Olerquiguinça

litteratura generoa
Poeta » orritic birbideratua)

Olerquiguinça , olertia edo poesia ( grecieratic : ποίησις , poiesis , "eguite " edo "sorcea") litteraturaren aguerpe berhecia da. Esthetica , rhythmoa eta hizcunçaren valiabideac erabilcen ditu, hala nola euphonia , symbolismoa eta metrica , textuaren erranahiari guehitzec berce gueruça bat.

Chinaco poemaric çaharrenetaco bat, Cǒngzǐ Shīlùn (孔子詩論).

Olerquiguinçac historia lucea du, historiaurrean jada African erabilcen baitzen ehiçari buruzco poesia, eta Nilo , Niger eta Volta ibaien inguruan poesia panegyrico eta eleguiaticoa garatu cen [1] . African eguindaco lehen poema idatziac Pyramideco Textuetan aguercen dira [2] , C.a. XXV. mendean ; Sundiataren Epica da garai honetaco gortheco poesiaren adibideric eçagunena [3] . Mendebaldeco Asian eçagutzen den olerquiric çaharrena, Guilgamexen epopeia [4] , sumerieraz idatzita dago. Eurasian eguindac lehen poemac abestietatic erathorriac dira, Chinaco Shijing guis , edo ahozco litteratura gordetzeco helburuarequin, sanscritoco Vedac , Çoroastroren Gatha edo Homeroren epicac beçala, Iliada eta Odisea . Ancinaco Grecian poesia definitzen saiatu ciren, adibidez Aristotelesen Poetica beçala, rhetorica , drama , abestia eta comedia aiphatu . Beranduago saiatu ciren berce eçaugarri batzuc bilcen, hala nola repicapena, versoen forma, rhyma eta esthetica. Poesia prosatic berheiztec saiaquera objectivoac içan ciren.

Definitioneac Aldatu

Poesia terminoa poiesis hitz grecotic dathor, eta sorcunça, asmaquiçuna eta fictionea çuen erranahia; ondorioz, obra litterario oro poesiatzat jo citequeen. Litteratur teo riaren ithurriei beguiratzen baçaie, berriz, poesia ez cen luçaroan generoetan sarthu, icendatze orocorra baitzen, dramaticoa eta narrativoa biac poeticoac baitira, erran nahi baita, etymologiac dioen beçala, sorcunça lanac. Halaric ere, garaiez garai, poesia, eta berheciqui lyrica, hirurgarren genero berheci guisa aguertu eta fincatu da erro manticismoaz gueroztic [5] .

Romanticismoaren eraguine , poesiaren içaera definitzeco saioec bethi gogoan içan dute poesia guiçaquiaren historian dagoela errotuta, guiçaquia ekin batera sorcen baita, emotioneac açaldu eta minçatzeco gai denetic. Poesiaren definitionea eguiten saiatu diren adituec alderdi hori azpimarratu içan dute: Roman Jacobsonec deruco/dio [6] olertia definitzeco ez-olertiarequin erkatu behar dela, eta, halaber, ez dela erraça olertia ez dena adiaraztea, içan ere, olertia lilura eta magiaraco bigarren ahalmen bat da, eta haren muthurrean hizcunz communitate batec eraric ohizcoena duen hitz laua dago. Federico García Lorcac berac ere erran çuen olercari batec ere ez daquiela cer den olertia.

Alderdi formalac Aldatu

Olertiac bere minçaira proprioa du, gaineraco herritarrena bera içan arren. Berheizgarri nagussia berceec beçala idazten ez duen sorçailearen irudi individualiçatua da, hura irudimenaren arauera comparaquetaz, antithesiaz, allegoriaz, personificationeaz, metaphoraz, metonymiaz, hyperbo leaz eta berce figura rhetorico batzuez valiatzen da. Gainera, minçaira poeticoac cehatza eta laburra içan behar du, cembait grammatica elementu kenduz, hala nola, juntagailuac. Idea poeticoac sarritan ez dira processu logico bati jarraituz aurkezten, prosan guerthatzen den leguez, eta hyperbatonaren erabileraraco eta communztaduraren arauac hausten dituzten licencia poetico batzuc harceco ascatassun handiagoa dago.

Eçaugarri formal nagussi bat neurthitzaz valiatzea içan da, bercetic. XIX. mendearen erdia arte, mendebaldeco culturan, neurthitza berenaz poesiaren marcatzat aguertu da. Ez da, dena den, eçaugarri hersitzailea eta guztiz fidagarria, luçaz neurthitzetan idatziac içan baitira bi genero nagussietan sarcen ciren tragediac eta epopeiac.

Arestiren erranetan Aldatu

Gabriel Arestic cera erran çuen Ondarroan poesiari buruz 1964an , "Lengo eta oraingo euscal poesia erritarra" iceneco hitzaldian [7] :

"Gaurco poetac bi classetacoac gara, versolariac eta olercariac. Lehengoac erriaren ganean arcen dabe oña, eta bigarrenac (olercariac) cultura guçurrezco batean. Horregatic lenengoac escola bat daducate, eta bigarrenac bapere ez. Versolaritzac badaduzca bere reguela eta legue jaquin eta berheciac... eta reguela orreic escola baten babesa emoten deutsie versolaritzeari.

Olercariac beriz, nor bere aldetic dabil, legue barriac creatu nairic, iñongo aldrebesqueriac asmatzeco deseotan. Aguirian dago olercarien artean ez dagoala bapere escolaric eta bai rhetolica ugari. Ejemplo onegaz bere, arguiro probatzen dogu berheizcunça orren guçurrezcotassuna. Alde batetic, erriac ez dau ecer sorcen, berce aldetic, bere escolea daduca, genteen eta populuaren experienciac historian cear esqueincen deutsena.

Poesia persona batec sorcen dau bethi. Guero erriac onharcen eta ukatzen dau. Onharcen dauana poesia erritarra da, ukatzen dauana erritic campoco poesia da. Ori da guretzat berheizcunça bakarra. Ganeracoa alferreriatic dathor, usqueriatic. Berce bereicunça bat bere eguin da, agozco poesia eta poesia scribitua. Baina berdin eguinen litzaque poesia cantatua eta poesia cantatu bagacoa"

Historia Aldatu

Poesia lyricoa Grecian sorthu cen c.a. VII mendean, eta VI. mendean iritsi cen goreneco mailara. Ancinaco Greciaco vicitza publicoan, garranci handico generoa içan cen lyrica.

Erdi Aroan, bide berriac urratzen hassi cen olercaritza. XIII. mendetic XVII. mendera arte, genero lyricoac indar ikaragarria hartu çuen Europan, eta urrhezco aroa vici içan çuen. XX. mendean, formari dagoquionez batez ere, sorthu ciren vanguardiaco muguimendu guztiac, eta olercaritzan, berebicico eraguina içan çuten.

Valiabide poeticoac Aldatu

Baita ere Figura rhetoricoac :

...

Euscal poetac Aldatu

Classicoac Aldatu

Olercari classicoen artean, aiphagarriac dira:

Garaiquideac Aldatu

Eguile garaiquide eçagunac ditugu, bercela:

Erdal poetac Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. Finnegan, Ruth. (2012-09). «The 'Oral' Nature of African Unwritten Litterature» Oral Litterature in Africa (Open Booc Publishers): 3–27. ISBN 9781906924706 . (Noiz consultatua: 2019-06-04) .
  2. (Anglesez Allen, James P.; Manuelian, Peter Der. (2005). The Ancient Egyptian Pyramid Texts. Society of Biblical Leraut ISBN 9781589831827 . (Noiz consultatua: 2019-06-04) .
  3. Conrad, David C.. (1992). «Searching for History in the Sunjata Epic: The Case of Facoli» History in Africa 19 : 147–200. doi : 10.2307/3171998 . ISSN 0361-5413 . (Noiz consultatua: 2019-06-04) .
  4. Myths from Mesopotamia : creation, the flood, Guilgamesh, and others. (Rev. ed. arguitaraldia) Oxford University Press 2000 ISBN 0192835890 . PMC 47780554 . (Noiz consultatua: 2019-06-04) .
  5. «poesia - Litteratura Terminoen Hizteguia» www.euscalçaindia.eus (Noiz consultatua: 2022-02-23) .
  6. Jacobson, Roman. (1977). Huit kestions de poétique. Éditions du Seuil ISBN 2-02-004680-6 . PMC 3668336 . (Noiz consultatua: 2022-02-23) .
  7. Aresti, Gabriel. (1986). Articuluac. Hitzaldiac. Guthunac. Susa .
  8. Aizpuru, A. 2013: Suac Erreco ez balu(I), hAUSnART , 3: 102-121
  9. Estancoa, I. 2010: Artean gazte eta verde: Açurmendiren Hitz verdeac eta Manifestu atzeratua , Hegats , 45: 71-83

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu