Orreagaco gudua (778)

Carlomagno eta vascoien arteco borroca 778. urthean Orreaga inguruan
Orreagaco gudua » orritic birbideratua)
Articulu hau 778co guduari buruzcoa da; beste erranahietaraco, ikus « Orreagaco gudua (arguipena) ».

Orreagaco gudua 778co abuztuaren 15ean Ibañetaco mendigainean vascoien eta francoen artean guerthatutaco gudua içan cen. Carlomagnoren armadac Iruñea erre eta guero garhaitua içan cen Orreagan.

Orreagaco gudua
Monumento batalla de Roncesvalles.JPG
Orreagaco guduaren orhoitharria Orreagaco Collegiataren aurreco aldean
Data 778co abuztuaren 15a
Lekua Orreaga , Ibañetaco mendigaina
Naffarroa Garaia , Euscal Herria
Coordenatuac 42°59′22″N 1°20′2″W
Emaitza Garhaipen euscalduna
Gudulariac
Lauburu.svg Vascoiac Christian cross.svg Francoac
Buruçaguiac
Lauburu.svg Eceçagunac
(beharbada Vasconiaco Lope II.aren lagunçaz [1]
Christian cross.svg Carlomagno
Christian cross.svg Errolan
Christian cross.svg Eguinhar , Anselmus
Indarra
Eceçaguna
( guerrilla taldeac)
Errolanen cantuaren arauera 20.000 guerlari
Galerac
Eceçaguna Atzeragoardia ossoaren sarrasquia, baina indar nagussien salvamena [referencia bhar]

Mendeen joanean, guerthacari haren inguruco ecin conta ahala narratione, condaira, verso eta abesti sorthu dira, denetan ospetsuena içanic Errolanen cantua , XI. mende amaieracoa.

Carlomagnoc expeditionea antholatzeco raçoinac Aldatu

777 . urthean, Carlomagnoc Paderborn hirian batzarra bildu çuen, eta han, borrocaldi gogor baten ostean garhaitutaco saxoien men eguitea gauçatu cen cen ceremonia baten bidez. Saxoniaco expeditioe honen bitartez bere aita Pepin Laburrac hassitac bi projectu militarren gailurrera ailegatu cen: Saxoniacoa conquist eta Italiacoa . Une horretan, Carlomagno [2] regueac hastapenetan cegoen baina campora çabal ceçaqueen bere imperio berriaz gogoeta eguiteco atsedenaldi bat hartu çuen.

Une hartan bertanche, Annales Reguii aguirieta aguercen denez, Batzarrera bi buruçagui sarraceno iritsi ciren: Ibn al-Arabi (Suleiman), Zaragozaco walia , eta Yusephen semea, bere suhiaz lagunduric. Guerthaera hau jaço eta handic hoguei urthera, 805ean idatzitaco «Annales Reguii» berriec ceocer guehiago guehitzen dute: «Leku (Paderborn) eta dembora berberean, reguearen aurrera Ibin al-Arabi deitzen cen Hispaniaco sarracenoa ailegatu cen, bere lagun ciren berce sarracenoequin batera, sarracenoen regueac aguindutaco hiriequin batera euren buruac ere entregatuz».

Berce ithurri batzuec, ordea, waliaren botherearen inguruco berce irudi bat emaiten du. Aiphatutaco Annales berriac idatzi ceneco ia data berean, «Annales Mettenses» ere sorthu cen, eta aguiri horietan guehitzen denez, Suleimán ibn al-Arabi regueac Barcelona eta Girona hirietan aguincen çuen: «...Solinan quoque dux sarracenorum, qui Barchilonan Guerundamque civitatem reguebat. Pippini se cum omnibus quae habebat dominationi sub dithit» . Ondorioz, musulmanen elkar harce eta traitioneac ia Ebroco haran ossoan cehar hedatzen cela erran nahi du, hots, romatarren Hispania Tarraconense provincia çaharra. Annales berri horiec berce datu interesgarri bat emaiten dute: Carolus edo Carlomagno reguea hiri batzuc bereganatzeco asmoz ethorri cela, çalançaric gabe Abderraman I.aren bother memperatzailetic at ihes eguin nahi çuten musulman aguintariec escainitaco hiriac.

Nahiz eta ithurri horiec ancinagocoa den berce batean oinharritu, benetaco motivationeac ceinçuc ciren açaleratzea, eta horiençat egoquiac içanen ciren justificationeen lance processua nola garatu cen ikustea osso interesgarria da. Guerthacaria bera, berezcoa ez duen duintassun batez estali cen. Saxo edo saxoi olercariac Carlomagnoren raçoin imperialistac ikustarazten derauzquigu:


« Tunc sarracenus quidam perveneret illuc,
Nomine qui patrio dictus fuit Ibinalarbi.
Hic cum non paucis sociis ac civibus, ipsum
Qui comitabantur, finnes reguiones Hiberae
Linquentem, Carolo se dedidit, ac simul urbes
Rex Sarracenus quibus hunc praefecerat olim.
Hortatu Sarraceni cum se memorati
Hispanias urbes quasdam sibi subdere posse
Haud frustra speraret, eo sua maxima coepit
Agmina per celsos Wasconum ducere montes.
»
Poeta Saxonis, Annalium de Gestis Caroli Magni Imperatoris, Bouquet, «Recueil...»
G. H. Perz, M. G. H. S. I., Hannover, 1826, 234. orr.


Gudaroste francoaren botherea Aldatu

Europac nehoi eçagutu duen gudaroste botheretsuenetaco bat marchan jarri cen:


Wikitecan bada UEUren liburu batetic atherataco textu çathia: Eguinhardo-ren Vita Caroli Magni
Liburu ossoa: Euscal Herrico Erdi Aroaren Historiaraco documentu idatzi eta graphicoen iruzquin-ereduac
« Saxoien aurka ethengabe, eta ia atsedenic gabe borrocatzen cen bitartean, mugaco lekuric strategicoenetan garnicioac cocatu ondoren, Hispaniara abiatu cen escura ceduzcan indar guztiequin. »

Vita Caroli Magni . [3] Textu ossoa iracurceco, Wikisourcen duçu escuragarri

« His innumerabilibus legionenibus tota Hispania contremuit.

(Contaecinezco legioneen aurrean Hispania ossoa ikaratu cen.)

»
(Ann. Mettenses prior.)
« [...] congregans Carolus rex exercitum magnum, ingresssus est in Spania. »
(Carolus reguea, gudaroste botheretsu bat batuta, Espainian barneratu cen.)

Carlomagnoc bere resumetaco indar guztiac muguiaraci cituen, memperatu berri cituen lombardoac barne, Hunaldo Akitacoacoac çaphald cituen akitaniarrac , eta baita osso gende fidagarria ez ciren bavariarrac ere. Gudarostea bi expeditionetan banatu cen, honec bere resumaco bi muthurretatic Zaragozara iristeco beta emaiten ceraucon. Francoen gudarosteco borrocalari copuruari buruz asco hausnartu da. XII. mendeco «Erromesen Guida» ospetsuac dioenez, Orreagaco guduan christau eta musulmanen artean berrhoguei milla hildaco inguru egonen ciren. Errolanen cantua delacoaren sinhesqueria historicoa osso eçaguna da, eta bertan, adibidez, euscalduen ordez musulmanac aiphatzen dira carolinguioac erassotzen. Eguile batzuec deraucoten/diotenez, campaina planteraco antholatzen cen berezco francoen gudarosteac, bethi gutienez, 10.000 guerlari cituen. Beraz, "Erromes Guida"-ren arauera, gathazca honeatn bi gudaroste lirateque: bata Franciaco miliciec ossatutacoa eta bercea memperatutaco atzerritar herrialdeec ossatutacoa, aleguia bavariarrac, akitaniarrac, septimaniarrac , provençarrac , lombardiarrac eta berce cembaitzuc. Horregatic, aurrena Zaragoza aurrean elkartu eta ondoren Orreagatic igaro ciren bi gudarosteen cembatecoa calculatzea çaila da. Edonola ere, Carlomagno, 36 urtherequin, helduaroco une goçoenean cegoen, bere Imperioaren ossaqueta lanean erdiz erdi eta gudaroste osso botheretsu baten buruçagui nagussia cen.

Harrapaquina Aldatu

Iruñea sunsitu eta vascoiei calte ugari eta nabarmenac eguin ondoren, Francoen Gudarostea Francia aldera atzeratzen cihoan. Componduecinezco calte eta sunsiquetac, berçalde objectu valiotsuac eta dirua lorcearren laphurretac ere eguin ciren. Zaragoza eta Iruñean lorthutaco harrapaquinac ere baceramatzaten. Carlomagnoc musulamn waliac behartu cituen berari dirutzac eta gathibuac emaitera, eta chantaia eguin cerauelaco çançuac daude:

« [...] obsidione itaque cincta Caesaraugustana civitate, territi Sarraceni obsides dederunt, cum inmense pondere auri.
( Ann. Mettens. ad ann. 778 )

(Zaragoza setiatuta, sarracenoec, içuturic, gathibuac eta egundoco urrhe copuruac eman cerauzquioten.)

»
« Et cum reverterentur cum preda magna.
( Ann. Anniani ).

(Eta seculaco harrapaquina çuela atzeratzen ari cela.)

»

Ebro haraneco herrialdeec, vascoi nahiz musulmanec , beren polsicoetatic gudaroste francoaren occupatione eta mantenua nahiz Iruñeco gothorleku francoaren gastuac ordaindu cituztela supposatu daiteque.

Rescatea eta hildacoen gorphuen aberriratzea Aldatu

Parisco Liburutegui Nationalean aurkitutaco guduan hildaco personaietaco baten epitaphioa topatu ez baliz, gai honi buruz ecer ez liçateque jaquinen. Adibidez, Egguihard non lurperatu eceçaguna da, honen gorphua rescatatu eta Franciara aberriratua içan cen, bai gudua jaço cen egun berean, edota ondoren eguinico cudeaqueten ondorioz. Denac Carlomagnoc berac guduan escu hartu çuelaco çançua du, bere gudarosteco atzeguardiari esquer vanguardia salvatzea lorthu çuelaric. Garai hartan, bai eta hurrengo mendeetan ere, mempecoen gorphuen aberriratzea gauça sacratua cen. Ciurrenic hurrengo egunean Carlomagno porrotaren lekura itzulico cen, bethiere personaia nabarmenen gorphuac rescatatzeco xedez. Carlomagnoren aguerpen horren lekucotassuna garaico ithurriec aiphatutacoaz eguiaztatu liteque: "ecin içan çuen vascoien aurkaco mendecuric hartu ahal içan" hauec dagoeneco sacabanatuac baitzeuden.

Valcarlos toponimoa Aldatu

Euscal epopeiac edo usadioac toponimo hori romançatuec ipini çutela orhoitarazten deraucu. Thoquiaren euscal icena Luçaide da. Atzerritar icena dagoeneco XII. mendeco Rodrigo Ximénez de Rada arçapezpicuaren idatzi batean açalcen çaicu:

« Carolus [...] procedens per vallem quae Vallis Caroli dicitur, et planior invenitur, ne ascendentes impedidet asperitas Pyrenaei [...].

(Carlos Handia [...] Carlosen Harana deritzon haranean cehar aurrera eguin çuen, ordecatsuagoa baita, Pyreneoetaco laztassunac igoera eragotzi ez diecen [...])

»

Nota Emilianense oharreco ( XI. mendea ) Roçavalles icenac Orreagaren aurreco aldean dagoen Auritz udalerrico ordeca aiphatzen du, bere erranahia «Erroco ordeca» delaric, haran honetaco çathi baita. Orduan ez cen Roçavalles icena içanen, euscarazco Erroçabala baicic, nehongo haranaren aiphuric eguin gabe. Berce modu batera baliz, latinezco icena liçateque.


Guduaren data Aldatu

Dümmler historialariac Weflin-Trall ikerçaileac Parisco Liburutegui Nationalean aurkitutaco escuizcribua ikercean guduaren data eçarri çuen, escuizcribu honetan Eguinhardo edo Agguiardiren epitaphio aguercen da, Orreagaco gudan hildaco guerlarietaco bat cena. Latindar escuizcribuac 4.841 zbc. darama. Bertan bere heriotzaren data eçarcen da: «Qui obiit deraue XVIII Calendas septembrias» (abuztuaren 15arequin bat dathor). Latinez idatzirico Epitaphioaren euscarazco itzulpena ondorengo hauec dira:

« Quide çurbilac ehorz-leku honetan sarthuac dira, baina arima astro gorenetara doa. Sehasca leinarguian jaioa, Francoen odoletic aguertua, laster, ohore guztietara çucendua içan cen. Biçar arhin eta argui batec bere purpura-coloreco masailac estalcen cituen. Ai ene! Gaztetassun ederra hil cen. Bere aita Agguiardo deitzen cen eta reguearen gorthean lehembicicoa cen. Heriotza assegaitzac burdinaren bidez itzaletara herrestatu çuen, baina bethico arguiac ceruco astroetara igoaraci çuen. Carlomagnoc Hispaniaco hondarrac çaphalcen cituen aldi berean, munduarençat hil cen, baina bethico Jaincoarençat vici da. Italiarra negarrez da eta Francoa atsecabetsu, Akitania eta Germania ere nahigabetuac daude. Baina çu, oi Bicente, ospeco martyria, berarengatic Jainco soveranoari erregutu dieçoçu. Ehorz-lekuan datza, baina ehorcirico haraguian soilic, bide arguitsua otzandu eta jaincotiar gorthean vici baita. Eta çuec christauoc, templu sacratuaren atheac ceharcatzen dituçuenoc, bihotzez erregutu Jainco Aitaren Semeari. Denoc erran; Oi Jaincoa, guphida içan, Agguiardo çure morroiaren bekatuac barca ditzaçu, iraileco calendetaco hemeçorci egunean hil baitzen. Alaiqui baquean atseden beça. »


Historialariac Aldatu

Euscaldun bat içan cen presesqui, Rodrigo Ximenitz Arradacoa , Orreagaco garhaipena euscaldunençat revindicatu çuena. Rada naffarra , XII. mendeco historialaria, errolandar condairaren effervescencia garaian bethe-bethean vici içan cen. Dirudienez, Frai Turoldoc hedatu eta ospetsu bilhacatu çuen condairac ez çuen Parisco adituen circuluetaco onhespenic, han Radac ikasten baitzuen. Condaira eta errolandar sinhesqueriaren ithurrietan paralleloqui oinharriturico contaquiçuna cegoen. Berce bi historialaric, bata euscalduna , Oihenart , eta bercea biarnotarra , Pierre Marca , biac ere XVII. mendecoac , Eguinhar eta Annales Reguiieguia aguirietaco lekucotzac bere eguinez egui historicoaren alde aguercen dira. Oihenartec benetaco Orreagaco gudua açalceco hirur orri idatzi cituen, 23.a, 24.a eta 25.a, Vita Caroli Magni idazlanaren eguilearen testigança hitzez hitz emanda. Eta berdin erran daiteque gure analysta bicaina içan cen Moreti buruz. Jada XIX. mendean gudua olerqui apocrypho baten gaia içan cen. Gure demboran Orreagaco guduaren gaiari buruz Arturo Campion naffarr ikercen jardun cen, eta handic ascora, baita Lacarra eta Jimeno Jurio ikerçaileac ere. Eguinhardo Carlomagnoren biographoa IX. mendean hurrengoa idatzi çuen Vita Caroli Magni lanean:

Wikitecan bada UEUren liburu batetic atherataco textu çathia: Eguinhardo-ren Vita Caroli Magni
Liburu ossoa: Euscal Herrico Erdi Aroaren Historiaraco documentu idatzi eta graphicoen iruzquin-ereduac


« Saxoien aurka ethengabe, eta ia atsedenic gabe borrocatzen cen bitartean, mugaco lekuric strategicoenetan garnicioac cocatu ondoren, Hispaniara abiatu cen escura ceduzcan indar guztiequin; eta, Pyreneoac iragan eta guero, eta aurkitu cituen gothorleku eta gaztelu guztiac memperatu cituenean, gudarosteac osso-ossoric eta uquitu gabe ceduzcala itzuli cen, salvuespen batequin: Auñamendien gailurrean bertan, itzuleraco bidean jadanic, vascoien cithalqueria bere larrutan eçagutu behar içan baitzuen. Ceren eta, armada lasai-lasai cihoanean, ilara lucean, passabidearen estutassunac escatzen çuen beçala, vascoiac, mendiaren gailurrean celatan ceudelaric —passabideco berce nehon baino itchiagoa baita han basoa, eta aproposa, beraz, lekua trampac jarceco— eta goitic beheranz ethorriz, sacaneranz bulçatu çuten azquen-azquenean cihoan bagajea eta baita aurrecoen babes modura erretagoardian cihoacen tropac ere. Eta behin battalian gurequin sarthu cirenean, azqueneco guiçona ere hil eguin çuten, eta harrapaquina lorthu ondoren, gauaren ilhuna lagun, sacabanatu eguin ciren bizcor-bizcor. Eguinquiçun honetan beren alde eduqui çuten vascoiec ez bakarric armamentuaren arhintassuna, baita guztia guerthatu cen lekuaren taxu berhecia ere: Francoei, aitzitic, contra guerthatu citzaien —vascoiac baino ascoz ere gutiago eta ahulago içaiteraino— bai ceramaten armamentuaren astuntassunac, baita etsaiac baino beherago cocatuac egoitea ere. Battalia honetan hil ciren Eguiardo senescala, Anselmo conde palatinoa eta Roldan, Bretainiaco marcaco prefectua ere, berce ascoren artean. Eta porrot honec ecin içan çuen berehala mendecatua içan, ceren eta etsaiac, erassoa burutu ondoren, halaco moldez sacabanatu baitziren, ecen non bilhatu eta aurkitu citezqueen jaquiteco aztarnaric ere ez çutela utzi. »

Vita Caroli Magni . [3] Textu ossoa iracurceco Wikisourcen duçu escuragarri


Condaira Aldatu

Urtheac passa ahala, ahozco traditioneac battalia hau christau eta musulmanen arteco gathazca handia bihurtu çuen, euscaldunac 400.000 sarracenoc ordezcatu cituztelaric. Errolanen cantua , guduari buruzco olerqui epicoa, XI. mendean idatzi çuen trobalari eceçagun batec. Orreagaco haitzartearen inguruan, Errolan hil omen cen lekuan, hilarri bat dago.

Eracusqueta-centroa Aldatu

 
Luçaiden dagoen Orreagaco battaliaren interpretatione-centroa
 
Orreagaco gudua orhoitzeco ekitaldia (2021), abuztuaren 15ean

Luçaideco Udalac, Arançadi Sciencia Elkartearen lagunçaz guduari buruzco "“778. Orreagaco gathazca, eracusqueta centroa eta informatione gunea" irequi çuen 2019. urthean. [4] Eracusqueta centro honetan hirur gai bildu dira, athal banatan: Sukaldeari buruzco material ethnographicoa, Luçaideco Volant dancen inguruco eracusqueta eta Orreagaco gathazca bera. [5]

Lanac Aldatu

 
Gustave Doréren Roland à Roncevaux margolana. Orreagaco guduaren idealizationea.

Orreagaco gudua cinean eta televistan Aldatu

Franc Cassenti frances cineguileac La Chanson de Roland , filmatu çuen 1978 an, epopeian modu librean inspiratuta. Historio horretan erromesec eta comicoec epopeia rhetitatzen dute haimbat ikusleren aurrean, Donejacue bidean . [6] . 2011n Olivier van der Cee 778 - La Chanson de Roland documentala eguin çuen, haimbat ikerlariei elkarrhizquetac eguinez.

Referenciac Aldatu

  1. Lopez de Luçuriaga Martinez, Iñaqui. (2016). Euscaldunac eta carolinguiar iraulça : Akitania eta Vasconian barrena. Udaco Euscal Universitatea ISBN 978-84-8438-591-2 . PMC 1055581693 . (Noiz consultatua: 2021-09-08) .
  2. latinez : Carolus edo Carolus Magnus
  3. a b Ruiz Fernández, Amanda; Aguirre García, Jaione. (2006). Euscal Herrico Erdi Aroaren historiaraco documentu idatzi eta graphicoen iruzquin-ereduac. Udaco Euscal Universitatea ISBN 8484380807 . .
  4. (Gaztelaniaz) Arançadi | Sciencia Elkartea · Society of Sciences · Sociedad de Sciencias · Societé de Sciences » 778. Orreagaco Guda Eracusqueta Centroa visitatzeco athe irequiac antholatu ditu Luçaideco Udalac aphirilean cehar. (Noiz consultatua: 2020-05-01) .
  5. «Cer da Eracusqueta Centroa?» Luçaideco udal webgunea. (Luçaideco Udala) (Noiz consultatua: 2020-05-01) .
  6. « La Chanson de Roland » [archivoa] , inallocine.fr, 2019 (ikussi le 21 octobre 2019) .co maiatzaren 5ean)

Bibliographia Aldatu

  • GURRUTCHAGA, Luis eta RECALDE, Angel, 212. Orreaga 778-824: La chanson de Roland . [Videoa] . Iruña: Naffarroalde. 31 min.
  • IRUJO AMETZAGA, Xabier, 2018. La batalla de Erroçabal en su contexto histórico (1goa, Ser. Bibliotheca de cultura vasca, 81). Ekin.

Campo estecac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu