Wikipedia

edonorc edita deçaqueen encyclopedia asquea linean

Wikipedia
Wikipedia-logo-v2.svg
Www.wikipedia screenshot (2021).png
Wikipedia.org
URL helbidea http://www.wiquipedia.org
Commerciala? Ez
Webgune mota Encyclopedia projectua
Erabilçailea registratzea Hautazcoa
Hizcunça(c) 291 hizcunça
Jabea Wikimedia Fundationea
Eguilea Jimmy Wales , Larry Sanguer
Arguitalpen data 2001eco urtharrilaren 15a

Wikipedia eduqui asqueco encyclopedia bat da, lanquidetzaz editatua, elheanhitza, Interneten arguitaratua, Wikimedia Fundationea irabaci asmoric gabeco eracundeac sustengatua. Wikipedia mundu ossoco voluntarioec idazten dute. Internetera connectatutaco edonorc parte har deçaque Wikipediaco articuluetan, aldatu lothur sacatuz. 2015co açaroaren borcean, 291 hizcunçataco editioneac cituen, eta horietatic 275 ceuden activo. Projectuaren xedea da ahalic eta hizcunça guehienetan idatzitaco encyclopedia sorthu eta hedatzea. Guztira 37 millioi articulu ditu, horietatic 386.345 euscaraz eta borz millioitic gora anglesez .

Wikipedian parte harcen dutenei wikilari deritze. Desadostassunic sorthuz guero, eritzia eman duten wikilarien guehiengoaren auquera gailencen da. Bere antholamenduaren alde ona da ethengabe eguneratzen, handitzen eta çucencen ari dela, eta hutseguiteac çucencea erraça dela. Aitzitic, Euscal Wikipediari dagoquione , cehaztassun falta içaiten du haimbat articulutan (edocein articulutan, articuluan landutaco gaian aditu ez direnec ere parte har baiteçaquete), eta hizcunçaren aldetic badira osso çucenac ez diren articuluac. Hala, bada, Euscal Wikipedia gorabeheratsua da qualitatez. Elhuyar Fundationeac 2011n eguindaco valioztapenac eracutsi çuenez, Euscal Wikipedian «articulu bicainequin batera, badira oraindic asqui cascarrac direnac». [1]

Hala ere, Angles Wikipedia munduco encyclopedia hoberenen parecoa dela eracutsi çuen 2005ean Nature aldizcariac wikipedia horretaco sciencia articuluei buruz eguindaco ikerlan batec. [2] [3]

Historia

Wikipedia Interneten jaiotaco encyclopedia asquea da. Egun hizcunça ascotan escaincen da eta Creative Commons licenciapean ekoizten da. Wikipedia Wikimediaren projectu bat da eta bertan copyrightic gabeco liburu, irudi, hiztegui, hizcunça ikastaroac… escaincen dira.

Wikipedia Wiki technologia oinharritutaco encyclopedia asquea da, web navigatzaile batetic edocein erabilçailec sor cein alda deçaque articuluen eduquia. Hori erabilpena eta editionea asqueac direlaco guerthatzen da eta Wikimedia irabaci-asmo gabeco fundationeac mantencen eta administratzen du. Wikipedia elheanhitza da eta munduan cehar dauden millaca personec hedatua da. 200 hizcunça inguruco editioneac ditu (non ehunen bat activo baitauden). Projectu honen xedea ahalic eta hizcunça guehienetan idatzitaco encyclopedia sorcea eta hedatzea da. Orainche euscaraz 386.345 sarrera baino guehiago daude, baina berce haimbat hizcunçatic urrun gueratzen da (anglesez jada Encyclopedia Britannicoa gainditu du, 883.000 articuluez. 200 hizcunça horietatic, erran beçala, 100 inguru daude egunero berritzen eta hizcunça nagussiac dira sarrera guehien dituztenac. Hala ere, haimbat internautec hizcunça gutituetan idazten dute eta egunean baino egunean sarrera guehiago daude.

Nupediatic Wikipediara

Wikipedia Nupedia encyclopedia asquearen ondotic sorthu cen. Nupedia idazteaz adituac arduratzen ciren modu formal batean. Nupedia 2000. urtheco marchoaren 9an jaio cen eta encyclopedia arruntec jarraitutaco bidea çuen articuluac publicatu ahal içaiteco: haimbat quide jaquitunec articuluac berrikussi behar cituzten publicatu aurretic. Hala ere bi idea cituen argui: librea cen eta interneten cegoen. Hau da, edonorc edonon beguiratu ceçaqueen eta gainera ez çuen tamaina ez eduqui-trabaric (videoac, nahi adina irudi, lothurac… egon citezqueen). Adituec articuluac berrikussi behar içaiteac processua gueldotu eguiten çuen eta urthe baten buruan articulu guti publicatu ciren. 2001eco urtharrilaren 10ean bi editoreetaco batec forumean wiki bat irequitzea proposatu çuen. Wikiaren philosophia edonorc idazteco auquera emaitea cen eta haimbat critica jasso cituen ideac, baina handic 5 egunera jaio cen officialqui Wikipedia encyclopedia asquea. Hassieran wikipediaren helburua Nupediaren hazcunça cen, hau da, bertan idatzitaco articuluac gueroago Nupediara guehitzea, adituren batec berrikussita. Hala ere, berehala Nupediaco redactione taldeac ez çuen ondo ikussi eta campoan gueratu cen, hau da, Nupediatic asque gueratu cen. Hala ere 2003an Nupedia saretic campo gueratu cen eta haren eduquia Wikipedian jassota gueratu cen bethico.

Anglesetic elheanhiztassunera

Hassiera batean, Wikipedia angles hutsezco encyclopedia bat içan cen. Hala ere berehala hassi ciren berce hizcuncetan idazten eta lehenengo urthean 20.000 articulu cituen 18 hizcunça ezberdinetan. 2002an 20.000 articulu cituen eta 2006aren hassiera 2.600.000 articulu baino guehiago 205 hizcunçatan ...

Helburua

Wikipediaren helburua doaco encyclopedia fidagarria sorcea da. Gainera, projectua nationeartecoa den heinean, ahalic eta hizcunça guehienetan idatzia egoitea ere. Projectuaren sorçailea den Jimmy Walesec , describapen honequin açalcen du Wikipedia: «Qualitate oneneco encyclopedia asquea sorceco ahaleguina da, munduco edocein erabilçaileri bere hizcunçan çucendua.» [4]

Wikipediaren sorçaileac ez du nahi Wikipediac publicitateric içaitea, baina gueroz eta çailagoa eguiten çaio. Içan ere, gueroz eta gende guehiagoc visitatzen du Wikipedia, eta horren ondorioz cerbitzari guehiago behar dira Wikipediaren eduquiari ostatu emaiteco. Wikipediaren finança beharrei, gaur egun, dohaincen bidez erançuten çaie.

Eçaugarriac

Guiça jaquituriaren bilduma baino, encyclopedia bat içan nahi du Wikipediac.

Eduqui asquea

Wikipediac Creative Commons Aithortu-PartecatuBerdin 3.0 eta GFDL (GNU Free Documentation License) licencia libreac darabilça, oro har. Hala ere, Wikipediaco textu oro licencia libre horiequin erabilgarri dagoen arren, Wikipediaco irudi eta soinu batzuc ez dira erabilera librecoac. Angles Wikipedian , adibidez, badira haimbat empresa logotipo, eta eguile escubideec babestutaco argazqui batzuc, erabilera çuceneraco direnac, ez berce ecertaraco; beraz, horien erabilera mugatua dago. Badago, era berean, Wikipediari expressuqui emandaco banaecina den materiala, hau da, Wikipedian eta ez berce nehon erabilcearen baldinçapean emandaco materiala. [5]

Wikipedia, haimbat hizcunçatan

 
Wikipedia, haimbat hizcunçatan.

Anglesezcoa da wikipedia garatuena, alde handiz. 2016. urthean, 292 hizcunçataco wikipediac daude, eta wikipedia horietaco bakoitza berceequico independentea da, bakoitzac bere arauac ditu, nahiz eta oinharri-oinharrico borz arauac guztiençat berac diren (eduqui encyclopedicoa içaitea, ikuspegui neutrala erabilcea, eduqui asquea içaitea, wikilariec elkar respectatzea, eta gaineracoan arau fincoric ez içaitea).

Ondorengo cerrendan, 2016co otsailaren 27an articulu guehien içan cituzten hamaica wikipediac daude jassota. Contuan içaitecoa da, hala ere, horietaco batzuc asqui qualitate aphalecoac direla. Saconera da qualitatearen neurrietaco bat: articulu copuruaz gainera, aldaqueten copurua, articulu ez diren orrien copurua (categoriac, chantiloiac...) eta cirriborroen copurua ere contuan harcen ditu saconerac. Comparationeraco, data horretan bertan, Euscarazco Wikipediac 242.095 articulu eta 21eco saconera ditu. Hona hemen cerrenda: [6]

  1. Anglesezco Wikipedia : 5.090.393 articulu, 917co saconera
  2. Suedierazco Wikipedia : 2.854.757 articulu, 6co saconera
  3. Cebuerazco Wikipedia : 2.014.842 articulu, 2co saconera
  4. Alemanezco Wikipedia : 1.913.574 articulu, 103co saconera
  5. Nederlanderazco Wikipedia : 1.857.798 articulu, 11co saconera
  6. Francesezco Wikipedia : 1.729.545 articulu, 207co saconera
  7. Russierazco Wikipedia : 1.292.430 articulu, 133co saconera
  8. Samarerazco Wikipedia : 1.259.492 articulu, 4co saconera
  9. Italierazco Wikipedia : 1.255.817 articulu, 117co saconera
  10. Gaztelaniazco Wikipedia : 1.238.518 articulu, 198co saconera
  11. Polonierazco Wikipedia : 1.156.562 articulu, 22co saconera

Ecimberceco eçaugarriac

 
Wikipediac impartialtassuna bilhatzen du.

Wikipediaren projectuaren definitionetzat har ditzaquegu ondorengo hirur eçaugarriac:

  • Encyclopedia bat içaitea du helburu.
  • Wiki bat denez, salvuespen chiquiez apparte, edonorc arguitaratu deçaque.
  • Eduqui irequia daduca eta GFDL licencia erabilcen du.

Editionea

Visitari oroc editatu deçaque articuluren bat Wikipedian. Articulu baten autorea içaiteco ez da gaian aditua içan beharric, wikia den heinean, edonorc publica baiteçaque. Erabilçaileen collaborationeari esquer, articuluac sorthu cein hobetu eguinen direla uste baitu Wikipediac.

Arauac

Articulu batean idaztean, collaboratzaile oroc “ikuspegui neutroa” erabili behar du. Içaitez, “ikuspegui neutroa” negociaecina den araua da, horretanche baithatza encyclopedia içaitea. Lanquide copuru handia dela eta, diversitate eta ideologia ezberdin ascoco gendeac harcen du parte. Beraz, Wikipediac, ikuspunctu neutroarequin ez du ikuspunctu bakarreco encyclopedia içaitera iritsi nahi, ikuspunctu anhiztassuna lorcea baicic. Berçalde, articulu bati buruz haimbat eritzi egonez guero, eztabaida orrialdeac daude gai hauetaz hitz eguiteco eta articuluan bertan eztabaidac equiditeco.

Ecimbercecoa da aurretiaz idatzitaco textu baten eguile escubideac respectatzea. Ez ekarri Wikipediara berce autore batzuen texturic, araçoac sor baititzaque leguez campoco jarrera den heinean. Era berean, debecatuta dago Wikipediaco eduquiren bat berce nehon eguile escubide çorrotzagoen pean arguitaratzea.

Azquenic, badira Wikipediatic campo dauden gai batzuc, ez direlaco encyclopedia bateco articulutzat harcen. Hala nola, Wikipedian ez daude hiztegui batean aguercen diren definitioneac (aditza cein adjectivoei buruz, adibidez), horretaraco Wikizteguia dago.

Bandalismoa

Saconceco, iracurri: « Wikipedia:Bandalismoa »

Wikipediac behin eta berriz jassan behar duen araçoa, bandalismoa da. Bandalismoa, encyclopediaren articuluen modificatione inoço eta iraingarriac dira. Nahiz eta hassieran araço larri bat dirudien, orocorrean bandalismoac ez du Wikipedian aurrera eguiten. Wiquipediaren publicoaren parte guehiena asmo onez ari denez, eta normalean eguneroco editioneen artean bandalismoac minoritarioac direnez, hauec ez dute luçaro irauten eçabatutac edota leheneratuac içan gabe. Bandaloac anonymoac içaiten dira normalean, Wikipediac registratu gabeco gendearen articuluen arguitaratzea onharcen baitu. Bestalde, osso raroac diren casu batzuetan, registratua dagoen lanquide batec bandalismo ekinçac eguiten ditu behin eta berriz. Eguinça hauec ideologiaz, bai culturalac cein religiosoac, lagunduric dathoz. Hauec, individuoa arguitarazten jarraitzera eta euren ideac imposatzera bulçatzen dute.

Bandalismotzat jo daitequeen ekinça eraguiten duen berce erabilçaile mota bat trolla da; horren aurrean, gogoratu: " ez elicatu trolla ".

Editione lanac

2016co urtharrilean, Wikipedian gutienez borz editione eguin cituzten 74.193 erabilçaile cituen Wikipediac; horietatic 42.000 inguruc anglesez, alemanez edo francesez idatzi çuten (63c, euscaraz). [7] Hil horretan bertan, gutienez ehun editione eguin cituzten wikilariac 11.130 ciren; horietatic 8.300 inguruc anglesez, alemanez edo francesez idatzi çuten (17c, euscaraz). [8]

Wikipediaco mantence lanez voluntario talde bat arduratzen da. Talde horren barruan administratzaileac daude; administratzaileac arduratzen dira cembait articulu babesteaz (ascotan desitchuratzen direnean, adibidez), eçabatzeaz, edo Wikipediari calte eguiten deraucoten/dioten erabilçaileac demboraldi batez blockeatzeaz.

Referenciac

  1. Lur Hizteguiac Wikipediaratzeco Lanteguia , 2011.
  2. Jim Guiles (2005eco abendua): «Internet encyclopedias go head to head»], Nature , 438 liburuquia, 7070. cembaquia, 900-901. orrialdeac.
  3. Nature: «Nature's responses to Encyclopaedia Britannnica» , Nature.com , 2006-03-30.
  4. Jimmy Wales, "Wikipedia is an encyclopedia" , 2005eco marchoaren 8an.
  5. Ikus, adibidez, Anglesezco Wikipediaco irudien statisticac, eguile escubideen aldetic: "Wikipedia:Imague copyright tags" .
  6. (Anglesez «List of Wikipedias» , Wikimedia. Escuratze eguna: 2016-02-27.
  7. (Anglesez «Wikipedia Statistics» , Wikimedia. Escuratze eguna: 2016-02-27.
  8. (Anglesez «Wikipedia Statistics» , Wikimedia. Escuratze eguna: 2016-02-27.

Ikus, gainera

Campo estecac