Orreaga

Naffarroa Garaico udalerria

Orreaga [3] [a] ( auritzeraz : Orriaga ) [b] Euscal Herrico udalerri bat da, Naffarroa Garaia lurraldean cocatuta. Çangoçaco merindadean eta Pyreneoac escualdean dago, Iruñea hiriburutic 47,0 kilometrora. Altuera 894 eta 1 567 metro artecoa da, eta 15,10 cm²-co açalera harcen du. 2021 urthea 19 biztanle cituen.

Orreaga
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
Orreaga - NFA (5).jpg
Herria eta Ibañeta mendatea, hegoaldetic ikussitac

Orreagako ikurra.svg
Ikurra

Orreagako bandera.svg
Bandera

Coat of Arms of Roncesvalles.svg
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Sangüesa.svg   Çangoça
Escualdea Pyreneoac
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Barrutia Agoitz
Mancommunitatea Bidausi
Icen officiala Orreaga/Roncesvalles
Alcatea
(1979-2023)
Luis Etcheberria Etchabarren
(independenteac)
Posta codea 31650
INE codea 31211
Herritarra orreagatar, orriagatar
Geographia
Coordenatuac 43°0′34″N 1°19′15″W
Açalera 15,10 cm²
Garaiera 894-1567 metro
Distancia 47,0 cm ( Iruñetic )
Demographia
Biztanleria 19 (2021: Green Arrow Up.svg 1)
Densitatea 2,19 biztanle/cm²
Çaharcea [1] % 38,46
Ugalcortassuna [1] ‰ 0
Economia
Jarduera [1] % 0 (2011)
Desberdintassuna [1] % 0 (2011)
Langabecia [1] % 0 (2013)
Euscara
Eremua eremu euscalduna
Euscaldunac % 15,70 (2018) [2]
% 25 (2010) [1]
Datu guehigarriac
Sorrera 1127 (fundationa )
1274 (independencia
Webgunea www.roncesvalles.es

Iberiar Peninsulaco Donejacue Bidearen abiapunctu , Iruñearen ondoren UNESCOc Guiçateriaren Ondare guis catalogatutaco elementu guehien dituen Naffarroaco bigarren monumentu-mulçoa da, guztiac ere Donejacue Bideari lothutac ondassunen barruan sarthuta. Bertaco collegiata , çalançaric gabe Naffarroaco garrancitsuena eta Iberiar Peninsulaco garrancitsuenetaco bat, ondare çabala du, berceac berce, Naffarroaco armarriaren cateac edo esmeralda.

Auritzena cen administrativoqui bere sorreratic 1127n 1274ra , udalerri independente batean sorthu cenetic. Bertaco biztanleac orreagatarrac ( auritzeraz : orriagatarrac ) dira.

Icena Aldatu

Orreaga berce hizcunça batzuetan ere eçagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa haimbat modutan aguertu da historian cehar: [4]

  • Roçaballes (1050)
  • Ronçasbals (1127)
  • Arronces vaus (1200)
  • Rocideual (1201-1300)
  • Rocideuale (1201-1300)
  • Rocideuallis (1201-1300)
  • Ronçasuailles (1201-1400)
  • Ronçasualles (1201-1400)
  • Ronçasuaylles (1201-1400)
  • Ronçasvaylles (1201-1400)
  • Ronçasvall (1201-1400)
  • Ronçasvayll (1201-1400)
  • Ronçasvals (1201-1400)
  • Orierriaga (1284)
  • Oriarriaga (1286)
  • Orierriaga (1286)
  • Bustaliça (1286)
  • Ronçesballes (1426)
  • Roncisdeuallibues (1532)
  • Roncesvalles (1534)
  • Roncis de Vallibus (1591)
  • Orreriagua (1600-167)
  • Orrierriaga (1600-1675)
  • Rroncesballes (1671)
  • Oyerriagan (1712)
  • Roncesballes (1726)
  • Roncesvalles (1767)
  • Roncesvalles (1802)
  • Orreaga (1884)
  • Arronçabal (1911)
  • Orreaga (1925)

Etymologia Aldatu

Roncesvalles "elhorr haran" guisa itzuli içan da, eta interpretatione horretatic dathor euscarazco versione , Orreaga ("ipuruen lekua"), ciur asqui Orierriaga iceneco zonaldeco leku çahar baten deformationea. Hala ere, berce theoria batzuec deraucote/diote Erro-çabalen duela jathorria, " Erroco lautada", mende ascotan ibar horri estuqui lothuta egon baitzen.

Pyreneoez berçaldeco erromes eta emigranteen muguimenduec, azquenean, icen hori ( Roçabal > Ronçaval > Roncesvals > Roncesvaux ...) aldatu eguin çuten, francesezco egungo forma eman arte. Çalançaric gabe, Franciaren eraguin 778an Carlaundiren armadaren porrota ekarri çuen orhoitzapen tragicoari çor çaio. Azquen finean, Orreaga arança bat cen, çalançaric gabe, francoen historiaren koroan.

Nolanahi ere, Orreaga icenac, hassieran, Orreagaco lautadari eguite ceraucon referencia, bere ossotassunean, eta, XII. mendeco lehen urtheetatic behinçat, egungo Auritzen jathorrizc populationeari. Hamarcada batzuc gueroago Collegiata sorth cenean, hiribildua eta hospitalea berheici behar içan ciren. Lehena, Burgo de Roncesvalles (Orreagaco burgua) icenecoa -baita Orreaga ere, berceric gabe- Erdi Aro ossoa cehar, Burgüete ( Auritz ) "burgutchoa" icena hartu çuen; bigarrena, Orreagaco Hospitalea , azqueni , toponimo çaharraren monopolioa lorthu çuen, gueroago sorthu bacen ere. [5]

Eçaugarriac Aldatu

Armarria Aldatu

Orreagaco armarriac honaco blasoi hau du: [6]

« Armarri cuartelatua: lehen eta laurgarren hondo hori batez eta aurrean bere colorezco elhorri batez ossatuta dago, bigarren eta hirurgarren hondo gorri batez eta aurrean orein çuri batez urrhezco apatchequin eta adarrequin ossatuta dago »

Bandera Aldatu

Orreagaco banderac Orreagaco collegiataren ikurra eracusten du hondo verde ilhun grisaxca baten gainean. Ikurra gurutze latindar bat da, laur puncta ditu goialdean, casquet penatchatu guisa.

Ikurra Aldatu

Orreagaco collegiatac bere communicatione guztietan erabilcen duen symbolo bat daduca, Orreagaco armarria ordezcatuz, eta, horren ondorioz, udalerrico eçaugarri eçagunena da.

Geographia Aldatu

Orreaga Urrobi ibaiaren ibarran barruan dago geographicoqui, baina, administrativoqui, udalerri independente da. Ibar hau Pyreneoetaco ibarra da, Erroibar eta Aezcoa ibarren artean. Ibarra ceharcatzen du Urrobi ibaiac , Irati - Aragoi ibaiaren adarrac.

Mugaquideac Aldatu

Inguru naturala eta cocapena Aldatu

 
Orreagaco lautada : lehen planoan Auritz eta bigarren planoan Orreaga

Orreagaco paisaia Urrobi ibaiaren goico ibilguan cocatuta dago, eta salvuespena da Pyreneoetaco paisaiaren barruan; içan ere, mendien arteco banaqueta handiac Pyreneo ossoco lautadaric çabalena sorcen du: Orreagaco lautada , hamaborz kilometro carratuco hedadurarequin, 900 metro inguruco garaierarequin, mendi garaiez inguratutaco amphitheatro handi bat beçala.

Landaredia aldatu eguiten da zonaren altueraren arauera; hala, mendi-larreec harcen dituzte gailurrac, eta horiec udan aprovechatzen dira; mendien erdi- eta behe-eremua pagadi-basoz estalita dago, eta cembait landaquetec etheten dute. Sail horietan, alerce japoniarra nagussitzen da, eta çathi lauac elhorri eta hurritz hescaiec eta beheco larreec berheicitaco sega-belhardiac combinatzen ditu. Lautadaren erdian, Urrobi ibaia ossatzen duten bi bessoen artean, Auritzeco herrigunea dago.

Auritzeco landaredia batez ere atlanticoa da. Pagoac (fagus sylvatica) udalerriaren iphar eta iphar-mendebaldeco çathia eta hegoaldeco çathia harcen ditu; erdialdean, herriaren eta Urrobi ibaiaren inguruan, belhardiac çabalcen dira; belhardi horien eta hegoaldeco pagoen artean elhorri-orban çabalac daude (crataegus sp.); eta mendebaldean, Alduide mendico CBEaren eremuan, goi-arçainçaco larreac.

Herriaren inguruco mendiric altuenac Guiriçu (1 280 m), Mendimotz (1 499 m) eta Orçançurieta (1 567 m) dira.

Clima Aldatu

Orreagaco clima oceanico hecea da, eta Cantauri itsassoarequico hurbiltassuna baldinçatzen du. Horrez gain, herria 950 metro inguruco altueran cocatzen da, inguruco mendiac osso altuac ez direla. Horrec hodeiac ugari diren egunac ohicoac içaitea eraguiten du. Itsassotic ethorritaco fronteac mendien artean cateaturic gueraturic euri ugari jausten da herrian, batez berce 2200mm inguru urtheco. Orreaga eta Naffarroaco ipharraldec herriac Iberiar Peninsulaco lekuric euritsuenetacoac dira. Horrez gain, ibarran lainhoa içaiten da maiz, eta içozteac urthe ossoan cehar içaiten dira, uztailean eta abuztuan içan ecic.

Orreagan ez dago statione meteorologicoric. Hala ere, Erroibar guneco udalerrian, statione bat dagoen Aurizperri concejuan itsassoaren mailatic 871 metrora, Naffarroaco Governuac 1972n inauguratuta. [7] Udalerrico adiarazgarriena da, haran berean baitago, 6 kilometro escasera.


      Datu climaticoac ( Aurizperri , 1972-2020)      
Hila   Urt     Ots     Mar     Api     Mai     Eca     Uzt     Abu     Ira     Urr     Aça     Abe   Urtecoa
Registraturico temperatura maximoa (°C) 15.0 20.0 23.0 25.0 29.0 36.0 35.0 35.0 31.0 27.0 20.0 15.0 36.0
Batez berceco temperatura maximoa (°C) 5.7 6.5 9.6 12.8 16.1 20.6 23.2 23.1 19.9 15.4 9.2 6.4 14.0
Batez berceco temperatura (ºC) 2.2 2.4 5.2 8.1 11.3 15.2 17.5 17.1 1.1 10.6 5.6 2.7 9.3
Batez berceco temperatura minimoa (°C) -1.3 -1.6 00.8 3.5 6.5 9.8 11.8 11.1 8.3 5.7 2.0 -1.1 4.6
Registraturico temperatura minimoa (°C) -9.3 -10.3 -5.8 -2.2 0.6 4.1 7.0 5.3 1.1 -2.4 -6.4 -9.3 -2.3
Batez berceco precipitationea (mm) 188.2 162.4 162.3 156.3 138.8 80.2 61.7 61.3 95.5 152.8 204.9 176.1 1640.4
Precipitatione maximoa 24 ordutan (mm) 123.0 106.8 90.0 79.6 94.0 86.4 85.1 73.4 93.5 92.4 122.4 122.0 123.0
Precipitatione egunac (≥ 1 mm) 14.5 13.4 13.6 15.4 14.8 9.4 7.8 8.3 9.2 12.7 13.8 14.0 146.9
Elhur egunac (≥ 1 mm) 4.9 5.3 4.8 3.0 0.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.4 2.5 3.7 25.0
Ithurria: Naffarroaco climatologia cerbitzua [8]

Historia Aldatu

Ancinaroa Aldatu

Orreaga dagoen eremuco populationea datu archeologicoec eguiaztatzen dute; adibidez, gaur egun Aurizperri dagoen thoquitic guerthu dagoen necropoli baten berri dago. Berçalde, XXXIV. bidearen ( Estorga - Bordele ) traçadura identificatzeco eguindaco azterlanac bat dathoz Aurizperri concejuic eta Orreaga udalerritic igarotzean; guehienac uste dute Iturissa hiria Aurizperritic guertu egon behar cela, nahiz eta ez diren falta ibilbidea babesten çuten etcheen arteco ohico distanciara egoquitzen ez dela adiarazten dutenac. Çalduaco aztarnateguian ( Auritzen hego-ekialdean, eta bere udalerrian) aurkitutaco aurkicuncec eracusten dutenez, thermal mulço bat dago, galçada baten çathi batec lothua (bere eçaugarriac eta cocapena direla eta, XXXIV. bidea içan beharco luque), Iturissari legoquioquen eraicunça çabal bat. [9]

Erdi Aroa Aldatu

Arabiarrec Naffarroaren guehien 717 conquistatzea , ez çuten interes berheciric içan Orreaga eta inguruco lautadarequin , beharbada, bertan elicagaien edo bercelaco materialen ekoizpenac garranciric ez çuelaco. Carlaundi Iruñeari erassot , Pyreneoetatic passatze ari cela, vascoiec erass jo çuten, eta haren iloba Errolan , Bretainiaco Marmaco duquea, hil çuten. Orreagaco gudua erraitn çaio horri. [10]

814 . urthetic aurrera Compostelaco Donejacue erromesac jassotzen hassi cen, apostoluaren hilhobiaren aurkicunçaren ostean. XII. mendearen lehen erdian bulçada handia içan çuen bertaraco erromesaldiac. Aspaldi horretatic Orreaga Done Jacue bidearen Naffarroac lehenengo punctu nagussia da Iphar Euscal Herria eta Franciatic ethorrit , eta horren lekuco dira Collegiata bera eta inguruco eraiquinac, erromesac arduratzeco sorthuac hein handi batean.

824 . urthean Orreagaco Bigarren Gudua guerthau cen, Iruñeco Resumaren aurka, Aragoico Contherria eta banucasitarrec lagunduta eta Enneco Ennecoitzec çucenduta, duela guti independizatutaco lurraldeac birconquistatu nahi cituen Ludovico Pio reguearen armada francoaren aurka. Iruindarrec irabacitaco norguehiagoca hau erabaquigarria içan cen Iruñeco Resumaren behin bethico independencia eta loraldiraco. [11]

1225 eta 1250 artean ossatu cen Orreagaco cantua , naffar romancez , eta jathorrizco 5 500 versoetatic ehun baino ez dira gorde. Casualitatez aurkitu çuten Naffarroaco Archivo Orocorran , 1916an . Errolanen historio contatzen du, baina ez da Errolanen cantuaren oinordeco çucena

Collegiata sorcea
 
Donejacue bidearen mapp çaharra, collegiatan gordeta, non Orreaga ("Ronces-valles") ikus daitequeen bidearen hassiera guisa

Orreagaco collegiata , erromes jacobearren hospitale çaharra , Ibañeta mendatea ondoren ostatu harceco sorthua, 1127an Iruñeco aphezpicua Anso Larrosa jaunac sorthu çuen. Honec Ibañetan ostatua eraiqui çuen eta ekainaren 16an gotzainen, abadeen, elizguiçonen eta laicoen cofradia bat eraiqui çuen, cappareen ostatua eta cappareen çainça finançatzeco. 1132 . urthearen inguruan, hospitalea gaur egun dagoen lekura eraman çuten. [12]

Cofradiac ecin içan çuenez fundationearen viciraupena ciurtatu, renta fincoez hornitu çuen: aphezpicuac Aezcoaco eliça guztiac eman cerauzquion, eta Iruñeco cabildoac Esteribar eta Erroibar ibarretan cituenac eman cerauzquion. Iruñeco calonje batec ostatua prior guisa governatzea erabaqui cen. Bera eta bi capillauac Orreagaco ethorquiçuneco calonjeen cabildoaren hassieraco gunea içanen ciren, eta, Iruñeco eredua beçala, San Agustinen arauac arautu çuen. 1137an , Innocencio II.a Aitasaintuac Orreagaco eliça eta hospitalea hartu cituen babespean, eta bere jabetzac berretsi cituen; ondorioz, fundatione-processua amaitu cen. Handic gutira Izpiritu Çainduaren hil cappera eraiqu behar içan çuten, Erdi Aroan "Errolanen cappera" beçala eçagutzen cena.

Ostatua osso ondo hornitua cegoen orduan, eta bi etche berheiz ere bacituen, bata guiçonençat eta bercea emacumeençat, Orreagaco laudorioz eguindaco poema garaiquide baten arauera, erromesec jassotzen cituzten arretac eta functionamendua ere describatzen dituena. Anso VII.a Azcarra naffa regueac gaur egungo eliça bicain eraiqui eta hornitu çuen, 1219an sagaratu cena eta regueac berac ehorci çuena. Regueac Naffarroaco armarria ossatze duten esmeralda eta cateac eraman cituen Orreagara, 1212an Navas de Tolosaco guduan Muhammad al-Nasir edo Miramolin laphurt cerauzquionean. [13]

Orreagatar lurren hedapena
 
Mugarriac Guipuzcoaco Usurbilen , lurralde horiec Orreagacoac cirela adiarazten çutenac

XIII. mendean cehar, collegiataren jabaria edo ondassun eta escubideen mulçoa Naffarroan , lehentassune , bere hassieraco nucleoaren hegoalderanz hedatu cen. Donejacue bidean cehar Iruñerrira iristen da, eta handic haicemailea çabalcen da: Longuida , Uncitibar , Elorcibar , Orbaibar , Içarbeibar , Deierri eta Erdialdeco eta Riberaco cembait hiribildu. Hegoaldeco hedapen horren ossagarri guisa, jasso edo erossi cituen ondassunac idatzi behar dira inguruco Baxenabarren , edo are urrunago, Xiberoan . Jabetza mulço hori cocatzeco, hamabi encargu sorthu ciren Naffarroaco Resuman : Anchoritz, Artaxo , Atarrabia , Azcoien , Ekai , Catalain , Larrasoaña , Lorca , Tutera , Çangoça , Çabalceta eta Cilbeti . XIV. mendean eta XV. mendearen lehen erdian, ondassun batzuc jassotzen jarraitu çuen, eta ondassun horien lehentassunezco cocapena, nahiz eta ez exclusivoa, lehen aiphatutaco eremuaren ancecoa cen, baina haren perimetroa handituz. XV. mendearen lehen erdian hamaborz bat eliça patronatu uztea içan cen, beharbada, Behe Erdi Aroco domeinuaren çabalcunderic nabarmenena. Handitze horien artean Çumaiaco eliça nabarmencen da. [14]

Baina Orreaga berheizten duena, Naffarroaco Resumaco berce eliz eracunde batzuen aldean, cera da, bere domeinuaren eremua Iberiar Peninsula ez ecic, mendebaldeco Europaco haimbat natione ere harcen cituela. 1193an jass çuen bere lehen eliça Naffarroatic campo, Galician , eta XIII. mendearen hassiera El Villar eta Çamoraren gommendioa jassotzen cituen Leongo Resuman . Gaztelan Velliçaco hospitale eta Segovia eta Soria provincietaco jabetzac eman cerauzquioten. Aragoico Resuman ( San Julian de Andria , gaur egungo A Sotonera udalerrian) eta baita duela guti conquistatutaco lurretan ere, Valenciaco Resuman ( Puçolgo gommendio ) eta Sevillan bertan, berceac berce. Leomilen çucenquet içan cen portugaldarren ondassune muina, eta XIX. mendera arte iraun çuen. Iberiar Peninsulatic campo, Sancta Maria Mascarellaren ( Bolonia ), Londonen , eta Francian Samatango ( Tolosatic guertu ) eta Montpelhièrco gommendioa eta Champagneaco jabetzac nabarmendu behar dira. Collegiatac Pyreneoz gaindico ondassun hauec XVI. mendera arte mantendu cituen, neurri batean reforma protestanteac ekarri cituen convulsioneen ondorioz galdu cituen. Samatan bakarric mantendu cen ozta-ozta, haric eta 1631n Artaxoaco priorerria jassotzearen truque Tolosaco Done Saturdiri eman ceraucoten/cioten arte. [15]

Eliça-liscarrac

Orreagaco goracadac açalcen du 1204an fraideen beraien artean priorrac hautatzean içan ciren liscarrac. Ondoren, Iruñeco cabildoac priorrac auqueratzeco escubidea aldarricatu çuen 1217an , fraideec, lehencheago, beren priorea communitatearen barruan auqueratzeco privilegioa aita sanctuarengandic lorthu çutenean (hau da, Iruñeco calonje içan beharric gabe). 1218an Honorio III.ac concessiona berretsi çuen, baina Iruñeco gotzainari hautescundeetan parte harceco aguindu ceraucon. Bi auci berri sustatuco cituen Iruñeco cabildoac , priorra bere quideen artean hauta ceçaten ( 1270 - 1273 eta 1302 - 1303 ), baina bietan porrot eguin çuen. Orreagaco priorrac lorthu çuen ospea aphezpicu-attributuen erabileran eta Naffarroaco Gortheetara joaitea nabarmendu cen XIII. mendearen bigarren erdian. [16]

1287an Orreagaco aguinduac statutu batzuc onhartu cituen, aurreco berce batzuc çabalduz, erromesen ostatuaren inguruan sorthutaco eracunde complexuaren vicitza arautzeco balerauco/valio içan çutenac. Statutu horiec communitateari buruzcoac ciren, San Agustinen calonjeen cabildo-içaera ilhundu eta hospitale-ordena autonomoaren, berheciaren, functionea azpimarratu nahi çuen definitione lauso guisa. XIV. mendearen lehen erdian, bigarren auquera hori defendatzen çuten practoec eta fraideec aurre eguin ceraueten, nahiago baitzuten calonje deithu eta Iruñecoen pare vici ciren. Aldarricapen batzuen hondoan, etcheco hospitaleco lanac murriztu nahi cituzten, eta banacaco prevendac cituen cabildo soil bihurtu. Iruñeco aphezpicuaren ephaia 1371an calonje icena berretsi cerauen/cien eta dotationeac handitu cituen, baina renta guehienen administrationea priorraren escu utzi çuen.

Berce factore batec Orreagaco barne-egoera okertu çuen XIV. mendearen erdialdean. Egoitza Sanctuac Orreagaco Udalaren onuren artean sarthu çuen, eta princeen icendapena beretzat gorde nahi içan çuen, cabildoari berari auqueratzeco escubidea kenduz, XV. mendearen hassiera lorthu çuena. Gainera, aurrecoec mende batez ( 1424 - 1527 ) beren oinordetza cehaztea lorthu çuten, oinordetza-escubidea çuten pradjutorren bidez. Preferatoa agramondar enclabe bihurtu cen eta bere titularrec calonjeei beren dotationeac escastu cerauzteten. Convulsione horiec ez cituzten Orreagaren ospea eta rentac caltetu. Haimberceraino non, bi alditan ( 1405 eta 1500 ) Iruñea arçapezpicutza eguiten saiatu cirenean, bietan, elizbarruti suffragario bat eçarcea pensatu cen. Done Jacueco erromesen aldeco abegui ona ere eguin cen, hori baitzen Orreagaco Andere Mariaren hospitalearen funsezco sustraia eta lehen justificationea. [16]

Aro Modernoa Aldatu

 
Orreagaco grabatua Museo Universala aldizcarian, XIX. mendean

Fernando Catholicoac Naffarroaco Resuma conquistat ondoren 1512n , Orreaga, resumaco gaineraco thoqui indarsuac beçala, Albaco duqueac egui çuen armagabetze politicaren mempe gueratu cen, dynastia berriac ongui ethorria içanen cen priore baten icendapena babesteco auquera spero cen bitartean. Hala içanen cen 1518 eta 1542 artean Francisco Naffarroacoa jauna, resuma honetaco familia ospetsuenetaco bateco quidea. Bere garaicoa da hiruco concordia ( 1534 ), ceinaren arauera collegiataren rentac, aurrerancean, berdin banatu baitziren prior, cabildo eta bere mensaren eta eliçaco hospitale eta fabricaren artean. Ordura arte, dena alderdien escu gueratzen cenez, bidegabequeria eta governu charreco egoerac içaiten ciren. Interesgarria da ohartaraztea neurria bat dathorrela urthe horietan bertan Naffarroaco monasterioetan hartu ciren anceco xedapenequin.

Berçalde, Naffarroaco dynastia Franciacotic berheiztea Labritarrec lekuaren muga-içaeraren ondorioac areagotu cituen ( 1523an , batez ere), eta, gainera, merindadea Baxenabarretic berheiztea Ibañeta mendateco goarnicioa indarcera bulçatu cituen resumaco aguintari civilac; horrec, berehala, troparen eta cabuertarren arteco estropeçuac ekarrico cituen. Berçalde, berheizqueta horrec berac sorthu çuen collegiataren ondassun eta escubide jurisdictionalen existenciaren araçoa persona eta lur eta eraiquin francesen gainean; araço hori ez cen XIX. mendera arte compondu. [17]

1521ean Naffarroa birconquistatze saiatu eta 4 urthera, 1525ean , Auritzen sorguinqueria-processu bat içan cen, Balança licenciadunac parte hartu çuelaric. Luçaideco eta Orreagaco aucipetuac ciren. Orreagacoac Miquella del Burgo eta María de Garralda ciren. Beharrezco ikerquetac eguin ondoren, ez cen sorguinqueria-jardueren aztarnaric aurkitu. Accusatuec, berçalde, ezcutuco haimbat jardumbidetan aritu cirela adiaraci çuten. Hasteco, encarterriei ondassun guztiac bahitu citzaizten. Ez da behin bethico ephaia eçagutzen, baina jassota dago 8 sorguin erre cirela. [18]

XVI. mendean , cembait pretorec errenten hiruco banaqueta cigortu çuen bulda pontificala indargabetzea nahi içan çuten; Martin Azpilcueta collegiata cegoen. XVII. mendean , aurrecoen bothere politicoa berretsi cen, muga defendatzearen garrancia areagotu cen beçalaxe -berce factore batzuen artean-; garai batean beçala, hauec eta aurrecoec eta ondorengoec eserlekua eta votoa çuten resumaco gortheetan, baina orduan, gainera, haietaco batzuc resumaco aldundi irauncorreco quid icendatu cituzten: cehazqui, Torres eta Grijalba 1644an eta Ennecoitz Abarca 1688an . XVIII. mendearen hassiera Espainiaco thronurac ondorengotzaren araçoaren planteamenduarequin, Orreaga Philippe Borboicoac ( Gaztelaco V.a eta Naffarroaco VII.a) minçatu cen, eta une desberdinetan hartu cituen Elisabeth Farnesio reguina reguearen bigarren emaztea, eta Carlos II.a Espainiacoaren reguina alharguna, Mariana Neoburguecoa . Orreagac sute sunsitzaile bat jassan çuen 1724an eta, mendeurrena amaitu baino lehen, 1793 - 1795eco Franciaco Conventionearen Guerra , non, 1794co Franciaren erassoaldiarequn , bere eraiquinetaco batzuc sunsitu ciren. [19]

Collegiata, hala ere, une hartan bere centrita eta bere gaimbeheraren cirriborroa considera daitequeenean cegoen; leku ossoan 118 persona vici ciren ( 1847an 89 baino ez cirenac); haien artean, abadea, çorci calonje, sei rationero eta bi capillau ceuden. Orduan cabildoa secularizatzeaz hitz eguiten hassi ciren. Eta, cençu horretan, Naffarroaco Gortheac irudicatu ciren 1795ean , arracastaric gabe.

Aro Garaiquidea Aldatu

Collegiatac XVIII. mendearen bucaeraco eta XIX. mendearen hassierac guerrac jassan cituen, baita ikuspegui economicotic ere; Iberiar Peninsulacoan ( 1808 - 1814 ) bere bitchi asco bercerendu behar içan cituen; gainera, 1813co uztailaren 25ean Franciaco armen azquen erasso garrancitsuaren jomuga içan cen, Iruñea salvatzeco ahaleguin desperatuan; Soult mariscalaren tropec Orreaga erassotu çuten, eta honec çuhurragotzat jo çuen Linçoain eta Çubiri atzera eguitea. Orreagaco Hirurgarren Gudua da. [20] XIX. mendearen erdialdera, regue-patronatuco eliça cen, eta regueac priore icendatzen çuen. Ez cegoen calonje copuru fincoric, eta hauec eta priorrac errentequin iraun ceçaquetenac auqueratzen cituzten, nahiz eta hamabi baino guehiago ez içan, laur rationero eta bi capillau apparte, horietaco bat organista, cappera governatzeco, tenore bat, baxu-jotzaile bat, bi bajete eta borz infantez ossatua. Hurrengo berrhoguei urtheetan, Orreaga crisi orocorrean sarthu cen, eta Carlistaldiac eta Desamortiçacioa ekarri cituen, causa eta ondorio guisa. Pyreneoetaco bi isurialdeetaco naffarren arteco muga-araçoac ia behin bethico compondu ciren urtheac ere badira; irtembide horren negociationeetan cabildoac garranci berhecia içan çuen. [21]

Azpimarratzecoa da 2005eco marchoaren 10ean 14. Corrica herri honetan amaitu cela. Symbologia handicoa içan cen.

Demographia Aldatu

2021 urtheco erroldaren arauera 19 biztanle cituen Orreagac. [22]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
89 137 104 64 118 141 142 155 152 163 146 106 96 81 48 35 26 23 19

Economia Aldatu

Naffarroaco eremu alpinoco berezco laboreac dira nagussi: patata eta cereala . Hala ere, mendiec eta larreec copuruz gainditzen dituzte, eta aberastassun nagussia abelçainça da, batez ere ugaria eta basocoa. Acienda-tractulariac eta egurrac daude.

Nekaçaritza- eta abelçainça-lanac içan ciren garai batean occupatione-ithurri nagussiac. Larre naturalen ugaritassunac abere-etchola garrancitsu bat bazcatu çuen, batez ere behi-aciendetan oinharritua, Pyreneoetaco eta Suhitzaco raçac ahasten cituena. 1972co nekaçaritza-erroldaren arauera, udal honetan 4 nekaçaritza-ustiategui ceuden. Horrec guztiac 1 429 hectareaco açalera çuen erroldatuta; horietatic 38 lur landucoac ciren eta 1 391 landu gabeac. 1986an , merkatu communean sarthu cenean, udalerri hori "mendialde" icendatu çuten, eta horren garapen integraleco projectuaren % 35eco sorhospena jasso çuen.

Hala ere, udalerrico jarduera economico nagussia cerbitzuac dira, horretan aritzen dira udalerrico biztanleen %90. Orreagaren ondare artisticoac ehunca erromes eta visitari eracarcen ditu urthero herrira, eta visitari horien ethorrerac haimbat jatetche, museo eta tourismo azpieguitura çabalcea eraguin du. Cerbitzuen sectoreac, hotel bat, ostatu bat eta bi jatetcherequin, udalerrico occupatione economico ia ossoa ordezcatzen du.

Politica Aldatu

Orreaga udalerri berhecia da, biztanle guti dituelaco ( 2017an 21) eta içaera berhecia duelaco (apheçac Orreagaco collegiatan , ia bakar-bakarric). Collegiata da barne-gaiac cudeatzen dituena, eta Auritzeco udala gaineraco cudeaquetez arduratzen dena.

Hautescundeac Aldatu

Udal hautescundeac Aldatu

Alderdia Leguealdico eserlekuac, hassiera-urthearen arauera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Orreagaco Talde Independentea - - - 1 1 1 1 1 1 1 1
Naffar Herriaren Batassuna - - - - - - - - 1 1 -
Naffarroaco Alderdi Socialista - - 1 - - - - - - - -
Orreaga - 4 - - - - - - - - -
Orreagaco Hautescunde Talde Independentea 5 - - - - - - - - - -
Ezquerren Naffar Batassuna 0 - - - - - - - - - -

1979tic , Luis Etcheberria Etchebarren içan da alcatea. Lehenengo urthean, borz cinegotzi, Orreagaco Hautescunde Talde Independenteco quid guisa. Ondoren, Orreaga icena hartu çuen, eta 1987an Naffarroaco Alderdi Socialistaco quid guisa atchiqui cen, nahiz eta 1991n berriz ere hautagaitza independentea içan (Orreagaco Talde Independentea), 2019an ere jarraitzen çuena. Bi alderditaco cinegotziac egon diren urthe bakarrac 2011 eta 2015 içan dira, Orreagaco Talde Independenteco Luis Etcheberria Etchebarrenequin eta Naffar Herriaren Batassungo berce batequin.

Cinegotzien copuruac behera eguin du pixcanaca, hassieraco borcetic 1983co 4ra eta, ondoren, bakarrera (bi 2011 eta 2019 artean). Bi factorec eraguin dute hori: ordezcatutaco populatione baxuac -20 herritarretaco 5 cinegotzi asco- eta cerrendec, urthe guehienetan hautagai bakarra aurkeztu baita.

Foru hautescundeac Aldatu

Hauec dira Naffarroaco Parlamenturaco hautescundeen azque bi deialdiac:

2019co Naffarroaco Parlamenturaco hautescundeac
Alderdia Voçac
guztira % +/-
  Navarra Suma 10 66,67 -
  Gueroa Bai 2 13,33 1
  Naffarroaco Alderdi Socialista 1 6,67 1
  Ahal Dugu 1 6,67 1
2015eco Naffarroaco Parlamenturaco hautescundeac
Alderdia Voçac
guztira % +/-
  Naffar Herriaren Batassuna 12 66,67 ?
  Gueroa Bai 3 16,67 ?
  Naffarroaco Alderdi Socialista 2 11,11 ?
  Herritarrac - Herritarron Alderdia 1 5,56 ?

Udala Aldatu

Udalaren egoitza Orreagaco collegiatan dago.

Alcateac Aldatu

1979tic , Orreagac alcate bakarra içan du:

Hassiera Amaiera Alcatea Alderdia
1979 1983 Luis Etcheberria Etchabarren Orreagaco Hautescunde Talde Independentea
1983 1987 Luis Etcheberria Etchabarren Orreaga
1987 1991 Luis Etcheberria Etchabarren Naffarroaco Alderdi Socialista
1991 carguan Luis Etcheberria Etchabarren Orreagaco Talde Independente

Garraioa Aldatu

Autobuses Artieda autobus compainiac Orreaga Iruñequin batzen du. Autobus lineac honaco ibilbidea eguiten du:

Gainera, PLM compainiac Iruñea eta Donibane Garaci arteco linea operatzen du. Autobus lineac honaco ibilbidea eguiten du:

Cultura Aldatu

Euscara Aldatu

Ikus, gainera: « auritzera » eta « naffarrera »

Luis Luciano Bonapartec , 1869an , Orreaga sailcatu cituen, hegoaldeco goi-naffarrera euscalquia , Pyreneo ibarretic Erroibar eta Aezcoa ibarrequi hitz eguiten cena. [23]

Coldo Çuaçoc , 2010ean , Orreagac naffarrera euscalquia sailcatu cituen. [24]

Herri honetan hitz eguiten den euscarac bere berhecitassunac ditu. Horregatic sailcatzen da Auritzera azpieuscalquia . Euscara batuaren itzalean alphabetatutaco haimbat euscaldun baden arren, Orreagaco minçaira çaharra osso hiztun gutic daquite. Ez dago contabilitate officialic, baina uste da, azquen hiztuna hil ez bada, apenas gueratuco dela eçagutzen duen gende mordoric. [25]

Jaiac Aldatu

Ondarea Aldatu

Ondassun nabarmenac Aldatu

Ikus cerrenda: « Orreagaco cultura ondassunac »

Eremu naturalac Aldatu

Irudiac Aldatu

Oharrac Aldatu

  1. /óre.aɣ̞à/ edo /ore.áɣ̞a/ ahoscatua ( lagunça )
    Accentua (1): çorrotza lehengo eta camutsa azquen syllaban
    Accentua (2): çorrotza hirurgarren syllaban
  2. /ori.áɣ̞a/ ahoscatua ( lagunça )
    Accentua: çorrotza hirurgarren syllaban

Referenciac Aldatu

  1. a b c d e f Euscal Herriari Beguira. Udalbilça .
  2. Naffarroaco Governua. (2018). Naffarroaco Datu Sociolingüisticoac. Euscarabidea, 50-55 or. .
  3. Euscalçaindia . 155. araua: Naffarroaco udal icendeguia. .
  4. «Orreaga - Lekuac - EODA» www.euscalçaindia.eus (Noiz consultatua: 2021-08-30) .
  5. «Orreaga - LEKUICENA» www.roncesvalles.es (Noiz consultatua: 2021-11-05) .
  6. Otaçu Ripa, Jesús Lorenço. (D.L. 1977). Heraldica munichipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Içalçu. Deputación Foral de Navarra, Dirección de Tourismo, Bibliothecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4 . PMC 911388951 . (Noiz consultatua: 2021-08-31) .
  7. Meteo Navarra. «Stationec datuac - Aurizperri» meteoeu.navarra.es (Noiz consultatua: 2021-09-01) .
  8. Aurizperrico stationeco balerauco/valio climatologicoac. Naffarroac Governua (Noiz consultatua: 2020-08-24) .
  9. Castiella Rodrígüez, Amparo. (2003). Naffarroaco romatar bideetatic. Fundación Caja Navarra ISBN 84-95746-68-9 . PMC 432927658 . (Noiz consultatua: 2021-11-04) .
  10. Lopez de Luçuriaga Martinez, Iñaqui. (2016). Euscaldunac eta carolinguiar iraulça : Akitania eta Vasconian barrena. Udaco Euscal Universitatea ISBN 978-84-8438-591-2 . PMC 1055581693 . (Noiz consultatua: 2021-11-11) .
  11. Martínez Díez, Gonçalo. (2007). Sancho III el Mayor : Rey de Pamplona, Rex Ibericus. Martial Pons Editiones de Historia ISBN 978-84-15817-42-0 . PMC 847412670 . (Noiz consultatua: 2021-11-11) .
  12. (Gaztelaniaz) Vaquero, Eloísa Ramírez. (1993). «La communidad regular de Sancta María de Roncesvalles (siglos XII-XIX)» Príncipe de Viana 54 (199) ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2017-09-05) .
  13. Naffarroaco armarriaren historia eta evolutionea
  14. «Orreagaco monasterioa - Auñamendi Eusco Encyclopedia» aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2021-11-11) .
  15. Tamburri Bariáin,, Pascual. (1997). «Presencia institutional de Roncesvalles en Bolonia» Hispania Sacra : revista de historia ecclesiástica Madrid 99 (49): 363-408. (Noiz consultatua: 2017-09-05) .
  16. a b Naffarroaco Encyclopedia Handia | ORREAGA. (Noiz consultatua: 2021-11-11) .
  17. Historia del deslinde de la frontera Hispano-Francesa ub.edu
  18. (Gaztelaniaz) «Guiç champagnea tufo bat hedatzen ari da Naffarroaco Pyreneoetan» La Vanguardia 2021-05-08 (Noiz consultatua: 2021-11-04) .
  19. Francia'co iraulça eta conventioneco guerra versotan (versoac). Etho D.L. 1989 ISBN 84-85527-62-3 . PMC 435361337 . (Noiz consultatua: 2021-11-11) .
  20. Chandler, David. ( 1999 ). Dictionary of the Napoleonic Wars. Wordsworth Editions ISBN 1 84022 203 4 . .
  21. La desamortiçación : Textos político-jurídicos. Narcea 1973 ISBN 84-277-0153-5 . PMC 625103596 . (Noiz consultatua: 2021-11-11) .
  22. «Orreaga» www.ine.es (Espainiaco Statistica Institutua) (Noiz consultatua: 2021-08-31) .
  23. Luis Luciano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés , 1863 .
  24. Coldo Çuaço. El eusquera y sus dialectos . Alberdania, 2010.
  25. «Auritz - Ahotsac.eus» ahotsac.eus (Noiz consultatua: 2018-10-01) .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu