Pompeio , [1] icen ossoa Gneo Pompeio Magno ( latinez : Gnaeus Pompeius Magnus , ˈgnae̯.ʊs pɔmˈpɛj.jʊs ˈmaŋ.nʊs ahoscatua; Piceno , C.a. 106co irailaren 29a - Pelusio , C.a. 48co irailaren 28a ), edo Pompeio Handia ( CN·POMPEIVS·CN·F·SEX·N·MAGNVS ) Romatar Republicaco politicari eta militarra içan cen. C.a. 75ean , Iruñea herria cegoen thoquian, Pompaelo romatar iria eraiquitzen hassi cen; hortic Pamplona gaztelaniazco icena. [2]

Pompeio
Pompey the Great.jpg
Ancinaco Romaco senataria

eceçaguna - eceçaguna
Romaco consula

C.a. 70 - C.a. 70
Cuestore


Pretore

Vicitza
Jaiotza Piceno C.a. 106co irailaren 29a
Herrialdea Ancinaco Roma
Lehen hizcunça latina
Heriotza Pelusio C.a. 48co irailaren 28a (57 urthe)
Heriotza modua guiça hilqueta : labancada
Familia
Aita Pompeio Estrabon
Ama eceçaguna
Ezcontidea(c) Cornelia Metella (en) Itzuli (C.a. 52 -  C.a. 48)
Julia Cesaris (C.a. 59 -  C.a. 54)
Mucia Tertia (en) Itzuli (C.a. 79 -  C.a. 59)
Aemilia Scaura (en) Itzuli (C.a. 82 -  C.a. 82)
Antistia (en) Itzuli (C.a. 86 -  C.a. 82)
Seme-alabac
Anai-arrebac
Hezcunça
Hizcunçac latina
Jarduerac
Jarduerac Ancinaco Romaco politicaria , Ancinaco Romaco militarra eta politicaria
Quidetza Lehen Triumbiratua
Cerbitzu militarra
Adar militarra Romatar armada
Gradua legatus (en) Itzuli
Sinhesmenac eta ideologia
Religionea Ancinaco Romaco religionea
Alderdi politicoa Optimates

Picenoco familia batean jaio cen, aita Pompeio Estrabon çuela. Silaren dictadurapean eracutsi cituen lehen aldiz bere ahalmen militarrac. Republicaco armadaco buruçagui guisa thoqui ascotan borrocatu cen: Sertorioren contra, Hispanian , Silaren contra, matchinatua celaco; Espartacoren sclavo matchinatuen contra; Mediterraneoco ekialdean, piraten contra. Campaina hari esquer, Magnus (Handia) goiticena eman ceraucoten/cioten.

Politicari cegoquionez, Julio Cesarrequin eta Marco Crasorequin batera, Lehen Triumbiratua ossat çuen. Accordio hura indarcearren, Julio Cesarren alaba bakarrarequin ezcondu cen. Hala ere, Marco Licinio Crasoren heriotzac triumbiratuaren oreca galaraci çuen. Romaco buru bakarra içaiteco nahian, Cesar eta Pompeio elkarren contra borrocatu ciren Bigarren Guerra Civilean . Farsaliaco guduan Julio Cesarrec garhaipen erabaquigarria escuratu çuen. Pompeioc, garhaituta, Egyptora alde eguin behar içan çuen eta bertan hil çuten, Ptolomeo XIII.ac salduta.

Lehembicico urtheac Aldatu

C.a. 106co irailaren 29an jaio cen Pompeio Handia. Haren aita Gneo Pompeio Estrabon içan cen, Italiaco provincia bateco guiçon aberats okitua. Patricioa içanda ere, familiaren provincia-jathorria cela bide, Romaco handiquien mespretchua jasso çuen. Orban horren contra jardun behar içan çuen Pompeioc haren carrera politico ossoan.

Aita, Pompeio Estrabon, general ospetsua eta familiaco lehen senataria içan cen. C.a. 89.an consul icendatu çuten. Hortaz, Pompeio soldaduen campalekuetan haci cen. Pompeio Estrabon hassieran Marioren alde eta ondoren Silaren alde borrocatu cen C.a. 88-87co guerratean. 17 urthe cituela, Pompeio aitaren campainetan murguildua cegoen. Garai hartan, official gazte bat, Ciceron icenecoa, içan çuen adisquide .

Pompeio Estrabon Mario eta Silaren arteco borroquetan hil cen eta semeac familiaco ondare eta afferen ardura hartu behar içan çuen. Pompeio gazteac Silaren alde jo çuen eta Sila Pompeioren hirur legione veteranoz valiatu cen Romaco controla bereganatzeco. Silac Emilia Escaura bere alabaordearengandic diborciaraci eta Pompeiorequin ezconcera behartu çuen.

Silaren armadan ari cela Italian cehar, Craso eta Cesar topatu cituen Pompeioc. Craso ere armadan cebilen. Haien arteco lehia urtheac eta urtheac iraun cituen. Silac vicitza barkatu cerauconean eçagutu çuen Pompeioc Cesar . Içan ere, Silac Cinaren alabaz diborciatzeco aguindu ceraucon Cesarri . haren ecezcoa jassotzean, ordea, Silac ez çuen cigortu. Pompeioc hartaz galdetu cerauconean, Silac erançun omen ceraucon conveni cela etsairen bat edo berce viciric uztea, ethorcecoac ciren hurrengo aventuretaraco.

Sicilia eta Africa Aldatu

Cargo publicoric ez baçuen ere, Pompeio guiçon aberatsa cen eta hirur legioneren buruan cegoen. Silac, suhiaren handinahia ikussita, Siciliara bidali çuen. Uharte hura Mariotarren escu cegoen eta osso lurralde emancorçat çuen. Hango gari-horniduraric gabe, Roman matchinada sor citezqueen. Pompeio gogor aritu cen Sicilian eta bertaco herritarren quexac ençunda, honela erançun omen cerauen/cien: "Utzi baquean legueac, armac daramatzagu-eta".

Sicilia menderaturic, Africa aldera jo çuen eta bertan ere porrotic gabe jarraitu çuen borrocatzen. Haren guphidaric gabeco jardunac mariotarren gorrotoa eraguin çuen. Erdietsitaco garhaipena cela-eta, Pompeioc garhaileen ceremonia escatu çuen Roman . Silac eman eguin ceraucon, legioneac Romaco atheetarain eraman arren. Magnus (Handia) goiticena jasso çuen orduan Pompeioc.

Hispania eta Espartaco Aldatu

Saconceco, iracurri: « Sertorioren guerra »

Artean consula ez içan arren, proconsularren imperium -a (botherea) escatu çuen Pompeioc Hispaniaraco . Han, Sertorioc , general mariotar batec, irauten çuen matchinaturic. Pompeioc, legioneac deseguiteari mucin eguinda, Quinto Cecilio Metelorequin batera Hispaniara jo çuen Sertoriori aurre eguiteco.

Hispaniaco guerrac C.a. 76tic 71ra arte iraun çuen. Sertorio guerrilla general bicaina cen. Pompeioc ez Meteloc ecin içan çuten buruz buruco battalian garhaitu. Alliatuec Sertorio hil çutenean baino ez cen guerra amaitu.

Orduan, Pompeioc antholatzeco eta administratzeco sena eracutsi çuen. Escuçabalic, hitzarmenac itundu cituen Hispania ossoa , baita Galiaco hegoaldean ere.

Bitartean, Crasoc Espartacori aurre eguiteco çailtassunac cituen. Pompeio armadarequin Italiara itzulita garhaipen erabaquigarria escuratu çuen baita matchinada çamphatu ere. Pompeioc garhaipenaren ohorea aldarricatu çuen, Crasoc matchinoe lehen colpe gogorrac eman bacerauzten ere. Craso eta Pompeioren arteco lehiac berce 10 urthez iraun çuen.

Roman Hispaniaco garhaipenei esquer (osso cilheguizcoac ez içan arren), bigarren garhaileen ceremonia jasso çuen Pompeioc. C.a. 70ean, Crasorequin batera, consul icendatu çuten Pompeio. 35 urthe cituen eta romatarrac phoçaren pocez ceuden hain general gaztearequin.

Pompeio ekialdean eta piraten aurka Aldatu

C.a. 69.eraco, Pompeio herritarren beguicoa cen arren, Optimates -en artean susmo franco phizten ari ciren Pompeioren asmoac cirela-eta. Statuaren barneco nabarmentassun hori aurrecariric gabeco bi proconsular aguintaldiac areagotu çuen. C.a. 67.ean, Mediterraneoan jaun eta jabe ciren piraten aurka oldarceco aguindua jasso çuen Pompeioc. Aguindu harc, Pompeioren vicitza ossoac beçala, polemica phiztu çuen.

Senatari atzeracoienec Pompeioren bothere guero eta handiagoaren beldur ciren. Optimates haiec bothere hura murrizten saiatu ciren. Cesar Pompeioren alde jo çuen senatari bakanetaco bat içan cen. Aulo Gabinio plebeco tribunoac proposatu çuen Pompeioren icendapena Lex Gabinia iceneco leguearen bitartez. Pompeioc itsassoco control ossoa jassotzecoa cen, ekialdeco buruçagui militarren gainetic.

Hilabethe batzuen buruan, Mediterraneoa pirataric gabe utzi çuen Pompeioc. Armada antholatzeco gaitassuna eracutsi çuen. Orduco heroia cen goitic behera.

Pontoco Mitridates VI.aren contra jotzeco deithu çuten Pompeio orduan. Ekialdeco Mediterraneo ossoa berrantolatu behar çuen lehenic, conquista ahalbidetzeco. C.a. 65 eta 62ren artean Mitridates ez ecic, Armeniaco Tigranes eta Syriaco Antioco XIII.a ere garhaitu cituen, berriro bere gaitassun militarra eta administrativoa aguerian utzita. Jerusalem hiria memperatuta, ekialdeco Mediterraneoco lurralde haiec ere Romaco provincia bihurtu cituen.

Tigranes Armeniaco reguea utzita, romatarren mempeco regueac Itsasso Belcetic Caucasora abiatu cen. Pompeioc Romara campaina haietatic ekarri çuen ondassun copurua neurgaitza içan cen. Plutarcoc cioenez, 20.000 talentucoa cen, eta Alchor Publicoa, urthean 50 millioitic 85 millioi drachma jassotzera igaro cen. Pompeioren aguindu ascoc bere hartan iraun çuten Romatar Imperioren erorialdia guerthau cen arte.

Romara itzulia Aldatu

C.a. 62co abenduan, Pompeio Romara itzuli cen dilemma bat çuela. Alde batetic, hirurgarren garhaipen-ospaquiçuna nahi çuen. Berce aldetic, bigarren aldiz consul auquera ceçaten ere nahi çuen. Hala ere, Romaco leguee ez çuten biac urthe berean guerthatzen uzten. Senatuari baimen berhecia escatuta ere, Catton Minorren escutic ecezcoa jasso çuen. Pompeioc orduan garhaipen-ospaquiçuna hautatu çuen. Consulaturaco, haren lagunçaile bat, Afranio, aurkeztu çuen. Scandalua gorabehera, Afranio icendaturic suertatu cen.

Garhaipen-ospaquiçuna C.a. 61co irailaren 29an eguin cen. Festa ahanztecinac bi egun iraun çuen. Pompeio ospearen gailurrean cegoen. Nolanahi ere, borz urthe campoan eraman ondoren, Romaco ceruan berce içar batzuc aguertu ciren. Catalinaren conspirationearen capituluan, erraiteraco, Pompeioc ez çuen parte-harceric içan. Cesar , Craso , Ciceron edo Clodio Pulquerren icenac denon ahotan ceuden.

Armadac deseguin cituen Pompeio, dictadore içan nahi çuenaren çurrumurruequin batera. Politicari ekin ceraucon Pompeioc. Garhaipenac garhaipen, Optimates taldeac, ceinec Senatuan botherea berrescuratu çuen, atheac itchi cerauzquion Pompeiori. Veteranoei aguindutaco lur-sorhoac escuratzeco moduric ez cegoen. Hori cela eta, alliatu berriac aurkitu behar içan cituen.

Lehen Triumbiratua Aldatu

Pompeio eta Craso elkarrengandic mesfidatzen baciren ere, C.a. 61ean, beharturic, Cesarrequin bat eguin çuten. Crasoc haren mendeco guiçonençat mesede economicoac nahi cituen, eta Pompeioc haren veteranoei lurra eman behar cerauen/cien. Cesarrec interes horiec berarequin lothu cituen. Hitzarmena Lehen Triumbiratua deith cen. C.a. 59an consulatua escuratu ahal içan çuen Cesarrec. Truquean, alliatuei behar çutena emanen cerauen/cien.

Pompeioc veteranoençaco lurra ez ecic, berce emazte bat lorthu çuen, Cesarren alaba, Julia Cesaris . Cesarrec borz urtheco aguintaldia Galian ciurtatu ondoren, Pompeiori Hispania Ulterior provinciaren governua eman ceraucon. Lagunçaileac bidali cituen Pompeioc, Roman gari-banaqueta ikuscatu nahi çuelaco. Bethi beçain eraguincorra administrationean, nolabait politicaraco sena falta citzaion.

Optimates taldeac ez ceraucon barkatu Pompeiori Ciceron Clodio Pulquerren contra defendatu ez içana. Clodio Pulquerrec Pompeio bera erasso çuenean ekin ceraucon Pompeioc Ciceronen itzulera prestatzeari. Itzulitacoan, Ciceronen rhetoricac lagundu ceraucon Pompeiori egoera politicoa leuncen, baina ascoc traidoretzat jotzen çuten Cesarrequin bat eguiteagatic. Garai horretan ere, Plutarcoc bildutaco çurrumurruen arauera, Pompeioc guero eta interes gutiago ceducan politicaz eta emazte berriarequin emaiten çuen dembora. Haren iceneco ançoquia eraiquitzeac ere dembora franco kencen ceraucon. Romaco lehen ançoquia ez ecic, cerbitzu ascotaraco eraiquina ere içan behar çuen. Bitartean, Cesar general ospetsua bihurcen ari cen Galian . C.a. 56an, Lehen Triumbiratua deseguite ari cela ikussita, Cesarrec Craso eta Pompeiori deithu cerauen/cien strategia eraberritzeco. Hurrengo urtheraco Pompeioc eta Crasoc consulatua partecatuco çutela berriro eta Cesarri eçohico bothereac berrituco cerauzquiotela berce borz urtheraco. Crasoc Siria provinciaren governua jassoco çuen, Partia conquistat nahi baitzuen. Pompeio Hispania Ulteriorren buruan seguituco çuen, Roman egon arren.

Hala ere, oppositione gogorra aurkitu çuten urthe horretan. Vorondate andana erossi behar içan çuten hautaqueta ciurtatu ahal içaiteco. Haien jarraitzailec asque gueratzen ciren postu guehienac jasso cituzten, aurkarien sumina areagotuz. Clodio Pulquerren borthizquera indarcen ari cen hirian barnan, non segurtassun eça nagussitu cen.

Guerrari beguira Aldatu

Heriotzec sunsitu çuten triumbiratua. C.a. 54an, Julia, Pompeioren emaztea cein Cesarren alaba bakarra, hil cen erditzen ari cela. Urthe berean, Carrhaeco guduan , Craso erabateco porrotean hil cen.

Garai horretan Cesar cen denon ahotan cebilen icena Galian lorthutaco garhaipenei esquer. Cesarrec berce senide batequin ezconceco proposatu ceraucon Pompeiori, baina honec mucin eguin ceraucon. C.a. 52an Corneliarequin, Metelo Escipionen (Cesarren etsai amorratua) alabarequin, ezcondu cen. Optimates taldearen alde eguin çuen Pompeioc.

Clodio Pulquerren hilquetac cein Senatuaren etchearen suteac behartu çuten Senatua Pompeiori lagunça escatzera. Bethi beçain eraguincor, ordena vueltatu Romaco caleetara. Gueroztic, Catton Minorrec eta berce senatariec, Pompeioc dictadore titulua aldarricatuco çuelaco beldurrean, consul bakarra icendatu çuten. Botheretsua içan arren, mugac cituen carguac.

Cesar Vercinguetorixen aurka borrocatzen ari cela, Pompeioc Romaren onuraco legue andana onhartu çuen, eta, aldi berean, Optimates -en alde jo çuela çalançaric gabe eracutsi çuen. Legue batzuen bitartez, bacirudien Cesarren aguintaldia bucatu beçain pronto haren contra eguinen çuela Pompeioc.

C.a. 51an, argui eta garbi adiaraci çuen Cesarrec armaden gaineco controla utzi behar çuela consulatua nahi içaitera. Horrela, Cesar defensaric gabe gueratzen cen etsaien aurrean. Ciceronec idatzi çuen beçala, Pompeioc Cesarri beldur ceraucon. Guerra saihestecina cen. [3]

Guerra civila eta hilqueta Aldatu

Saconceco, iracurri: « Cesarren Guerra Civila »

Pompeioc Cesar garhaitzec gai cela aldarricatzen baçuen ere, Cesarrec Rubicon ibaia ceharcatu çuenean, Romatic alde eguin çuen Pompeioc. [4] Nolanahi ere, Statuco alchorra Roman utzi çuen, Saturnoren templuan, Cesarrec harcera ausartuco ez celacoan.

Italiatic doi-doi ihes eguin çuen Pompeioc. Hala ere, confiança berrescuratu çuen Dirraquio hirico setioren ostean, non Cesar guerra galcear egon cen. Abagune hori aprovechatu gabe, bi armadec berriro Farsaliaco guduan borrocatu çuten, c.a. 48an. Biençat gogorra bacen ere, Cesarrec erabaquigarria içanen cen garhaipena escuratu çuen. Pompeiarrec vicitza salvatzeco ihes eguin behar içan çuten. Emazte eta Sexto Pompeio semearequi Egyptora joan cen.

Ptolomeo XIII.aren aholculariec Pompeio hilcea erabaqui çuten. Içan ere, Cesar ethorcecoa cen, eta egyptoarrec Cesarrequico alliança Pompeiorena baino hobestu çuten. Irailaren 29an , Pompeioren 58. urthebethetzean, bi adisquide ohic harrera eman ceraucon chalupa batean. Hilçaileac ciren. Chalupan Ptolomeo XIII.ari emanen ceraucon hitzaldia prestatzen ari cela, sorbaldan sastatu çuten Pompeio. Burua moztu ondoren, gorphua bilhucic utzi çuten hondarçan. Philippoc, Pompeioren lagunçaileac, chalupaco çurezco hileta-su batean erre çuen gorphua.

Iritsitacoan, Cesarrec Pompeioren burua jasso çuen ongui ethorrico ophari. Hala ere, alliatu eta suhi ohia traitionez hilic ikusteac ez çuen Cesar phoztu. Hori cela eta, Ptolomeo XIII.ac botherea galdu çuen. Haren ordez, Cesarrec Cleopatra arreba jarri çuen. Cesarrec alhargunari Pompeioren errhautsac eta erhaztuna eman cerauzquion, Italiara itzulceco.

C.a. 45ean, Cesarren aguinduz, Pompeio jainco bihurtu çuten. Ironicoqui, C.a. 44an, Cesar Pompeioren statua baten azpian hil çuten. Cesarrec, hilcen ari cela, Pompeiori othoitz eguin omen ceraucon.

Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindia. 76. araua: Latin eta greciar persona-icen classicoac euscaraz emaiteco erizpideei buruzco erabaquia. euscalçaindia eus (Noiz consultatua: 2021-1-25) .
  2. Lur encyclopedietatic hartua .
  3. Cohn, G.C.. (1986). Dictionary of Wars. 374 or. .
  4. Hormblower, S., Spawforth, A., ed. The Oxford Companion to Classical Civiliçation. , 219–24 or. .

Campo estecac Aldatu