Urthea , Lurrac Eguzquiaren inguruan bira osso bat emaiten igarotzen duen dembora da [1] . Berce edocein planeta edo arguiçaguiren orbita-periodoa ere bada. Lurraren makurdura axiala dela-eta, urthebethean urtharoac igarotzen dira, haimbat aldaquetec marcatua: eguraldia , argui -orduac eta, hortaz, landaredia eta lurraren emancortassuna. Adibidez, mundu ossoco clima epheletan , Euscal Herrian barne, laur urtharo classico berheici içan dira: negua , udaberria , uda eta udazquena .

Eguzqui- annalema , urth ossoan cehar ordu berean Eguzquiaren positioe aldaqueta daracusana.

Urthe natural bat Lurraren orbita-periodoaren egun copurua da guti gora-behera, egutegui jaqui baten araueracoa. Egutegui gregorianoa , munduan hedatuena, 365 egun ditu urthe arruntean eta 366 egun bisurtean , 12 hiletan taldecatuac. Egutegui gregorianoan, urthearen batez berceco iraupena, 400 urtheco cyclo ossoan, 365,2425 egunecoa da. Urthea adiarazteco ez dago symbolo officialic, baina a erabili ohi da ( latinezco annus hitzetic), nahiz-eta batzuetan y eta yr ere erabili ( anglesezco year hitzetic). Honen multiploac dira Ma (megaurtea, geologian erabilia), Ga (guigaurtea) eta Ca (kilourtea).

Astronomian, juliotar urthea , dembora neurceco unitate bat da, cehazqui 86.400 segundoco 365,25 egun dituena (segundoa SI systemaren oinharrizc unitatea içanic), eta hortaz 31.557.600 segundo dirauena [2] .

Hamar urtheco aldiari hamarcada deritzo, ehunecoari mende eta millacoari millurtheco . Laur urthec olympiada bat ossatzen dute eta borz urthec borzurteco bat.

Hitza Aldatu

Urthe hitz orocorra da [3] , garai eta euscalqui guztietacoa. Ipharraldean herscari hasperenduna du (-th-) [3] .

Jathorri etymologicoa h ur da (isurcaria, ez fruitua), -te atzizquiarequn (dembora-tartea adiarazten duena, hala nola aste eta mende ) [3] . Badirudi jathorrizco erranahia euri-sasoia edo urce aldia içan litequeela, urthe-dembora neurceco moduan [3] .

Urthe -requi batera erabilcen dira:

  • iaz : pass den urthean [4]
  • aurthen : oraingo urthean [5]
  • gueurz : dathorre urthean [6]

Urtheco lehen eguna urtheberri -eguna da (urtharrilaren 1a) eta azquena urtheçahar -eguna (abenduaren 31).

Erranerac Aldatu

  • Aphirila euritsu, urthe hura oguitsu [1]
  • Ezcur urthe, elhur urthe.
  • Urthe ascoan chapela cascoan

Historia Aldatu

Urthea, dembora-unitate moduan, neurthu eta controlatzeco bilhaqueta lucean, guiçaquiac luçaroan casualitateequin eta halabeharrezco hurbilquetequin contentatu dira, nahiz-eta causa-effectu çucenic ez eduqui: batez berceco ilharguialdiac guti gorabehera 29,53 egun irauten duenez, hamabi ilharguialdic 354,36 egun irauten dute, hau da, urthe tropicoac baino 11 egun gutiago.

 
Urthe tropicoaren schema (Catalanez)
 
Urthe sideralaren schema (Catalanez)

"Ilhargi engainagarritic" aldencen lehenac, urthe tropicoari balerauco/valio cehatza eman nahian, ancinaco egyptoarrac içan ciren, duela 5.000 urthe baino guehiago, 365 eguneco eguteguia eçarriz. Ordutic aurrera, guiçaquiec pixcanaca-pixcanaca cehazten joan dira urthe tropicoaren iraupena:

  • juliotar eguzqui-urthea : urth batec 365 egun eta 6 ordu irauten çuela.
  • gregoriotar eguzqui-urthea : urth batec 365 egun, 5 ordu, 49 minutu eta 12 segundo irauten çuela.
  • urthe tropicoa: 365 egun, 05 ordu, 48 minutu, 45 segundo, 97 ehuneco eta 5.456 microsegundo.

Iraupena Aldatu

Urthe gregoriano baten batez berceco iraupena 365,2425 egun da (valioquideac: 52,1775 aste , 8.765,82 ordu , 525949,2 minutu edo 31.556.952 segundo ). Egutegui honetan, urthe arruntac 365 egun ditu (8.760 ordu, 525.600 minutu edo 31.536.000 segundo) eta bisurteac 366 egun (8.784 ordu, 527.040 minutu edo 31.622.400 segundo). Egutegui gregorianoaren 400 urtheco cycloac 146.097 egun ditu eta hortaz 20.871 aste.

Egunac Urthe mota
346.62 Draconicoa, edo eclipse -urthe .
354.37 Ilhargui-urthea.
365 Urthe arrunta eguzqui-egutegui ascotan.
365.242 19 Tropicoa, edo eguzqui-urthea, batez berce J2000.0 garaian.
365.2425 Gregorianoa, batez berce.
365.25 Juliarra.
365.256 36 Siderala, J2000.0 garaian.
366 Bisurtea , eguzqu -egutegui ascotan.

Tartecatzea Aldatu

Urthe astronomicoec ez dute egun edo ilhargui-hilabethe copuru ossoa. Urthe astronomicoa jarraitzen duen egutegui batec tartecatze-systema bat içan behar du, bisurteac erraiterao :

  • Juliotar eguteguian, urthebetheco batez berceco iraupena 365,25 egunecoa da. Bisurtea ez den urthe batean, 365 egun daude, bisurte batean 366 egun. Bisurtea laur urthean behin guerthatzen da, eta egun guehigarria otsailean tartecatzen da, " bisegun " icenecoa.
  • Gregoriotar eguteguiac marchoco ekinocioa hilaren 21ean edo lehencheago içaitea bilhatzen du eta, beraz, urthe tropicoa jarraitzen du [7] . 400 urthetatic 97 bisurteac direnez, gregoriotar eguteguiaren urtheco batez berceco iraupena 365,242 egunecoa da, 1 ppm baino gutiagoco errore relativo batequin (8-10 -7 ), benetaco batez berceco iraupena 365,24219 egun baita. 4000 . urtheraco, marchoco ekinocioa gregoriotar eguteguian egun bat atzeratuco dela uste da, ez honen eguituragatic, baicic eta Lurraren rotationearen mothelceagatic eta, ondorioz, egunaren luçapenagatic.
  • Historicoqui, ilhargui-eguzqui eguteguiec hil ossoac tartecatzen cituzten, behaquetaren arauera. Ilhargui-eguzqui eguteguiac ez dira dagoeneco erabilcen, raçoin liturgicoengatic içan ecic ( hebrear eguteguia , cembait egutegui hindu ).

Aldacunça Aldatu

Urthe astronomico baten iraupen cehatza demboran cehar aldatuz joan (eta joanen) da. Hauec dira aldaqueta horien raçoin nagussiac:

Nationearteco ikurra Aldatu

Ez dago nationearteac onhartutaco ikurric urthea adiarazteco dembora unitate guis . Nationearteco Unitate Systema ez du batere proposatzen. NIST SP811 [8] eta ISO 80000-3:2006 [9] sistemec a [10] proposatzen dute, latinezco annus edo annum hitzaren laburdura. Batzuetan, anglesezco y edo yr erabilcen dira, year hitzaren laburdura.

a ikurra Aldatu

Neurri Unitateen Code Bateratuac ( Unified Code for Units of Measure delacoac) [11] ISO 1000, ISO 2955 eta ANSI X3.50 berheizten ditu, ikur berheiciac erabiliz:

a t = a_t = 365.24219 egun urthe tropicalean
a j = a_j = 365.25 egun juliotar urthean
a g = a_g = 365.2425 egun gregoriotar urthean
a = 1 a j urthe (cehazten ez bada)

SI aurrizquiac Aldatu

  • ca ( kiloannum ), millurtheco bat da, hau da, milla urthe (10 3 ).
  • Ma ( megaannum ), millioi bat urthe (10 6 ). Disciplina scientificoan erabilia, batez ere geologian , paleontologian eta astronomian , dembora tarte luceac iraganean edo ethorquiçunean adiarazteco. Astronomian, juliotar urthea erabilcen da, cehazqui 365,25 egunecoa. Geologia eta paleontologian, urthea ez dago cehaztua eta eguilearen araueracoa da.
  • Ga ( guigaannum ), guigaurte bat da, milla millioi urthe (10 9 ). Cosmologian eta geologian erabilia, iraganeco dembora tarte osso luceac adiarazteco. Adibidez, Lurra orain dela 4.57 Ga inguru sorthu cen (4,57 milla millioi urthe, aleguia).
  • Ta ( teraannum ), bilioi bat urthe (10 12 ). Dembora unitate luce-lucea da, universoaren adina baino 70 aldiz luceagoa. Içar nano gorri baten vici iraupena uste denaren valioquidea da.
  • Pa , mill bilioi urthe (10 15 ). Tantalo -180m isomero nuclearraren semidesintegracio-periodoa 1 Pa inguru da [12] .
  • Ea , trilliooi bat urthe (10 18 ). Tungsteno -180 gaiaren semidesintegracio-periodoa 1.8 Ea da.

Cembaquera Aldatu

Eguteguico aro batec, urthe bakoitzari cembaqui cardinal bat esleitzen derauco/dio, iraganeco guerthaera bat referenciatzat erabiliz (abiapunctua) aroaren hassiera marcatzeco.

Eguteguia guergorianoa da munduan guehien erabilcen den egutegui civila [13] . Bere abiapunctua Jesus Nazarethecoaren jaiotzaren VI. mendeco estimatioe bat da. Bi modutan adiarazten dira urtheac: latinezco Anno Domini («Jaunaren urthean») —labur, A. D.— eta ohicoagoa euscaraz Christo ondoren —labur, C.o. [14] [15] [16] . Abiapunctua baino lehenagoco urtheac Christo aurretic —labur, C.a. [14] - adiarazten dira. Urtheen cembaquiac cembaqueta inclusivoan oinharritzen dira, eta hortaz ez dago " Cero urthea ".

Badira berce abiapunctu batzuc, adibidez:

Planeten urtheac Aldatu

Eguzqui-systemaco planeten iraupena Lurreco egunetan adiaracita dago, bi hamarrecorequin.

Planeta Urthea
Mercurio 87,97
Artiçarra 224,70
Lurra 365,26
Marte 686,97
Jupiter 4.331,57 [17]
Saturno 10.832,33
Urano 30.799,10
Neptuno 60.190 [18]

Referenciac Aldatu

  1. a b «Urth ». Euscalçaindiaren Hizteguia . (Noiz consultatua: 2021-12-03)
  2. (Anglesez SI units. IAU (Noiz consultatua: 2010-2-18) . (ikus 5 taula eta 5.15. athala) Hemendic ber-arguitaratua: Wilquins, Georgue A.. (1989). «The IAU Style Manual» IAU Transactions .
  3. a b c d [Urth https://www.euscalçaindia.eus/index.php?option=com_ehhe&tasc=hizteguia&Itemid=1193&lang=eu&marc=110-0140 ], Euscararen Hiztegui Historico-Etymologicoa, Euscalçaindia (noiz consultatua: 2021-12-4)
  4. «iaz». Euscalçaindiaren Hizteguia . (Noiz consultatua: 2021-12-4)
  5. «aurthe ». Euscalçaindiaren Hizteguia . (Noiz consultatua: 2021-12-4)
  6. «gueurz». Euscalçaindiaren Hizteguia . (Noiz consultatua: 2021-12-4)
  7. (Anglesez Cigguelaar, A.. (1983). «The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar» in G. V. Coyne Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary. Vaticanoa: Pontifical Academy of Sciences, 223 or. .
  8. Ambler Thompson, Barry N. Taylor. (2008). (PDF) Special Publication 811: Güide for the Use of the International System of Units (SI). .
  9. ISO 80000-3:2006, Quantities and units - Part 3: Space and time. .
  10. Nahiz eta a area adiarazteco ere erabilcen den, textuinguruac nahasgarria içaitea saihesten duena guehienetan.
  11. Gunther Schadow, Clement J. McDonald. Unified Code for Units of Measure. .
  12. Isomero nuclearren physica Eurecalert (2005co abuztua)
  13. (Anglesez Richards, E.G.. (2013). Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac. Mill Valley, CA: University Science Boocs, 585, 590 or. ISBN 978-1-891389-85-6 . .
  14. a b Euscalçaindia : Laburdurac
  15. Berria : Stylo liburua
  16. Laburçapenen hizteguia
  17. (Anglesez Williams, Dr. David R.. (2004co açaroaren 16a). Jupiter Fact Sheet. .
  18. (Anglesez Williams, David R.. (2004co irailaren 1a). Neptune Fact Sheet. .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu