Phizcundea [1] edo Renascimentua [1] —cembaitetan Berphizcundea [2] edo Errenaisança [3] ere deithua— XV. eta XVI. mendeetaco cultura muguimendua içan cen, Behe Erdi Aroan Florencian hass [4] eta gueroago Europan cehar hedatuz joan cena. Hitza orduco garai historicoa icendatzeco ere erabilcen den arren, contuan hartu behar da Phizcundeco aldaquetac ez cirela Europa ossoan batera guerthatu. Pensamendu humanistari oss lothuric dagoen muguimendu cultural horren oinharria Ancinate classicoaren ithurrietara itzulcea içan cen.

Michelangueloren Dabid sculptura ( Florenciaco Arte Eder Academia), Goi Phizcundeco artearen adibidea.

Erdi Aroaren eta Aro Modernoaren arteco çubia içan cen. Içan ere, Erdi Aroaren amaiera eta Phizcundearen hassieraco urtheetan, osso dembora laburrean, Mendebaldeco guiçartea oinharri-oinharritic inharrosi çuten aurkicunçac eta asmacunçac eguin ciren, Europan eta inguruco herrietan ere. Jaquinça classicoa berphizteaz gainera, Renascimentuan continente berriac aurkitu eta exploratu ciren, Copernicoren astronomia systemac hartu çuen Ptolomeorenaren lekua, statu nationeac eratu ciren, systema feudalac gaimbehera eguin çuen eta commercioa asco hedatu cen, eta garranci handico berricunçac applicatu edo asmatu ciren (papera, imprimatzeco machina , itsassorratz , bolbora ...). Nolanahi ere, garai hartaco pensalariençat ikasqueta eta jaquinça classicoen eraberritze garaia cen hura batez ere, cultura pobretu cen urthe luceen ondoren heldua. Horretan erabaquiorrac içan ciren Byzancitic , ottomandarrengandic ihess , iritsi ciren jaquinsuac eta textuac, horien bidez eçagutu ahal içan baitziren classicoac.

Historiographia Aldatu

Guiorguio Vasari idazle eta artista italiarrac, 1570ean arguitaratutac Margolari, sculptore eta architecto famatuen vicitzac lanean, erabili çuen lehembicicoz Renascimentu ( rinascita ) hitza [4] , baina XIX. mendera arte ez citzaion hitz honi interpretatione historico-artistico çabala eman.

Vasaric idea erabaquigarri bat plaçaratu çuen: ancinaco artearen birjaiotzea. Honec artistaren jocabide spiritualean erabat berri cen phenomeno bat cekarren: consciencia historico individual nabaria içaitea.

Phizcundeac Erdi Aroco artearequin lothura guztiac moztu cituen berariaz, mespretchuz barbaro eta godoen stylotzat harcen baitzuen. Era berean, Ipharraldeco Europaco arte garaiquidearen aurka cegoen. Europaco evolutione artisticoaren ikuspunctutic, Phizcundeac ordura arte nagussi içan cen batassun stylisticoaren aphurcea ekarri çuen.

Eçaugarriac Aldatu

Guiçaquia Aldatu

 
Vitruvioren guiçona , Leonardo da Vinciren marrazqui , arte eta scienciaren arteco combinaquetaren adibidea.

Renascimentuaren spiritua, azquen aldian, haimbat eratan gorphuztu bacen ere, hassieran pensaera muguimendu batec gauçatu çuen, humanismo deritzanac hain çucen ere. Humanismoac haimbat eçaugarri ditu:

  • Lehembici, guiçaquia bera, ikuspegui guztietatic, eta bere lorpen guztiequin, harcen du gaitzat.
  • Bigarren, philosophia eta theologia escola guztien bateragarritassuna azpimarratzen du humanismoac, hau da, jaquinçaren sincretismoa . Sincretismo horren ondorio da artearen eta artistaren universaltassuna, eta horretchen eredu Phizcundeco guiçon handienetaco bat, Leonardo da Vinci .
  • Hirurgarren, guiçaquiaren duintassuna aldarricatzen du. Erdi Aroco vicitza idealac bercelaco bati eguiten derauco/dio leku. Penitzencia cen Erdi Aroan guiça jardueraren modu gailen eta nobleena. Humanismoac, berriz, gauçac sorceco borrocatzea eta içadia menderatzea du helburu.
  • Azquenic, galdutaco guiça izpiritua eta jaquinça berritzen saiatzen da humanismoa. Hura berrescuratzeco eguinahaletan, ikuspunctu spiritual eta intellectual berri bat errotzen lagundu çuen, jaquinça mota berri bat garatzen. Hala, humanismoaren eraguinez religione orthodoxiac eçarritaco pensamenduzco mugac hautsi eguin ciren. Galdera eta critica librea ekarri çuen, eta guiçonaren pensaqueran eta sorcuncetan fedea sorthu.

Ancinate Classicoraco itzulera Aldatu

Humanismoac greciar eta romatar ancinateraco itzulera eraguin çuen. Garai haietaco culturaren funsa berrescuratzen saiatu cen, eta ez bakarric litteraturan, baita artean (architectura, sculptura) eta philosophian ere. Eta ildo horretan, berebicico garrancia içan çuen Platonen obraren aurkicunçac. Erdi Aroan Aristotelesen pensamoldea berceric ez cen içan, eta Humanismoac Platon berrescuratu çuen. Humanista ikerçaile bihurtu cen, ithurrien ikerqueta criticoa eguin çuen, eta sciencialariena beçalaco pensamoldeac guidaturic jardun çuen. Humanista içan cen lehenengo historialari modernoa.

Artean Ancinate Classicoco forma architectonicoac, çuthabe ordena classicoac , historia eta mythologiaco gaiac eta ancinaco symboloac berphiztu ciren. Honequin ez cen copia soil bat eguin nahi, baicic eta, Arte Classicoaren legueen eçagupenean barneratu nahi cen. Ancinateco formac architectura cein arte projectuetan era onuragarrian erabili ciren. Hala ere, ez ciren honetara mugatu, eta architecto handiec ordena horiec gainditu cituzten, haien ekarpen berriac eguinez. Erraiteraco, Albertic Sancta Maria Novella basilicaco fachadan guehitutaco quiribildurac edota Donato Brahmantec San Pietro in Montorion integratutaco perspectiva jocoen subjectivotassuna.

Imprimateguien protagonismoa Aldatu

Idea berrien hedatzean funsezcoa içan cen imprimatzeco machina asmatzea eta çabalcea. Johann Gutemberg , alemaniar imprimatzaileac asmatu çuen, eta 1455 . urthe aldera çabaldu cen Rhin inguruco hirietara ( Maguncia eta Strasburgo ). Handic berehala çabaldu cen Alemaniaco erdialde eta hegoaldeco eta Italiaco erdialde eta ipharraldeco hirietara. Venetia , Paris , Lyon , Roma eta Napoli , aurrenetacoac içan ciren.

Imprimateguiari esquer, asco çabaldu ciren Ancinate Classicoco obrac, baita gueroco religione lanac ere. Imprimateguia ecimberceco lagunça içan cen Erasmoren eta Luteroren lanac hedatzeco, adibidez, eta baita scienciac, fauna eta flora, eta artea çabalceco ere, marrazqui eta planoen bidez. Cartographia lanac, halaber, asco aurreratu ciren harrezquero.

Statu eta eliz aguintariac, baina, asco larritu ciren halaco propaganda hedabide valiotsu baten aurrean, eta hura controlatzeco neurriac – censura – harcen hassi ciren.

Europaco internationalismoa: communicationea eta harremanac informatione hedabide guisa Aldatu

Guiça harremanei eta ideologia truqueei esquer asco çabaldu ciren ideac. Humanisten guthun bidezco harremanac eta maizco bidaiac osso bide egoquia içan ciren ideac trucatzeco. Erasmo Rotterdamgoa , adibidez, Paris, Anglaterra eta Italian cehar ibili cen.

Universitateen artean ere harreman handia cegoen. Iracasle ospetsuenac berce universitateetara joaiten ciren escolac emaitera. Hizcunça araçoric ez cegoen, hizcunça bera erabilcen baitzen denetan, latina. Lluis Vives espainiarrac, adibidez, Oxforden eta Lovainan eman cituen escolac. Eta raçoin beragatic, ikasle dirudunac ere Europaco universitate ospetsuenetara joaiten hassi ciren ikastera.

Artean ere, mecenasei esque , hartu-eman ugari içan cen Europaco artisten artean. Regueec, princeec, jaunec, beren gorthera edo jaureguietara deitzen cituzten atzerrico artista ospetsuenac. Francisco I.a Franciacoac , adibidez, pictore italiarrac – Leonardo da Vinci , berceac berce– deithu cituen. Carlos V.ac , berriz, Ticiano deith çuen. Italia eta Flandriaco artistac içan ciren, batez ere, bai technica, bai stylo aldetic aurreratuagoac ceudela aprovechatuz, berce herrialde batzuetara muguitu cirenac. Baina berce artista batzuec ikasteagatic eta beren artea hobetzeagatic bidaiatu çuten, Italiara guehiembat. Albrecht Dürer , Alemaniacoa bera, Italiara joan cen, Pedro Berrugüete –eta Gaztelaco berce artista asco– beçalaxe. Harreman horiec cirela eta, berehala beretu ciren Italiaco arte ereduac Europaco gaineraco escualdeetan.

Italiaco Phizcundea Aldatu

Italian, Phizcundearen aurretic, proto-phizcunde bat içan cen XIII. mendearen bucaeran eta XIV.aren hassieran, Francisco Asiscoaren iracatsiec inspiratua. Franciscoc ukatu eguiten çuen christau theologiaren scholastica formala, eta pobreengana jo çuen içadiaren edertassuna eta balerauco/valio izpiritualac predicatzera. Eredu horretchec bulçatu cituen italiar artista eta poetac inguruco munduaz goçatzera.

Aldi honetaco artista famatuenaren lana, Guiottorena ( 1337an hila), margolaritza stylo berri baten arauera eguina da: eguitura soila da eta azterqueta psychologicoa, aldiz, çorrotza, bere aurreco edota garai bereco florenciar Cimabue , eta Sienaco Duccio eta Simone Martini margolarien eguitura hierarchicoco lan lauetacoa ez beçalacoa. Dante poeta handia Guiottoren garai beretsuan vici içan cen:, eta honen pinturetaco ardura bera agueri da haren poesian, aleguia, barne viciquiçun eta guiça nolacotassunaren aldaqueta eta gorabehera chiquienei buruzco ardura. Haren Jaincotiar comedia , eguitasmoa eta ideetan Erdi Arocoa bada ere, izpiritu subjectivoa eta adiarazcortassuna Phizcundecoac ditu. Petrarca eta Boccaccio ere garai berecoac dira, Phizcundearen aitzindari aleguia, biac ere latin litteraturari buruzco azterquetei esquer eta beren ama hizcunçan, ez latinez, idatzi çutelaco. Çoritcharrez, 1348co Içurri Belçac eta haren ondorengo guerra civilac atzeraraci cituzten, bai ikasqueta humanisticoen phizcundea, bai Guiottoren eta Danteren lanetan agueri cen individualismoaren eta naturalismoaren çabalcea. Hala, ethen bat içan cen, eta XV. mendera arte ez cen berriz açaleratu Phizcundearen izpiritua.

Lehen Phizcundea Aldatu

1401ean lehiaquet bat eguin cen Florencian , San Guiovannico bathaiateguico bronchezco athea norc eguin erabaquitzeco. Berceren artean, Brunelleschi , Donatello eta Ghiberti aurkeztu ciren lehiaqueta hartara. Ghiberti urrheguile eta margolariac escuratu çuen lana. Brunelleschi eta Donatelloc Romara alde eguin çuten, eta han Ancinateco architectura eta sculpturaren azterquetan murguildu ciren. Florenciara itzuli eta Roman ikassiac gauçatzen hassi cirenean, bigarrenez jaio cen ancinaco munduco arte rationala.

Phizcundeco margolaritzaren sorçailea Massaccio ( 1404 - 1428 ) içan cen. Bere ideen içaera intellectualac, compositioneen handitassunac eta naturaltassun harrigarriac Phizcundeco margolaritzaren guilçarri bihurtu çuten. Hurrengo belhaunaldico artistec – Piero della Francesca , Pollaiolo eta Verrochioc – aurrera eguin çuten perspectivaren eta anatomiaren azterquetan, eta naturalismo scientificoan oinharriturico stylo bat sorthu çuten.

Florenciaco hiriaren egoera guztiz egoquia cen urthe haietan arteen loratze honençat. Sanctu çaindarien statuac escatu cerauzteten hiritarrec Ghiberti eta Donatellori, eta Ancin Arotic nehoiz eguin cen cupula handiena eraiquiaraci ceraucoten/cioten Bruneleschiri Florenciaco cathedralaren gainean eçarceco. Jauregui, eliça eta monasterioac eraiquitzearen eta margotzearen costua merkatari familia aberatsec hartu çuten beren gain.

Artisten babesle nagussia Medici familia içan cen. Medicitarrec Europaco hiri guehienetan cituzten negocioac, eta Iphar Europaco Phizcundeco arte lan garrancitsuenetaco bat, Hugo van der Goes flandriarraren Trittico Portinari , haien agenteac, Thomasso Portinaric, escatu çuen. Garai hartan ohi cen beçala temperaz margotua içan beharrean, olio gardenez dago estalia, gainaldeac diamantearen anceco distira eta uquitu leuna harcen duela era horretan. Nolanahi ere, Lehen Phizcundeco ipharraldeco margolariac guehiago arduratzen ciren objectuen adiarazpen xeheaz eta haien erranahi symbolicoaz, perspectiva eta anatomia scientificoaz baino, baita haiec osso çabalduac cirenean ere. Baina, Italiaco erdialdeco margolariac olioa erabilcen hassi ciren, 1476an Trittico Portinari lana Florenciara eraman çutenean.

Goi Phizcundea Aldatu

Goi Phizcundearen garaico arteac 35 bat urthe çuen, 1490 ingurutic 1527 arte, Carlos V.aren osteec Roma arpilatu çuten arte aleguia, eta hirur artista handiren inguruan loratu cen: Leonardo da Vinci ( 1452 - 1519 ), Michelanguelo ( 1475 - 1564 ) eta Rafael ( 1483 - 1520 ). Leonardo içan cen Renascimentuco guiço handiena, jeinu bakartia, jaquinçaren adar bat bera ere baztertu ez çuena; Michelangueloc ahalmen sorçaile içugarria çuen, projectu handiac eguin cituen, bethi ere guiça gorphutza hartuz emotioneen adiarazpide nagussitzat; Rafaelec izpiritu classicoa bethe-bethean aguercen duten obrac sorthu cituen, harmonia, baretassun, edertassunez betheac.

Leonardo bere garaian bertan artista handitzat hartu baçuten ere, margotzeco ez ceraucoten/cioten dembora ascoric utzi anatomiari, hegan eguiteari, eta landare eta animalien vicitzari buruz eguin cituen azterqueta luceec. Margolan guti bucatu cituen, ospe handia eman ceraucoten/ciotenac halere. Horietacoac dira Mona Lisa ( 1503 - 1505 ), Arroquetaco Ama Virgina ( 1458 ingurucoa), eta Azquen Afaria frescoa ( 1495 - 1498 ), gaur egun hondaturic dagoena.

 
La fornarina (Ancinaco Artearen Galeria Nationala, Roma ), Rafaelen margolana.

Michelangueloren aurreneco sculptura lanei, hala nola Pietà ( 1499 ), eta David ( 1501 - 1504 ) obrei, trebetassun technico içugarriaz gainera, anatomia eta proportionearen legueac muthurreraino eramaiteco joera nabari çaie. Bere burua, batez ere, sculptoretzat ceducan arren, Michelangueloren lan eçagunena Vaticanoco Cappera Sixtinoco sabaico fresco erraldoia da. Laur urthetan eguin çuen, 1508tic 1512ra , eta compositione guztiz complexua du, baina, aldi berean, christau theologia traditionala eta pensamolde platonicoa elkarcen baititu, bateratzailea da philosophian.

Rafaelec ere, Vaticanon margotu çuen bere lanic handiena, Athenasco escola ( 1508 - 1511 ), Michelanguelo Cappera Sixtinoa margotzen ari cen garai berean. Fresco handi bat da, Aristotelesen eta Platonen pensamendu escolac elkarcen dituena. Michelangueloren lan nagussico çailtassun eta trincotassunaren ordez, Rafaelec lasai-lasai hizquetan jarri cituen philosopho eta artistac, areto çabal batean, gangac atzeraca eguiten duela distancian. Hassieran Leonardoren eraguimpean jardun çuen, eta Arroquetaco Andre Mariaren pyramide eguitura eta aurpegui modellatu ederrac erabili cituen bere Andre Mariaren margolanetan. Gauça ascotan, ordea, içan cen desberdina: productione ikaragarri çabalean, içaera lasaian, harmonia classicoaren eta arguitassunaren nagussitassunean.

Goi Phizcundeco architecturaren sorçailea Donato Brahmante ( 1444 - 1514 ) içan cen, Romara 1499an joan cena, 55 urthe cituela. Han eguin çuen lehen maisu lana, San Pietro in Montorioco Templutchoa . Eguitura biribilecoa da, eta templuen architectura classicoa gogorarazten du. 1503 - 1513 urtheeta aguintea içan çuen Julio II.a aita sanctuac Brahmante hautatu çuen aita sanctutzaren architecto, eta biec elkarrequin erabaqui çuten IV. mendeco San Pedro Çaharraren ordez berce eliça bat, içugarri handia, eguitea. Projectua, ordea, ez cen burutu Brahmante vici cela, hura hil eta ascoz gueroago baicic.

Ikasqueta humanisticoec aurrera eguin çuten Goi Phizcundeco bi aita sanctu ahalsuenen babespean, Julio II.a eta Leon X.arequin , eta gauça bera guerthatu cen musica polyphonicoarequin . Coru Sixtinoac, aita sanctuac meça emaitean jarduten çuenac, Italia ossoco eta Europaco ipharraldeco musicariac eta abeslariac bildu cituen. Musicaguile haietan famatuenac Josquin des Prez ( 1445 - 1521 ) eta Palestrina ( 1525 - 1584 ) içan ciren.

Phizcundea eta humanismoa Europan Aldatu

Phizcundearen bigarren gune nagussia, Borgoinaco duqueen babespean sorthua, Herbehereac içan ciren, Italiaren ondoren Europan cegoen berce lurralde aberatsena. Han, XV. mendearen lehenengo erdian, Jan van Eycquec olio pictura asmatu çuen, eta Flandriar escola inauguratu çuen. Italiar eraguinequin batera, traditione nationala nagussitu cen, Pieter Brueguel Çaharra ( 1525 - 1569 ) buru cela.

Francia içan cen, ciur asco, italiar Phizcundearen jarraitzaile fidelena, eçaugarri berheci batzuc içan cituen arren. Francisco I.a regueac Francia aldera hedatu nahi içan çuen Italiaco Renascimentua, eta pictore italiarren escola bat çabaldu cen Fontainebleaun ( Fontainebleauco escola ). XVI. mendearen erdialdean, ordea, franciar stylo classico bat sorthu cen, traditione nationalen, italiar eraguinaren eta Ancinateco obren inspirationearen synthesi guisa.

Anglaterran , berriz, Phizcundeco arteac ez çuen arracastaric içan, architecturan ez behinçat, gothico styloari leial jarraitu baitzuten XVI. mendearen çathi luce batean. Humanismoa, berriz, osso ondo sarthu cen, Oxforden , Thomas Moreri esque .

Alemanian Albrecht Dürer içan cen Renascimentuco artista nagussia. Egonaldi luceac eguin cituen Italian eta Herbehereetan, eta grabatzaile, marrazquilari eta margolari bicaina içan cen, polifaceticoa, Phizcundeco guiçonaren eredu. Neoplatonismoa eçagutu eta mathematica landu çuen.

Polonian harrera ona eguin citzaien Phizcundeco berricuncei, batez ere Cracovian . Guztien gainetic Nicolas Copernico nabarmendu cen. Haren ekarri nagussia heliocentrismoaren theori içan cen, hau da, planetec eguzquiaren inguruan biratzen dutela eta, beraz, eguzquia universoaren centroa dela dioena. Lehenago, erran den beçala, Russiara ere heldu cen Phizcundearen eraguina. Italiar artistec bucatu çuten Kremlina , venetiar styloaren eraguimpean cembait athaletan.

Humanista guisa, berriz, Luis Vives eta Elio Antonio de Nebrija nabarmendu ciren Espainian, Erasmo eta Mororen laguna, bata, eta gazteleraren lehenengo grammaticaren eguilea, bercea. Architecturan, Isabeldar styloa –gothic , Phizcundetar eta mudejar styloen eraguimpeco traditione national baten nahastura– nagussitu cen. Platerescoa , berriz, decoratione stylo berheci guisa hedatu cen. Espainiara artista asco iritsi ciren Italia, Flandria, Francia eta Alemaniatic, aristocraciaren babespean eta eliçaren eta koroaren lagunçarequin, bethi ere.

Phizcundeac artisten lanaren eçagutza ekarri çuen, eta artista bera ere nehor ez içaitetic norbait içaitera iritsi cen. Içan ere, ordura arte, artistaren lana ez cen hainçat hartua, arte mechanicoa , escuz eguina aleguia, celaco. Arte mechanico prestutassun gabecoei contrajarriz, arte liberalac ceuden, intellectualen arteac, aleguia. 1500 . urtheetic aurrera, baina, humanistec pictura eta sculptura arte liberalen artean onhartu cituzten. Handic hara, erabat aldatu cen artistaren egoera socioeconomicoa, eta ospetsu eta aberats içan citequeen. Orduan igaro cen esculanguile içaitetic artista içaitera, plebeio içaiteti noble içaiter .

Phizcundea Euscal Herrian Aldatu

Saconceco, iracurri: « Phizcundea Euscal Herrian »

Phizcundea, Euscal Herrian, aurreco arte-styloac beçala, berandu sarthu cen. Içan ere, XVI. mendearen hassieran, oraindic stylo gothicoaren eçaugarriec irauten çuten. Carlos V.aren reguealdian, eraguin artisticoac sarthu ciren Italiatic, Flandestic (Euscal Herrico portuetaco merkataritza-jarduerei esquer) eta Gaztelaco gorthea cegoen gune nagussietatic (Burgos eta Valladolid)

Euscal Herrico egoera economicoa XVI. mendean ona cenez, phizcundea leku guztietara çabaldu cen. Garai horretan, eliçac eta jaureguiac eraiquitzeco gogo vicia phiztu cen. Garai horretan, eliçac eta jaureguiac eraiquitzeco gogo vicia phiztu cen. Gainera, lanteguiec garrancia hartu çuten eta asco hedatu ciren, eta icen handico harguin asco açaldu ciren. Harguin horiec peninsula ossoan eguin çuten lan; erraite bateraco, Pedro Liçaraçu eta Juan Ganta bizcaitarrec, eta Pedro Etchaburu guipuzcoarra .

Sciencia: ikerquetac eta aurkicunçac Aldatu

Renascimentu garaian garranci handia içan çuten sciencia aurkicuncec. Honen oinharrian scienciari buruzco ideen eraberritzea cegoen. Içadiari garranci handia eman citzaion eta sciencialariec ikuspunctu berri batetic aztertu cituzten classicoac, nahiz eta haiec errandaco guztia onhartu ez. Classicoec emandaco theorien eta haiec eguindaco saioen azterqueta horietatic sorthu ciren astronomia modernoa, mathematica, anatomia eta mechanica. Saioetan oinharriturico methodoac eta methodo deductiboac erabilcen hassi ciren ( Copernicoren theoriar esquer batez ere), aljebra berriaren oinharriac fincatu ciren (Italian batez ere), imprimatzeco machina asmatu cen, dynamicari buruzco saioac eguin ciren ( Guiambattista Benedetti )… Anatomiac eraguin handia içan çuen artearen haimbat alhorretan, sculpturan eta picturan, batez ere. Ekialdeco asmaquiçunac ere çabaldu eta hobetu eguin ciren, hala nola bolbora , strategia militarra errotic aldatu çuena, eta iphar orratza , geographi aurkicunça handiac ahalbidetu cituena.

Artea Aldatu

Gai berriac lancen hassi baciren ere (mythologia, retratua, ikuspeguiac…), Erdi Arocoac beçala Christautassunari buruzcoac dira Renascimentu garaico arte lan gueheinsuenac. Irudiac ascoz ere naturalagoac dira, ordea, eta ez dira hain çurrun eta gueldiac, edertassuna eta vicitzearen phoça adiarazten baitute. Vicitzaren berce cembait alhor beçala, artea ere paganiçatu egui cen nolabait. Roma eta Greciaco classicoe lanac hartu cituzten oinharri Renascimentuco artistec, eta spacioa eta adiarazcortassun indarra içan ciren haien ardura nagussiac.

Architectura Aldatu

Articulu nagussia: « Phizcundetar architectura »

Renascimentuco architectura profanoa içan cen hassieratic, eta gothicoac ia indarric ez çuen hiri batean sorthu cen: Florencian . Proportione neurthuac erabilcea, ordenac bata bercearen gainean jarcea, cupulac erabilcea eta tamaina erraldoiac sarcea içan ciren Renascimentuco architecturaren eçaugarriac. Quattrocento delacoan (XIV. mendeco Italiaco Renascimentuan) sarritan erabili ciren atchiquiturico çuthabeac eta pilastrac, capitell classicoa , fuste lauac, erdi punctuco arcuac eta circulu erdico gangac .

Quattrocentoa eta Cinquecentoa (XV. mendeco Renascimentua) berheizten dituzten eçaugarriac ossagai chiquiez eguinico aphaingarriac, cupularen luçapena eta harri çacar edo harlanduequin eguinico fachadac dira. Roma içan cen Cinquecentoco architecturaren gune nagussia. Cinquecentoco architecturaren beheracada hassi cenean açaldu ciren barrocoaren lehen adibideac Roman.

Litteratura Aldatu

Articulu nagussia: « Renascimentuco litteratura »

Erdi Aroco litteraturan nagussi ciren oinharri moraliçatzaileen eta estheticoen aurrean, edertassunaren aurkicunça da Renascimentuco idazlearen helburu nagussia. Hala, bigarren mailan gueratzen dira aurreco garaietaco helburu moraliçatzaileac. Idazleac, gainera, bere autonomia aldarricatzen çuen, traditionearen, dotrinaren eta arauen gainetic. XIV. mendean bulçada handia içan çuen Italian, Dante , Boccaccioren eta Petrarcaren lanei esquer. Petrarca da, berheciqui, Renascimentuco idazle guztiec jarraitu çuten eredua.

Sculptura Aldatu

Phizcundeco sculptura Ancinateco traditionean oinharritu cen, hura berriztatu baçuen ere. Guiçaquia goraiphatzen cen, guiçaquiaren gorphutzaren edertassuna, anatomiaren eçagutzari esquer. Architectura beçala, Florencian sorthu cen Renascimentuco sculptura, eta profanoa içan cen hassieratic. Adiarazcortassuna eta formaren perfectionea lorcea çuen helburu. Genero horretaco lanic aiphagarriena Florenciaco bathaioteguico atheetac behe-erliebeac dira. Ordura bitartean nehoiz lorthu gabeco sacontassun sensationea lorthu çuen Ghibertic lan horretan. Michelangueloren bilhuciare technica bicaina içan cen Cinquecentoaren ardatza.

Pictura Aldatu

Picturac goracada handia içan çuen garai horretan, ez Italian bakarric, baita Flandesen eta Alemanian ere. Italian, Quattrocentoco picturaren eçaugarriac marrazquiaren cehaztassuna, sfumatoa , dotorecia eta compositionearen oreca içan ciren. Cinquecentoan Roma eta Venetia bihurtu ciren picturaren gune nagussi. Lehenengo hirico picturaren eçaugarria handitassuna içan cen ( Rafael ), eta bigarrenecoarena, berriz, colorearen eta arguiaren erabilera trebea ( Ticiano , Tintoretto ).

Musica Aldatu

Italiaco ipharraldean sorthu cen Renascimentuco musica, Ars nova icenarequi , eta Renascimentuco idazle handienen lettrac erabili cituen. Musica berriaren lehenengo formac frottola , ballata eta caccia icenecoac içan ciren. Handic gutira, Franciara hedatu cen muguimendua, eta Barcelonaco condeen gorthe Renascimentuco musicac içan çuen gune aiphagarrienetacoa bilhacatu cen. XVI. mendean ethorri cen Renascimentuaren amaiera, hirur polyphonista handioquin: Orlando di Lasso , Palestrina eta Tomás Luis de Victoria .

Referenciac Aldatu

  1. a b Euscalterm terminologia-bancuan Phizcunde eta Renascimentu icenac proposatzen dira, ordena horretan; eta bi horiec daude onhartuta, neholaco oharric gabe, euscara batuco hitzac arautzen dituen Hiztegui Batua n. Elhuyar gaztelania-euscara hizteguia Renascimentu icena dakar.
  2. Ibon Sarasolaren Cehazqui hizteguia hala agueri da , baina Hiztegui Batua c phizcunde hobesten du «berphizcunde» sarreran.
  3. EHUren Arte Ederrac tituluaren ikasgaietan forma hau erabilcen da, baina Hiztegui Batua n ez da agueri, ez eta hemen aiphatu diren gaineraco hizteguietan ere.
  4. a b Ignacio Cendoia Etchaniz. (2004). (pdf) Renascimendua Europan. Bilba : UEU ISBN 8484380521 . .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu