Çangoça

Naffarroa Garaico udalerria

Çangoça [3] ( [s̻anɣos̻a] ) Naffarroa Garaico erdialde eta ekialdeco udalerri bat da, icen bereco merindadean dagoen handiena eta bertaco herriburua. Aragoico mugan dago, Cinco Villas escualdearequi hain çucen ere.

Çangoça
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
Image-Iglesia Sta María. Sangüesa. Navarre (cropped).jpg
Herriguneco ekialdeco sarrera: Çangoçaco Andre Maria eliçaren eta Burdinezco çubiaren ikuspegui .
Zangozako bandera
Bandera

Zangozako armarria
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Sangüesa.svg   Çangoça
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Icen officiala Bandera de Sangüesa.svg Sangüesa / Çangoça
Alcatea Ánguel María Navallas Etcharte
( Çangoçaco Talde Progressista )
Posta codea 31400
INE codea 31216
Herritarra çangoçar
Geographia
Coordenatuac 42°34′40″N 1°16′57″W
Açalera 71,6 cm²
Garaiera 404 metro
Distancia 44 cm ( Iruñetic )
Demographia
Biztanleria 4.872 (2021: Red Arrow Down.svg −61)
Densitatea 70,92 biztanle/cm²
Çaharcea [1] % 50
Ugalcortassuna [1] ‰ 36,94
Economia
Jarduera [1] % 79,44 (2011)
Desberdintassuna [1] % 4,77 (2011)
Langabecia [1] % 10,6 (2013)
Euscara
Euscaldunac % 11,70 (2018) [2]
% 4,86 (2010) [1]
Datu guehigarriac
Sorrera ancinacoa
romatarra
Webgunea http://www.sangüesa.es/

2012co urtharrilaren 1eco erroldan 5.177 biztanle cituen, lurraldeco 21. udalerriric populatuena içanic.

Icena Aldatu

Euscarazco icen officiala Çangoça da, eta gaztelaniazcoa Sangüesa, biac ere jathorri eta sustrai bereco icenetic erathorriac. Erroncarieraz Çankoça deithu ohi cen.

Ancinaco aguirietan honaco icenez aguercen da: Sancosa ( XI. mendea ), Sangosa ( 1055 ), Sancuesa ( 1056 ) eta Sangüesa ( 1020 ). [4] 924an musulmanen campainan aguercen den leku icen batequin lothu içan da, alphabeto arabiarrez Bashcunsa edo Sacunihisa guis iracur daitequeena, hau da, Sancossa [5] .

Geographia Aldatu

Inguru naturala eta cocapena Aldatu

 
Ongai-Vallesantoro jaureguiaren ikuspeguia.

Herria Naffarroa ekialdean dago, icen bereco merindadearen ekialdeco muthurrean. Herrira helceco, N-240 errepidea hartu behar da Iruñea - Jacaco norabidean. Behin Ledeara iritsitacoan, NA-127 errepidea hartu behar da, Çangoçara helceco.

Mugaquide hauec ditu: ipharraldean, Ledea ; hegoaldean, Xabier eta Caseda ; ekialdean, Sos del Rey Católico ( Zaragoza ); eta mendebaldean, Oibar .

Huescaco provinciaco Pyreneo aldetic ethorrita, Aragoi ibaiac herria ceharcatzen du Ebroraco bidean. Bercela, Leireco mendilerroa udalerria mugatzen du ipharraldean.

Clima eta landaredia Aldatu

Çangoçaco clima mediterraneoaren eta oceanicoaren tartecoa da, cembat eta hegoalderago, mediterraneoagoa. Altuera cein den, aldeac nabariac dira, baina urthero, batez berceco temperatura 13-14 °C ingurucoa da eta batez berceco precipitationea, 700-900mm ingurucoa.

Jathorrizco landaredia hariztiec, artediec, pagadiec eta pinudiec ossatzen çuten, baina guiçaquiaren eraguina dela eta, gaur egun çuhaixca bakan batzuc eta birlandaturico pinuac baino ez dira gueratzen.

Mugac Aldatu

Herriac Aldatu

Çangoça udalerrico gune nagussia da. Haren mugapean Rocaforte eta Gabarderal herriac ere daude:

  • Gabarderal : 1960co hamarcadan eraiqu çuten, Espainiaco etchevicitza ministerioaren aguinduz, "Instituto National de Colonización" delacoaren bidez. Espainiaco haimbat thoquitan eguin beçala, berce hiri edo herrietatic urrun etchevicitza berriac eraiqui ciren, eliça herriaren sarreran cocatuta.
  • Rocaforte : Çangoça campoaldeco industrialdea cocatzen da bertan eta 2007co erroldaren arauera, herriac 50 biztanle cituen.
Herriguneac
Herria Biztanleria 2014an Coordenadac Distancia Mappa
Gabarderal 136 42°32′32″N 1°17′53″W  /  42.54222°N 1.29806°W  / 42.54222; -1.29806 4,7
Rocaforte 40 42°35′30″N 1°17′20″W  /  42.59167°N 1.28889°W  / 42.59167; -1.28889 1,2
Çangoça 4.902 42°34′30″N 1°16′58″W  /  42.57500°N 1.28278°W  / 42.57500; -1.28278 0
Guztira 5.078

Ithurriac: INE (2014co datuac) eta Google Earth

Historia Aldatu

Orocorra Aldatu

Çangoçan romatarren garaico aztarnac aurkitu dira. Uste da ancinaco "Çangoça Çaharra" gaur egun Rocaforteco herrixca dagoen thoquian cocatzen cela. Iruñeco Resumaren defensaraco hiribildu nagussietaco bat içan cen. 1090 . urthean, Anso V.a Ramirez Iruñea eta Aragoico regueac Jacaco forua eman ceraucon jada bacen Çangoçaco lehen hiriguneari. Historicoqui, Naffarroaco Resumaren ekialdeco mugan dagoenez, Aragoico Resumarequico haimbat borrocaren lekuco içan ciren Çangoçaco biztanleac.

XV. mendean, agaramontar bandoaren gothorleku garrancitsua içan cen, eta Fernando II.a Aragoicoaren escuetan (bitartecotzaz) egoitearen calteac jassan cituen: militar occupationearen anceco egoeran, soldadu aragoitarrec guehieguiqueri ugari eguin cituzten 1495etic 1500era.

Francestean , Francisco Espoz y Minac defendatu çuen Çangoça. Guerrate Carlistetan ere borrocac içan ciren herrian. 1936co alchamendu franquistan eta ondorengo guerra civilean Çangoçaco 48 herritar hil cituzten [6] .

Uholdeac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Uholde historicoac Euscal Herrian »

Historian cehar, Çangoçaco biztanleei uholdeec calte handiac eguin derauztete, guerrateac baino guehiago. Horrela, XIV. mendetic haimbat uholde handi içan dira, 1330 , 1430 , 1582 , 1634 , 1739 eta 1787 urtheeta , berceac berce. Aragon ibaia bere ibilgutic atheratzen cen maiz eta Sancta Maria la Real eliça eta inguruco etcheac urez bethetzen cituen.

Uholdeetatic latzena 1787co irailaren 24tic irailaren 25eco gauecoa içan cen. Almadien emborrec Esaco harrizco çubia itchi eguin çuten eta ura eta bercelacoac pilatuz joan ciren. Pressioneac eraguinda, urac çubia aphurtu eta uholdea eraguin çuen Çangoçan. Urec bi metroco altuera hartu çuten herrico caleetan eta 556 hildaco içan ciren (biztanleriaren % 18). Herrico 465 eraiquinetatic 428 erabat sunsituric gueratu ciren.

Uholde horrec eraguinda, herriaren cocalekua aldatu eta Aragon ibaitic urrundu cen, gorago ceuden lurretan etche berriac eraiqui ondoren. Areago, Santos Angel Otchandategui architectoa Çangoça Berria berce thoqui batean cocatzeco plan neoclasicoa diseinatu çuen, baina ez cen aurrera eraman.

Economia Aldatu

Herri lurrec udalerriaren açaleraren % 29 harcen dute, larre lur guztiac eta laborança lurren % 13. Guztira 4.500 hectarea lur lancen dira, guehienac lehorreco lurrac, eta heren bat lur-ureztatuac. Lur ureztatuac garagarra, arthoa eta bercelaco cerealac ereiteco erabilcen dira. Lehor-lurretan, berriz, inchaurrondoa, olivondoa eta mahatsa landatzen dira. Mahastiec 710 hectarea harcen cituzten 1891n , baina filoxeraren eraguine , açalera % 75 murriztu cen. Horren ondoren, 1920co hamarcadatic aurrera, haciz joan cen, baina berriro ere, 1960co hamarcadatic aurrera, erdira murriztu cen.

Gaur egun, Çangoçaco jarduera economico nagussia cerbitzuac eta industria dira. Çangoçac inguruco herri chiquiagoetatic ethorritaco biztanleac eracarcen ditu, bai lan eguiteco bai erosquetac eguiteco. Rocaforten inguruetaco industrialderic handiena dago.

Parque eolicoa Aldatu

Saconceco, iracurri: « Naffarroaco parque eolicoac »

Çangoçaco Rocaforte concejuco muguetan, Oibar eta Irumberri bitartean, Naffarroaco governuac eraiquitaco "Salajones" iceneco parque eolicoa dago. Eçarritaco indarra 19,14 megawattecoa da. Parquearen jabea Actiona da gaur egun.

Demographia Aldatu

Çangoçaco biztanleria

2008co erroldaren arauera, Espainiaz campoco 408 ethorquin vici ciren herrian, biztanleriaren % 7,96 ( Naffarroaco batez bercecoaren azpitic).

Politica Aldatu

Udal hautescundeac Aldatu

2007co udal hautescundeetan Çangoçaco alcate carguraco Esquisabel Suescun auqueratu çuten, UPNri lothutac Aggruppación Independiente San Sebastián ( AISS ) taldearen icenean. Udaleco hamahiru cinegotzietatic çazpi lorthu cituen taldeac, eta hortaz guehiengo absolutua udalean. Baliogabeco votoac 29 içan ciren (emandaco guztien % 0,29), eta çurizco 63 voto içan ciren (votoen % 2,12). Abstentionea % 25,17 içan cen.

2011co udal hautescundeetan aldaquet handia guerthatu cen udalbatzan. Aggruppación Progressista de Sangüesa-Çangoçaco Talde Progressista (APS, 6 cinegotzi) iceneco cerrendac irabaci eta alcatetza Angel Maria Navallas Etchartec escuratu çuen; helburua escuinaren nagussitassunari aurre eguitea cela, cerrenda NEB eta Naffarroa Bai batuta ossatu cen, ezquer aberçalearequin accordiori eguin nahi içan ez çuela eta PSN ere campoan gueratu cen [7] [8] . Aggruppación Independiente San Sebastián escuindarrac 5 hautetsi erdietsi cituen eta Bilduc cein PSNc bana. Hirur cerrendac ( RCN-NOC calamuaren legueztatzeare aldeco taldeac, PPc eta España 2000 escuin muthurrecoac) ez çuten ordezcaritzaric lorthu.

Alderdi politicoa 2011 2007
Votoac Cinegotziac Votoac Cinegotziac
Çangoçaco Talde Progressista (APS) % 40,36 6 - -
Aggruppación Independiente de San Sebastián (AISS) % 30,34 5 % 46,39 7
Bildu % 10,49 1 - -
Naffarroaco Alderdi Socialista (PSN-PSOE) % 6,28 1 % 12,63 2
Naffarroaco Ezquer Batua (NEB) - - % 16,46 2
Naffarroa Bai (NaBai) - - % 11,62 1
Eusco Aberçale Ekinça (EAE) - - % 10,78 1

Alcateen cerrenda Aldatu

1979-1983 Javier Luis del Castillo Bandrés ( GUISS )
1983-1987 Javier Luis del Castillo Bandrés ( GUISS )
1987-1991 Javier Luis del Castillo Bandrés ( GUISS )
1991-1995 Javier Luis del Castillo Bandrés ( GUISS )
1995-1999 Agustín Navallas Echarte ( GUIPS )
1999-2003 José Daniel Plano Içagüirre ( AISS )
2003-2007 José Luis Lorenço Elvás ( PSN )
2007-2011 Esquisabel Suescun Hualde ( AISS )
2011-2015 Ánguel Navallas Etcharte ( APS )

Udaletchea Aldatu

Udaletchea XVI. mende amaieraco harri eta adreiluzco eraiquina da. Behealdean, athari çabala eta arcudun eguitura daduca. Eraiquina Oibarco Domingo Aiac diseinatu çuen eta Çangoçaco Cale Nagussian dago. Atzealdeco fachada Gazteluco armen plaçara beguira dago eta, horrequin batera, mulço architectonicoa ossatzen du. Urthe ascotan, udaletcheac Vianaco princearen jaureguian ( XII. mendeco eraiquin ) içan çuen egoitza. 1929co Barcelonaco eracusquet universalean, Çangoçaco udaletchearen copia bat eraiqui cen.

  • HELBIDEA: Cale Nagussia, 31

Hiriguinça Aldatu

Çangoçaco jathorrizco alde çaharrac Iruñeco San Cernin gunearen pentagono itchuraco planoa daduca. Gune horren ardatza Cale Nagussia da: herria alde batetic bercera ceharcatzen du eta herriaren irteera cen çubian amaitzen da. Oraindic ere Cale Nagussiac herrico merkataritza eta eguneroco vicitzaren ardatz nagussia da. Jathorrizco burgoari etchagune chiquiago bat batu citzaion, Población calea ardatz moduan içanic. Alde Çaharreco eliça eta jaureguien artean, ortuac eta etche xumeagoac eraiqui ciren, eta eraicuncen artean ceuden lursailen tamaina nahico chiquia cen.

Harresia Aldatu

Hassieran, Çangoça ez cen gothorlekua içan, Alfonso I.a Borrocalaria reguearen garaietan birpopulatu celaco. Dena den, XII. mendearen amaieran, Aragoa eta Naffarroaco regnuac anatzean, resumaren ekialdeco muga defendatzeco beharra cela eta, harresia eraiqui cen Çangoça inguruan. Harresiac dorre carratuac cituen eguituraren sendotassuna bermatzeco. Harresiaren ipharraldeco alderdia San Miguel caletic hedatzen cen, hegoaldecoa Cale Ilhunetic Aragon ibaira , ekialdecoa Donejacue parochian hassi eta Dorre eta Labe caleetan cehar, eta mendebaldecoac Aragon ibaiaren ibaibidea. Andre Maria eta Donejacue parochiac, harresiaren gune strategicoetan ceudela eta, dorre almenadunac daduzcate.

Herrira sarceco laur athari nagussi cituen: Andre Maria atharia, çubiaren sarreran, Jacacoa edo San Franciscoco atharia, Cale Nagussiaren contraco aldea, Tuteraco atharia hegoaldean San Salvador eliçatic guerthu, eta San Babilgo atharia ipharraldean.

Harresitic campo Aldatu

1150ean Oltraco auçunea sorthu cen harresien babesetic campo Aragon ibaiaren escuinaldean, eta San Andres parochiaco çubitic guerthu. Urthe batzuc beranduago, 117ean Castelllong burgoa sorthu cen. Etchagune hauetaz gain, XIII. mendetic aurrera, Franciscotarren commentua, Dominicoena, Mercedarioena, eta Carmeliten commentuac eraiqui ciren harresitic campo. XVI. mendean Cisnerosec aguindutaco eraicuncen eraisteac batetic, eta herriaren hazcundeac bercetic, harresien gainean eraiquitzea eraguin çuen. Mende barrocoetan plaçatchoa eraiqui ciren.

Harresitic campo eguindaco benetaco hedapena XIX. mendean hass cen, herrian paperfabricaren eçarpenaren ondoren. Ibaitic guerthu, eta Alde Çaharraren ondoan stylo rationalistaco etchevicitza cituzten hirur auço berri alchatu ciren. Gunearen erdialdean, blockeen ordez, lorateguidun chaletac eraiqui ciren. Herrigunearen hegoaldean, commentua eta suhilçaileen egoitza dago.

Azpieguitura eta garraioac Aldatu

La Veloz Sangüesina Aldatu

La Veloz Sangüesina ("Çangoztar Azcarra") iceneco autobus compainiac Çangoça Iruñea eta inguruco herriequin batzen ditu. Linea nagussiac honacoac dira:

La Tafallesa Aldatu

La Tafallesa iceneco autobus compainiac Uztarroce eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineac norabide bakoitzean bi cerbitzu ditu, eta honaco ibilbidea:

Cultura Aldatu

Hezcunça Aldatu

Euscara Aldatu

Naffarroaco governuac onhartutaco Euscararen Foru Leguearen arauera, Çangoça eremu ez-euscalduneco udalerria cen, eta hori dela eta, hizcunça official bakarra gaztelania cen. 2001eco erroldaren arauera, herritarren % 4,86c cequien euscaraz .

2008an Naffarroaco Ezquer Batuac eta Naffarroa Baic Euscararen Foru Leguea aldatu eta gune mixtoan udalerri guehiago sarceco (horien artean Çangoça) proposamena aurkeztu çuten Naffarroaco leguebilçarrean. UPN ez, berce talde guztien baiezco votoarequin proposamena aurrera atheraco cela cirudienean, PSN alderdiaren ustegabeco jarrera aldaquetac atzera bota/vota çuen gune mixtoaren hedapena [9] . Hala ere, 2017co ekainean aurrera athera cen motionea Naffarroaco Parlamentuan eta eremu mixtoan sarthu cen Çangoça azquenean, berce 43 udalerrirequin batera. [10]

Bercela, 1978co aphirilean Rincón del Carmen haurçandeguia abian ipini çuten, 1982an ikastolaren nortassu juridicoa hartu çuena, Rincón del Carmen Cooperativa sorthuta. Hortic aurrera 1987an , 1998an eta 2014an herrian Naffarroa Oinez jaia antholatu dute, ikastolaren alde.

Jaiac eta ospaquiçunac Aldatu

Herrico jaiac irailaren 11ren inguruan antholatzen dira. Jaiac irauten duten egun guztietan, jota çaharra dançatzen da. Gauerdico 1:30etan, "Bajadica del Prao" iceneco ekitaldia içaiten da, herrico musica-taldeac jotzen duen musicac lagunduta, herritarrac udaletcheraino joaiten dira.

Herrico patroia San Sebastian da: jaia urtharrilaren 20an ospatzen da.

2004az gueroztic, ekaineco lehen larumbatean Euscararen eguna ospatzen da.

Herrietaco jaiac Aldatu

Gabarderalgo jaiac abuztuco lehen asteburuan ospatzen dira, Sancta Eulaliaren omenez.

Xabierraldia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Xabierraldia »

Urthero, Xabierraldia ospatzen diren marchoco lehembicico bi asteburuetan, udalerria, ostatuac, tavernac nahiz inguruco errepideac Xabierco gaztelura doacen erromes nahiz visitariez lepho egoiten dira.

Regue Magoen religionezco ancerquia Aldatu

Ondassun nabariac Aldatu

Çangoçaco herrigunean Aldatu

Gabarderalgo concejuan Aldatu

Baseliça çaharrean, XV. mende amaieraco erretaula cegoen. Gaur egun erretaula San Salvador eliçan gordetzen da. Horrez gain, Bideco Ama Virginaren irudia, Capuchinoen eracundean gorderic dago.

Ondare culturala Aldatu

Azpieguiturei dagoquienez, Cultur Etchea den Vallesantoro Jaureguia, Carmengo Auditorioa, Vianaco Princearen Gaztelua (gaur egungo liburuteguia) eta Carmengo Claustroa (musica escolaren egoitza) aiphatzecoac dira.

Elkarteen artean, Nora Coral/chorala iceneco abesbatza nabarmencecoa da, 1968an sorth çutena Fermin Iriarteren escutic. Gaur egun Bruno Jiménez da çucendaria. Bercelacoac Udal musica banda, Rocamador dança taldea, Chola chistulari taldea, Çangoçaco Gaitariac eta "Amigos del Guigante" cultura elkartea ditugu.

Çangoçar eçagunac Aldatu

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa