Sovietar Republica Socialisten Batassuna

Sovietar Batassuna » orritic birbideratua)

Sovietar Republica Socialisten Batassuna [1] edo Sovietar Batassuna Europa eta Asiaco statu burujabe socialista içan cen, 1922an sorthu eta 1991n deseguin . Russiar Imperioa ossatze çuten lurraldeac harcen cituen. 1991tic aurrera haren parteric handienaz Republica Independenteen Elkartea moldatu cen. Bigarren Mundu Guerraz guerozti 15 republica federatuc ossatua cen: Armenia , Acerbaijan , Bielorrusia , Russia , Estonia , Georguia , Casçacstan , Quirguicistan , Lettonia , Lituania , Moldavia , Tajiquistan , Turkmenistan , Ucraina eta Uzbequistan . Russia cen Batassuneco republica handiena, bai hedaduraren bai biztanle copuruaren aldetic, eta politicoqui eta economicoqui aguincen çuen.

Sovietar Republica Socialisten Batassuna
Союз Советских Социалистических Республик
(Sojuz Sovetsquic Sotsialistitchesquic Respublic)
1922 – 1991
Federationea
Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko bandera

Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko armarria


Ereserquia
Internationala (1922−1944)


Sovietar Batassuneco Ereserquia (1944-1991)

Goiburua
Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
( Munduco languileoc, elkartu! )
Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
Geographia
Hiriburua Moscu
Biztanleria 293.047.571
Açalera 22.402.200 cm²
Ordu eremua +2 > +13
Domeinua .su
Economia
Dirua Sovietar errubloa (SUR)
Cultura
Hizcunça(c) Ez çuen ( Russiera de facto )
Religionea Atheoa (officialqi )
Historia
Aldarricatua 1922 abenduaren 30
Onhartua 1924 otsailaren 1
Eceztapena 1991 abenduaren 24
Aurrecoac
Flag of the Russian SFSR.svg Russiaco SESF
Flag of Transcaucasian SFSR.svg Transcaucasia SESF
Flag of Ukrainian SSR.svg Ucrainaco SES
Flag of Byelorussian SSR.svg Bielorrusiaco SES
Flag of Estonia.svg Estonia
Flag of Latvia.svg Lettonia
Flag of Lithuania.svg Lituania
Ondorengoac
Armenia Flag of Armenia.svg
Acerbaijan Flag of Azerbaijan.svg
Bielorrusia Flag of Belarus.svg
Russia Flag of Russia.svg
Estonia Flag of Estonia.svg
Georguia Flag of Georgia.svg
Caçacstan Flag of Kazakhstan.svg
Quirguicistan Flag of Kyrgyzstan.svg
Lettonia Flag of Latvia.svg
Lituania Flag of Lithuania.svg
Moldavia Flag of Moldova.svg
Uzbequistan Flag of Uzbekistan.svg
Tadjiquistan Flag of Tajikistan.svg
Turkmenistan Flag of Turkmenistan.svg
Ucraina Flag of Ukraine.svg

1990. urthean 22.400.000 cm² cituen, eta 292.000.000 biztanle. Mendebaldean Itsasso Balticoa eta Itsasso Belça cituen muga, eta ekialdean Oceano Barea . Biztanleac sovietarrac ciren, eta hiriburua Moscu cen.

Sovietar Batassunac historia , politica eta economia alhorrea içan duen garrancia ulerceco haren neurriac eta valiabide handiac hartu behar dira contuan; garranci hori are handiagoa baita berac guidatzen cituen ideologia marxistaco herrialdeec ossaturico blockeari reparatuz guero. Eçaugarri ia feudalac cituen imperio çahar haren eguitura politicoac, administrativoac, economicoac eta socialac erabat aldatu cituen 1917co iraulça bolchebiqueac . Horrec eraguin erabaquigarria içan çuen ondorengo nationearteco historiaren bilhacaeran: 1922tic jadanic mendebaleco statuec neurri berheciac hartu cituzten iraulça harc kutsa ez citzan; Bigarren Mundu Guerraren ethenaren ondoren, Sovietar Batassunaren irudico regimenac eçarri ciren Europaco ekialdean eta Guerra Hotza sorth cen, hogueita borz urthez mundu ossoaren egoeran eraguin handia içan çuena.

Icena Aldatu

 
1981eco ospaquiçunec sovietar champona, non CCCP idazcuna ikus daitequeen Sovietar Batassuneco Armarriaren ondoan eta Juri Gagarinen cascoan.

Sovietar Republica Socialisten Batassunaren acronimoa russieraz CCCP da, Союз Советских Социалистических Республик , hau da, Sojuz Sobetsquih Sotzialistitchesquih Respublic . Lettra latindarrequin idazten da, modu technicoqui çucena CCCP den arren, alphabeto cirilicoaz . Russierazco guti gorabeheraco ahosquera " ez ez ez err " da. Batzuetan, SSSR beçala transliteratua da, alphabeto cirilicoco C lettr latindar alphabetoco esearen valioquide baita, eta P lettr , berriz, errearena .

Sigla horiec, SESBetic campo, eçaguna eguin ciren quirolarien jancietan, nationearteco quirol lehiaquetetan emaitza nabarmenac lorthu baitzituzten, cein sovietar astronauten cascoan.

Geographia Aldatu

22.402.200 cm 2 luce-çabal cen (10.000 cm mendebaldetic ekialdera eta 5.000 cm iphar-hego). Eremuaren % 11 landa lurrac ciren, % 16 belhardiac , % 41 basoac , eta % 32 bercelacoac ( tundra , berceac-berce).

Haimbat clima cituen: continentala, subtropicala, continentala, subarticoa eta polarra.

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Sovietar Batassuneco historia »

Sorrera Aldatu

1917an Russiaco Iraulçac Russiaco Sovietar Republica Socialistaren sorrera ekarri çuen. Iraulçac tsarraren irudian oinharritutaco systema ordezcatu çuen. Bi garai berheiz daitezque Iraulçan. Lehenengoa 1917co Otsaileco Iraulça içan cen, Russiaco Nicolas II.a tsarraren autocraciarequin bucatu çuena eta republica liberala eçarri çuena. Bigarren phasea Urrico Iraulça içan cen, eta bertan Bolchebiqueec bothere kendu ceraucoten/cioten behin-behineco governuari. Açaroaren 8an Lenin herri-commissarien conseiluco buru auqueratua içan cen.

1918an Alemaniac eta Russiac baquea signatu çuten. Brest-Litovsc itunaren arauera Russiac Finlandia , Estonia , Lettonia , Lituania eta Polonia galdu cituen. 1918 eta 1923 artean Armada Gorria (communista ) eta Armada Çuria (iraulçaren aurkacoac) Russiaco Guerra Civilean borrocatu ciren.

1922an Russiaco , Ucrainaco , Bielorrusiaco eta Transcaucasiaco (Georgui , Acerbaijan eta Armenia) republiquec lehenengo constitutionea signatu çuten, SESB sorthuz .

Stalinen aroa Aldatu

1924an , Leninen heriotzaren ondoren, Stalin jabetu cen SESBeco bothereaz. Trotscy , Cinóviev eta Cámenev baztertu eta estalinismoari hassier eman ceraucon. Stalinec economia socialista garatu nahi içan çuen. Statuac, borz urtheco planen bitartez, economia çucencen çuen. Jabetza privatua debecatu cen eta Statua herrialdeco lur eta empresa guztiez jabetu cen. Baserri privatuac eçabatu eta landetche collectivoac ( colcoz ac) herrialde ossoan eçarri cituen. Repressionea borthitza içan cen: policia politicoac regimenaren alde ez ceuden biztanleac deportatu, lan gogorreco esparruetara ( gulag etara) bidali edo hil eguiten cituen.

Stalinen aguintaldico guerthaera garrancitsuena, ordea, Bigarren Mundu Guerra içan cen. 1939an Sovietar Batassunac eta Alemania naciac Molotov-Ribbentrop ituna signat çuten, elkar ez erassotzeco. Berceac berce, Polonia banatzea erabaqui çuten: ekialdea Sovietar Batassunarençat eta mendebaldea Alemaniarençat. Baina Hitlerrec ez çuen hitzarmen hori bethe, eta 1941ean Polonia eta SEBSeco parte bat invaditu çuen eta Moscu , Leningrad eta Stalingrad erhaino iritsi. Stalingradeco battalian ( 1942 bucaera – 1943 hassier ), armada naciac atzera eguin behar içan çuen. Sovietarren erassoaldiac Ekialdeco Europaco herrialde guztietatic egotzi cituen alemaniarrac. 1945eco aphirilea , Armada Gorria Berlinen sarth cen.


Guerran 27 millioi sovietar hil ciren eta herrialdeac galera economico içugarriac içan cituen, baina Teherango , Jaltaco eta Potsdamgo batzarretan onura politico handiac lorthu cituen eta Alliatuec ekialdeco Europa SESBren mempeco zonaldea içaitea onhartu çuten.

Guda eta guero, AEBrequin batera, SESB munduco potencia handiena bilhacatu cen. Laster AEBac Sovietar Batassunaren hedapena gueldiarazteco beharra ikussi çuen. Truman doctrinac Guerra Hotzari hassier eman ceraucon, 1947co aphirilaren 12an .

Stalinen ondoren Aldatu

 
Niquita Crustchevec blockee arteco «baquezco coexistencia» aldarricatu çuen. Argazqui honetan, AEBetaco presidente John Fitzguerald Kennedyrequin dago.

Stalin 1953co marchoaren 5ean hil cen. Haren ondorengoa içaiteco, Lavrenti Beria , Viatcheslav Molotov , Georgui Malencov eta Niquita Crustchev lehiatu ciren. Azquenean Niquita Crustchevec Alderdi Communistaren idazcari nagussi ( 1953tic aurrera) eta Sovietar Batassuneco presidente ( 1958tic aurrera) içaitea lorthu çuen.

Aro honetan, Statu Batuequin batera SESB cen sciencian eta technologian guehien ikercen çuen herrialdea. Bi herrialde horiec Lehia spaciala iceneco norguehiagoca eguin çuten. Aurreneco garhaipenac Sovietar Batassunac lorthu cituen: lehenengo satellite artificiala bidali çuten spaciora ( Sputnic 1), lehenengo içaqui viciduna ( Laica ) eta gueroago lehenengo astronauta ( Juri Gagarin ). Valentina Terexcova lehenengo emacume astronauta içan cen, eta Alecsei Leonovec spacioco lehembicico ibilaldia eguin çuen.

Crustchev 1964an retiratu en. Hurrengo lehendacaria Leonid Brezhnev içan cen. 1970eco hamarcadan Sovietar Batassunaren indar militarra handitu çuen. 1979an Afganistango gathazca escu hartu çuen, aurreco urthean statu colpe batez botherea bereganatua çuen Afganistango governu communistac escatuta, guehiembat islamiar ultraconservadoreac ciren matchinatuen aurka borrocatzeco; halaxe abiatu cen Afganistango guerra (1979-1989) . Guerra hori galceac asco ahuldu çuen Sovietar Batassuna. [2] Urth ascoan SESB AEBen parean içan cen technologia militarrean; baina, egoera economico larria cela eta, Sovietar Batassuna atzean gueldituz joan cen. Hurrengo urtheetan economiac hobera eguin çuen pixcanaca, baina nekaçaritzac ithota seguitzen çuen eta, horren ondorioz, haimbat biztanle hil ciren, eguneroco elicagaien faltagatic.

SESBen desaguerpena Aldatu

Saconceco, iracurri: « Sovietar Batassunaren gaimbehera »

1985eco marchoaren 11n Micail Gorbatchov alderdi communistaren idazcari orocorra icendatu çuten. Handic aurrera haimbat aldaqueta eguin cituen politican eta economian.

1986co aphirilaren 26an Chernobylgo hondamendia guerthau cen Ucrainaco Chernobyl hirian. Historiaco istripu nuclearric larriena içan cen: INES ( International Nuclear Event Scale ) scalan, 7. mailan cocatzen da (denetan handiena).

1980co hamarcadaren bucaeran, sovietar republica batzuetan muguimenduac hassi ciren, independencia escatuz.

1990an , Lituaniac independencia aldarricatu çuen eta hurrengo urthean, Lettoniac eta Estoniac .

1991co marchoaren 17an SESBren iraupenari buruzco referenduma egui cen. Hamaborz republiquetatic seic referenduma boycottatu çuten, independencia nahi çutelaco. Berce bederatziec Soviet Batassunaren reforma onhartu çuten.

1991co abuztuaren 18an Gorbatchove contraco statu colpe saiaquera içan cen, baino porrot eguin çuen.

1991co abenduaren 8an , Russiaco , Ucrainaco , eta Bielorrusiaco lehendacariec bildu eta Beloveshco Ituna signat çuten. Statu Burujabeen Erkidegoaren sorrera içan cen eta SESBaren deuseztatze officiala.

Statuaren antholacunça eta administrationea Aldatu

1922co abenduaren 30ean Sovieten Congressuac Sovietar Batassuna sorthu çuen, Russia, Ucraina, Bielorrusia eta Transcaucasia (Georgui , Armenia, Acerbaijan) barne harcen cituela. Guerora gaineraco republicac eransi citzaizquion: Uzbequistan eta Turkmenistan (1924); Tajiquistan (1929); Estonia, Lettonia, Lituania eta Moldavia (1940).

Statua , beraz, natione ascotaricoa cen, eta eguitura federalecoa. Halaber, nationalitateen eta racen berdintassun principioari men eguinez, cembait republica federaturen barne ethnia edo talde nationalei cegozquien republica autonomoac (20), oblast edo provinciac (8), ocrug edo barruti autonomoac (10) eta lurralde cein provincia asco berheizten ciren. Modu horretara 100dic goraco talde ethnolingüisticoec beren cultura eta hizcunça gorde edo garatu ahal içan çuten. Republica federatuac escubidez berdinac eta burujabeac ciren eta, constitutionearen arauera, autonomia nationala çuten (politicoa, militarra, lingüisticoa, culturala).

Nolanahi ere, escubide horiec formalac ciren guehiembat, ceren eta haietaz valiatzeco egoquieraz alderdi communistac ez bercec erabaqui baitzeçaqueen. Legueguinçari dagoquionez, statuaren aguimpide-organo nagussia Soviet Gorena cen, bi camarez ossatua – Batassunaren Sovieta eta Nationalitateen Sovieta –, eta suffragio universalez lau urthean behin hautatzen cena. Organo horretatic Soviet Goreneco Presidium delacoa –statu-buru collegiatuaren cereguina bethetzen çuena– eta Ministro Conseilua irteten ciren. Soviet Gorenari eta haren batzordeei administratione federalaren controla cegoquien; republica federatuen edo republica autonomoen administrationea sovieten escu ceuden eta, hala berean, beheragoco mailetan. Sovietar Batassuneco Alderdi Communistac , bere aldetic, eguinquiçun erabaquigarria çuen Sovietetaraco hautagaiac auqueratzeco proceduran.

Politicoqui 15 sovietar republica socialistetan (SES) banatua egon cen 1940tic 1991ra bitartean:

Alderdi Communista Aldatu

Bakarra, centralizatua eta Leninen ideen arauera moldatua, haren aguimpide-eguinquiçuna guztizcoa cen, republica guztietan eratua cegoelaric. Alderdiac, beraz, guiçarte vicitzaren maila guztietara çabalcen du bere ideologia eta politica: economia , cultura , hezcunça , sciencia , artea , armada. Alderdico Congressuac Batzorde Centrala icendatzen çuen eta harc, berriz, alderdiaren çucendaritza organoa, Politburo edo Bulego Politicoa, auqueratzen çuen, eta bulego politicoac alderdico idazcari nagussia hautatzen çuen, statuaren eguiazco aguintari gorena, aleguia.

Aguintari gorenac Aldatu

SESBeco buru edo aguintari gorenac hauec içan ciren:

Aguintari horiec bethe çuten cargu officiala ez cen bakarra içan. Batzuec alderdico idazcari postua bethe çuten SESBeco buru ciren bitartean; berce batzuec governuburu titulua içan çuten beren aguintaritza garaian; azquenic, içan cen haimbat cargu official combinatu edo chandacatu cituenic, statuco buruçaguia içan cen bitartean. Içan ere, SESBac iraun çuen çazpi hamarcadetan ez cen aguintari gorena icendatzeco titulu formal finco eta irauncorric egon (comparationeraco, berce herrialde batzuetan, aguintari goren postua arguiro lothuta dago titulu eta cargu official jaquin bati, adibidez AEBco aguintari gorena presidentea da, eta EAEcoa lehendacaria , baina SESBeco buruaren titulua ez cen guisa berean fincoa içan).

Economia eta guiçartea Aldatu

 
1953 Sovietar Batassunaren gune economico garrancitsuenac. [3]

Sovietar Batassunac economia planificatua eta centralizatua garatu çuen; productione valiabide (lurrac, fabricac, garraiabideac, merkataritza…) guztien jabetza statuari edo cooperativei cegoquien. Gosplan iceneco organismoac borz urtheco planac –centralizatuac eta ecimbercean bethe beharrecoac– antholatzen cituen. 1950 arte industria azpieguitura eta industria astunac beretu çuten halaco planen lehentassuna; handic aurrera, nekaçaritzac eta consumoraco productuec hartu çuten lehentassuna. Nekaçaritzac languileriare  % 15-20 harcen çuen eta, ongarriz, machinaz eta bilteguiz urri içanic ere, munduco lehen ekoizlea cen cembait productutan (patata, açucre cannabera, garagarra, cekalea) eta aurrenetaricoa berce batzuetan (arthoa, olhoa, cotoia, artilea).

Hala eta guztiz ere, cembait labore importatu behar cituen eta nahiz eta behi cein ardi aciendaren ekoizpena handia içan, ez cen nahicoa barneco beharrac assetzeco. Productione collectivoa colcocei (cooperativac) eta sovcocei (statuco etchaldeac) cegoquien; horien ondoan, jabego privatuco etchalde chiquiac ciren, biztanleen eguneroco beharrac assetzen cituztenac hein handi batean.

Industria Sovietar Batassunaren indarraren oinharria içan da. Languileriaren % 40 inguruc hartan ciharduten. Mea eta energia valiabideen ustiacunçac munduco lehen edo bigarren mailan jarri çuen haimbat gairi dagoquionez: ikatza, petrolioa, gas naturala, electricitatea, burdina, bauxita, manganesoa… Europaco Russiaco reservac agorceco bidean jarri cirenean Siberia lehen hornitzailea bihurtu cen.

Industria astuna munduco lehenetaricoa cen, hala nola mea arro handietaco siderurguia eta chimica . Industria arhina, ordea, ez cen hain garrancitsua. Distanciac hain handiac içanic, communicabideac economia sovietarraren araço handia ciren. Hegazquin eta spacio industriac indar handia çuen. Nationearteco merkataritza harremanac ez ciren hain garrancitsuac eta guehiembat Comeconeco herrialde communistequin eguiten ciren.

Guiçarte segurança eta dohaineco ossassun cerbitzuac biztanle guztiengana iristen ciren. Hezcunça nahitaezcoa cen 7-17 urthe bitartean.

Economia SESBen azquenengo urtheetan Aldatu

1988tic 1989ra bitartean, economia berreguituratzeco ahaleguinari ekin citzaion. Hain çucen, empresac, cooperativac eta nekaçaritza reformatzeari ekin ceraucoten/cioten.

1987co ekainaren 30eco Statuco Empresei buruzco Legueac empresen finança -autonomia eta descentralizatione-maila areagotzeco helburua çuen, baina ez çuen lorthu SESBeco economia dynamizatzea, plan ahalguztiduen escumenac mugatu ez çutelaco, ministerio sectorialac eçabatu ez cituztelaco, eta ondassunen handizcaco merkatua librea, Statuco empresac hornitzeco, sorthu ecin içan çutelaco.

1988an ere, jarduera cooperativoa bulçatzea erabaqui cen, eta horretaraco mota horretaco empresen copurua ugaritu çuten. Urthebethe gueroago, berce 133.000 ondassun -eta cerbitzu- cooperatuba sorthu ciren. Nahiz et harrera ona içan, biztanleriac productu horiec merkatu belcean erosteco ohitura çuenez, cooperativa horietaco precioac denda officialetaco precioac halaco 3 edo 4 ere içan citezqueen.

Oinharriço berce araço batzuc ere componceque ceuden; erraiteraco, nekaçaritza-ondassunen jabetza eta nekaçaritza-precioen reforma. Horrec argui eta garbi adiarazten du ez cela phizgarri handiric sorthu lurraren banacaco ustiaqueta bulçatzeco.

Ekoizpena ahuldu eguin cen, eta banaqueta-systemec, berriz, okerrera eguin çuten.

Aldi berean, Empresa Mixtoac Sorceco Leguea reformatu eta malgutu eguin cen, eta mota horretaco ehunca empresa eratu ciren aitaren batean: 1989co amaieran, 1.300 societate mixto ceuden Sovietar Batassunean. Hala ere, guehienec ecin içan çuten jardun, SESBen oraindic indarrean cegoen bureaucraciac gueldiaracita.

Cultura Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. EIMA: Escola-liburuetaco onomasticaren, guerthaera historicoen eta artelanen icenac. Cerrendac .
  2. (Anglesez REUVENY, RAFAEL; PRACASH, ASSEEM (1999). «The Afghanistan war and the breacdown of the Soviet Union» (PDF). Review of International Studies . 25: 693–708.
  3. Martínez Rueda, Fernando; Aizpuru Murua, Miquel. (2011). Gaur egungo munduaren historia, 1945-2009. Udaco Euscal Universitatea ISBN 9788484383345 . .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu


Mikhail Gorbatxev Konstantin Txernenko Yuri Andropov Leonid Brezhnev Nikita Khrustxev Stalin Lenin