Governu motac

Politica saila

Monarchia grecierazco μονος (mónos) : ‘bat’, eta αρχειν (arjéin) : ‘gobernua’ hitzetatic dathor eta bakar baten governua beçala itzul daiteque. Definitionez, statu baten governu era da, non goi cargua viciartecoa eta oinordecotassunagatic icendatua içaiten den. Cargu honi monarcha deritzo: regue edo reguina. Casu gutietan monarcha talde hautatu batec auqueratua içaiten da. Monarcha batec aguindutaco statuari monarchia edota regnu deritzo.

       Monarchia constitutionala        Commonwealth        Monarchia erdi-constitutionala        Monarchia absolutua      Monarquia statu-azpico mailaren batean

Traditionalqui monarcha statuaren bothere guztien jabe içan ohi da: Bothere Legueguilea , Bothere Bethearazlea eta Bothere Judiciala . Governu era honi Regimen Çaharra deritzo.

Gaur egun statu ascotan monarcha titulua mantencen da baina ez garai bateco bothereac. Hau da monarchia constitutionalen casua, hau da, burujabetza herriaren escu dagoen baina Statuaren Buruçaguiaren cargua reguearen escu dagoen democraciac. Casu hauetan monarchac ordezcariaren eta arbitroaren papera du eta ez du statuaren bothereetaco nehor.

Historia Aldatu

Historian cehar monarcha ascoc bothere absolutua içan dute, ascotan ustezco jathorri jaincotiar bategatic. Aincinaco Egypton , adibidez, faraoia jainco bat cen. China imperialean emperadoreari gorengo botherea emaiten citzaion eta ancinaco Indiaco statu guehienac monarchiac ciren.

Erdi Aroa Aldatu

Erdi Aroan monarchi Europan cehar çabalduta cegoen, lurraldea defendatzeco aguintari autoritario baten beharragatic. Europar monarchiac dynasticoac ciren: seme çaharrenac oinordetzen çuen thronua. Soldaduac eta armac jauncho feudaletatic lorcen cituzten, nobleciaren leialtassunaren beharra çutelaric botherea mantenceco.

Erdi Aroco Mendebaldea regueec governatu çuten, baina ez era ahalguztidunean, mugac baitzituen. Içan ere, monarquec berce bothere batzuc (thoquian thoquico nobleac, edo Eliça Catholicoa ) hainçat hartu behar cituzten. Behe Erdi Aroan , ordea, regueen botherea handituz joan ciren haimbat thoquitan ( Anglaterran , Francian edo Iberiar Peninsulan ).

Monarchia Romatar Imperioaren erorcean eta regue barbaroac ethorcean sorthu cen Europan. Regue-botherea aitarengandic semearengana escualdatzen da leinuac ossatuz. Haren status gorena eracustearren, cembait ikur bereganatuz joan ciren: koroa, thronua, ceremonia-mulçoa, alchamendua...

Dena den, monarchia Europan garaico systema politicoric hedatuena bacen ere, ez cen bakarra. Haimbat republica sorthu ciren, Venetiacoa erraiterao . Aita Sanctuen Lurraldean , Eliça cen jauna, Aita Sanctuac regueen ancera governatzen çuelaric. Escumicua arma guisa erabilita, edocein lur-bothereri, emperadoreei ere, aurre eguiteco gai içan cen. Içan ere, emperadorearen papera bitchia da. Alde theoricoan, bothere universala du, christautassun ossoaren gainecoa. Hala ere, Eliça eta thoquian thoquico nobleac eta regueac topatuco ditu aurrez aurre.

Aro Modernoa Aldatu

Regueen guehieguiqueriec eta burguesiaren conformatze eçac monarchia absolutuen gaimbehera lagundu çuten: XVII. mendean Anglaterraco Iraulçac eta XVIII. mendean Franciacoac bother absolutuaren muga marcatu çuten.

 
EBeco governu erac:      Monarquia      Errepublica

Aro Garaiquidea Aldatu

Constitutionearequin mugatutaco monarchia baten idea modernoa Europan cehar poliqui consolidatzen joan cen. XIX. mendean cehar parlamentuaren botherea haci eguin cen monarcharena gutitzen cen bitartean, eta mendebaldeco monarchia asco desaguertu eguin ciren Lehen Mundu Guerraren ostean, Russiacoa , Alemaniacoa eta Austriacoa casu. Oraindic monarchia constitutional asco aurki daitezque, guehiembat batassun nationalaren symbolo direnac, berceac berce, Britannia Handian , Espainian , Herbeheretan , Norvegian , Suedian , Danimarcan eta Belgican .

Monarchia Motac Aldatu

Monarchia absolutua Aldatu

Saconceco, iracurri: « Monarchia absolutu »

Monarchia absolutua, botherean termino|baldinça|muga politicoetan, eta guehienetan murrizquetaric gabe diharduen monarcha den governu-forma|era| sasoia edo ossagai spiritual handiarequin gutienez. Lekua eta modelloa aguercen den icen horrequin icendatzen den aldi |periodo| historicoan (Mendebaldeco Europa Regimen Çaharrean cehar, berheciqui Luis XIV, 1700aren inguruco Franciaco monarchia) ez du galarazten osso anceco eçaugarriac berce une batzuetan eta lekuetan hartu ahal daitecen, eta berce reguetassun titulu batzuequin (entitate politico desberdinetan, Imperio biçanciarreco basileus-ean, Russiaco Imperioco tsarrarengan, etab. emperadorearequin).

Monarchia constitutionala eta parlamentuco monarchia Aldatu

Historicoqui, monarquen bothereraco mugac Europan aguercen dira Regimen Çaharraren crisitic aurrera, casu batzuetan guidatu çuela monarchia kencera eta republica |constituciora| ossaquetara (bitarteco Franciaco 1791 eta 1804 urthe bitartean Iraulçatan cehar edo Anglaterraco bitarteco Anglaterraco 1649 eta 1660 urthe bitartean Iraulçatan ceharreco Franciaren casura) berriz berce batzuetan (adibidez monarchia poloniar-lituaniarra 1569-1795 urtheetan) reguea onharcen du bere bothereco lekua amore emaitea eta hura auqueratutaco ordezcariequin partecatzea. Lagapena reguearen vorondate hutsagatic bada, ez da harcen constitutione|osaqueta| handia, baicic eta ( 1814 eta 1830 urthe bitartean Çaharberritzetaco Franciaren casua) emandaco guthun bat.

Monarchia hybridoac Aldatu

Historian cehar egon dira monarchia absolutuaren eta constitutionalaren arteco bide erdira governu systemac, thoquian monarcha ikusten den bere bothereco partea auqueretaco governu democraticoari uztera behartuta, baina eraguin politico garrancitsua mantencen jarraitzen duenera. Bilhacaera osso desberdina içan da herrien arauera, eta çucembide comparatuaren mendean dago. Hala ere, Marocco beçala halacoac herri arabiarreco monarquec eramaiten jarraitzen dute ia bere escuetaco bothere guztia.

Horretaz gain, daude regimen feudaletacoa beçalaco berce une historico batzueico monarchiac, monarcha jaun feudal guehiago den ceinetan. Bere botherea mugatzen da bere feudora eta beheco nobleequico basailutza-relatione existenteetara. Casu hauetan monarchiac aristocraciaren ança du, nobleciaren arteco botherearen dissolutioneagatic.

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu