Johannes Leiçarraga

Wikipedia, Encyclopedia asquea
Johannes Leiçarraga
Vicitza
Jaiotza Bescoitze , 1506
Herrialdea   Laphurdi , Euscal Herria
Lehen hizcunça euscara
Heriotza Bastida , 1601 (94/95 urthe)
Hezcunça
Hizcunçac frances ertaina
euscara
Jarduerac
Jarduerac hizcunçalaria , itzulçailea , Bibliaren itzulçailea , arçaina eta idazlea
Lan nabarmenac Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria

Literaturaren Zubitegia: 536

Johannes Leiçarraga Lermanda [1] ( Bescoitze , Laphurdi , 1506 Bastida , Naffarroa Beherea , 1601 ) calbindar arçain eta euscal idazle bat içan cen, Itun Berria euscaratu çuen lehena ( Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria icemburuarequi ).

Vicitza [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

Leiçarragaren omenezco orhoitharria, Bescoitzen (Laphurd )

Higanot bihurtu aurretic, segur asqui aphez catholicoa içan cen. 1567eco aphirilare 15ean eguin cen arçain , Pauen (Occitania), eta Naffarroa Behereco Bastida herrira igorriric, hil arte han vici içan cen. Joana III.a Albretecoa Naffarroaco reguinac calbinismora combertitu celaric, bere gorthean Eliçaren reformaren aldeco pensalariei babesa eman cerauen/cien eta protestantismoa resumaco urraldeetan barna hedatu nahi içan çuen. Idea reformaçaleen arauera, textu sacratuac herri xehearen hizcunçan jarri behar ciren.

Johannes Leiçarragac guidatu çuen Bibliaco Itun Berriaren lehen euscal itzulpena. Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria 1571. urthean arguitaratu cen.

Hala bada, reguinac euscarazco eta gascoizco itzulpenac eguiteco bitartecoac eta diru-lagunçac eman cituen. 1563co marchoaren 14an egui cen Bearnoco protestanteen synodoan (batzarra), Leiçarraga icendatu çuten euscarazco itzulpena eguin ceçan. Eredu moduan, Leiçarragac Vulgata eta francesezco itzulpenac erabili cituen. Laur lagunçaile içan cituela dirudi, bera taldearen çucendari içanic: Sanz Tartas (batzuen ustez Joan Tartas idazlearen ossaba-aitona içan citequeena), Piarres Landetcheberri eta Tardetz çuberotarrac eta Johannes Etcheberri lohiçundarra , Petit Basque goiticenarequi eçagun cena. Leiçarragaren Biblia 1571co irailean imprimatu cen, Arroxelan . Testamentu Berriaren itzulpenarequin batera ( Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria ), christauac hezteco textu didacticoac imprimatu ciren, orduco arguitaratze protestanteetan ohicoa cenez.

Leiçarragaren idazlanac [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

Bescoitzeco idazlearen borz liburu hauec daude jassota, guztiac itzulpenac:

Azquen hirurac, Arroxelan 1571n arguitaratua .

Aita Gurea [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

Deigarria da, Aita Gurea itzuli çuelaric, Jaincoari hica çucendu citzaiola. Bere aurreco euscaldunec halaxe eguin ohi çuten, içan ere.

Leiçarraga Gaurco graphian Gaurco Aita Gurea
Gure Aita ceruëtan aicena,
Sanctifica bedi hire Icena.
Ethor bedi hire Resumá.
Egüin bedi hire vorondatea,
ceruän beçala lurrean-ere.
Gure eguneco ogüia
iguc egun.
Eta barca ietzaguc gure bekatuac,
nola guc-ere offensatu gaituztenér
barcatzen baitrauëgu.
Eta ezgaitzala sar eraci tentationetan,
baina deliura gaitzac gaitzetic.
Amen.
Gure Aita ceruetan haicena,
Sanctifica bedi hire Icena.
Ethor bedi hire Resuma.
Eguin bedi hire vorondatea,
ceruan beçala lurrean ere.
Gure eguneco oguia
iguc egun.
Eta barca ietzaguc gure bekatuac,
nola guc ere offensatu gaituztener
barcatzen baitrauegu.
Eta ez gaitzala sar eraci tentationetan,
baina delibra gaitzac gaitzetic.
Amen.
Gure Aita ceruetan çaudena,
sanctu içan bedi çure icena.
Ethor bedi çure regnua.
Eguin bedi çure nahia,
ceruan beçala lurrean ere.
Emaguçu gaur egun
honetaco oguia.
Barkatu gure çorrac
gueuc ere gure çordunei
barcatzen derauegun beçala.
Eta ez gu tentaldira eraman
baina athera gaitzaçu gaitzetic.
Amen.

Critica [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

  • Itzulçailearen meritua da, guehiembat, criticoec Leiçarragaren lanean azpimarratzen dutena. Eçagutzen ditugun bere garaico idazle bakarrac Bernart Etchepare eta Joan Perez Laçarraga dira. Beraz, ia ereduric gabe jardun beharrac eguiten du handi haren itzulpen-lan erraldoia. Erabili çuen eredua berac asmatu çuen. Desberdintassun batzuc aurkitu içan dira itzulpenaren eta textu originalen artean.
  • Mempeco propositioneac erabili beharrac, hizcunça romanicoen eraco prosara eraman çuen. Latinaren eraguina duten eguitura syntacticoac dira horren lekuco. Dena den, erranaldietan, perpaus luce eta laburren arteco jocoan eta orecan maisutassuna eracusten du.
  • Ipharraldeco euscaldunençat idatzi çuela igarcen çaio. Naffarroa Behereco eta Laphurdico euscaren eçaugarriac darabilça, reformac jomuga cituen euscaldunac horiec baitziren. Testamentu Berriaren amaieran, çuberotarren lagungarri içaiteco hiztegui labur bat jarceac, arguiago uzten du cein eremutan jocatu nahi çuten, bai reguinac eta bai Leiçarragac berac. Bere lagunçaileequin elkarlanean, Iphar Euscal Herrico euscaldunei çucendutaco coiné edo euscara batu bat ossatu çuela dirudi, Laphurdico costaldeco euscara oinharri harturic. Laphurdico herrialdea, Naffarroaco Resumaren çath ez bacen ere, economia eta biztanleria aldetic Naffarroa Beherea baino garranci handiagocoa cen garai hartaco Euscal Herrian . Hortaz, culturaren alhorrea ere referenciazco gunea cen. Normala da beraz, Leiçarragac bere hizcunça ereduaren oinharri Laphurdico euscara harcea Federico Krutwig euscalçainaren eritziz, euscararen batassuna XVI. mendeaz gueroztic lorthua cen, eta batassun hori Leiçarragac eguin çuen.
  • Hizcunça jassoaren alde eta itzulpen ahalic eta çorrotzena eguin nahian, latinetic hartutaco hitz asco darabilça, euscarazco ordainac baztertuz. Bide cultista da, beraz, auqueratzen duena. Erraite-bateraco, guiça pescadore idazten du, guiça arrançale beharrean.
  • Çahar-kutsua dario Leiçarragaren euscarari. Hitzetan berritzaile, baina soinuetan eta morphologian archaico; ancinaco euscararen arrastoac ohico dira XVI. mendeco eta aurreco idazleetan, Leiçarragaren textuan ere ikussi dugunez. *eçan eta *edin errodun perfectibo çaharreco formac darabilça, Joan Perez Laçarragac beçala: ilki cedin eta erran cieçon , jeiqui cen eta erran ceraucon erranahiarequn , adibidez. Gainera, euscal litteraturan osso gutitan aguercen diren NOR-NORI-NORC motaco adizquiac aguer dira, non objectu çucena ez den hirurgarren personacoa: gommendatzen cerauzquiotet (nic çu haiei, egungo euscaran behinçat ecinezcoa dena). Adizqui horien casuan, çalança dago ea Leiçarragaren asmacunça diren, ala benetan herriac erabilcen cituen.

Referenciac [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

Bibliographia [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

  • (Alemanez) Açurmendi, J. : "Derue Bedeutung der Sprache in Renaissance und Reformation und deraue Enstehung der basquischen Litteratur im religuiösen und politischen Conflictguebiet zwischen Spanien und Francreich" In: Wolfgang W. Moellequen (Herausgueber), Peter J. Weber (Herausgueber): Neue Forschungsarbeiten çur Contactlingüistic , Bonn: Dümmler, 1997. ISBN 978-3537864192
  • Inchausti, J. 1995: Leiçarraga eta leiçarragatarrac (1563-1571) Reforma-Contrarreformetaco ilhun-arguitan, RIEV 40/1: 119-160.
  • Salaberri Muñoa, Patchi : Ithurri urdinen bilha (Leiçarragaren Testamentu Berria eta hari eransitacoac . - Egan , 2010-1/2, 109-149.
  • Urvistondo, Ana Mari: Johannes Leiçarraga Naffarroan eta Laphurdin XVI. mendean . - Egan , 2009-3/4, 161-170.
  • Xarriton, Piarres : Leiçarraga, 2009-3/4 . - Egan , 2001-3/4, 155-159.

Ikus, gainera [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

Campo lothurac [ aldatu | aldatu ithurburu codea ]

Wikiteca n badira textuac, gai hau dutenac:
Johannes Leiçarraga