Madril

Espainiaco hiriburua

Madril [1] [2] ( gaztelaniaz eta officialqui: Madrid , maˈðɾið ahoscatua) Espainiaco eta Madrilgo Erkidegoco hiriburua eta hiri nagussia da, Iberiar peninsularen erdialdean dagoena. 2011co biztanle-erroldaren arauera 3.293.601 biztanle ditu [3] (6.543.031 Madrilgo metropolitar gune ossoa ). Horrembercez, Europar Batassuneco hirurgarre metropoli-barrutiric handiena ossatzen du. [4] [5]

Madril
Madrid
Espainiaco udalerria
Madrid (38624991251).jpg
Bandera de la ciudad de Madrid.svg Escudo de Madrid.svg
Administrationea
Statu burujabe   Espainia
Autonomia   Madrilgo Erkidegoa
Alcatea José Luis Martínez-Almeida (en) Itzuli
Icen officiala Madrid
Jathorrizco icena Madrid
Posta codea 28001–28081
INEc eçarritaco codea 28079
Geographia
Coordenatuac 40°25′00″N 3°42′09″W  /  40.4167°N 3.7025°W  / 40.4167; -3.7025 40°25′00″N 3°42′09″W  /  40.4167°N 3.7025°W  / 40.4167; -3.7025
Madrid (Comunidad de Madrid) mapa.svg
Açalera 604.4551 cm²
Altuera 667 m
Mugaquideac Alcorcón , Alcobendas , Leganés , Poçuelo de Alarcón , Guetafe , Rivas-Vaciamadrid , San Fernando de Henares , Coslada , Paracuellos de Jarama , San Sebastián de los Reyes , Colmenar Viejo , Tres Cantos , Hoyo de Mançanares , Torrelodones , Las Roças de Madrid eta Majadahonda
Demographia
Biztanleria 3.305.408 (2021)
Red Arrow Down.svg −29.322 (2020)
alt_left   1.745.973 (%52.8) 1.520.153 (%46)   alt_right
Densitatea 5.468,41 bizt/cm²
Informatione guehigarria
Sorrera 852
Telephono aurrizquia (+34) 91
Ordu eremua UTC+01:00 eta UTC+02:00
Hiri senidetuac Bons Aires , Abu Dhabi , Assumptionen , Pequin , Berlin , Bogota , Bordele , Budapest , Caracas , Guatemalaco Hiria , Habana , La Paz , Lima , Lisboa , Managua , Manilla , Mexico Hiria , Montevideo , New York , Nuacxot , Panama Hiria , Quitto , Praga , Rabat , Rio de Janeiro , San José , San Juan de Puerto Rico , San Salvador , Santiago , Santo Domingo , Sarajevo , Sofia , Tegucigalpa , Tripoli , Varsovia , Cannes , La Serena , Chimbote , Brussela , Athenas , Damasco , Miami , Tyranna , Maui contherria (Hawaii) , Marraquex , Hama eta Moscu
Matricula M
madrid.es

Espainiaco Governuaren eta Gortheen egoitza da, baita Administratione Centralaren eta Statuaren eracundeen bilgunea ere. Economian, finança eta industria gune garrancitsua da, Espainiaco eta nationearteco empresa ascoren egoitza baita. Espainiari dagoquionez, berebicico garrancia du cultur arloan, bertan baitaude Pradoco Museoa, Thyssen-Bornemisça eta Reina Sofía museoac. [6]

Geographia Aldatu

Cocapena Aldatu

Madril erdialdeco Iberiar Peninsulan dago, Cerro de los Ángueles muino lekucotic kilometro gutitara. Hirico coordenadac 40°26′N 3°41′W  /  40.433°N 3.683°W  / 40.433; -3.683 dira eta batez berceco altuera 667 metrocoa denez, Europaco hiriburu altuenetarico bat da.

Geographiaz eta meteorologiaz, hegoaldeco Iberiar goi-lautadan dago, Guadarramaco mendilerrotic kilometro batzuc hegoalderanz.

Hydrographia Aldatu

Hydrographicoqui, Tajoaren arroan dago. Hirico ibai nagussia Mançanares da, El Pardo inguruan icen bereco urtheguian Madrilen sarcen dena. Ibai horren cembait ibai-adarrec ere hiria ceharcatzen dute, Meaques edo Leganitos tartean. Gainera, Jaramaren ibai-adar Moraleja, De la Vega, Valdelamasa edo Viñuelas errequec edo Guadarramaren ibai-adar Cedrón errecac udalerria ere ceharcatzen dute.

Clima Aldatu

Madrilgo climac clima continental eta clima mediterraneo nahasten ditu, hirico eçaugarrien eraguina jassan ondoren. Bataz berceco temperatura 14,5 °C-coa da.

Neguac hotzac dira, bataz berceco temperatura 4-5 °C-coa, sarritan içozteac dituztenac. Udac, berriz, beroac dira eta bataz berceco temperatura 24 °C-coa içanic, nahiz eta batzutan 35 °C-coac baino altuagoac ere içan. Oscillatione thermicoa handiagoa da peripherian erdialdean baino, guiçaquien eraguina cela eta. Urthean 400 mm-co baino precipitatione handiagoac dituzte, ekainetic irailera hilabethe lehorragoac içanic. [7]

      Datu climaticoac (Madril, Retiroco lorateguiac )      
Hila   Urt     Ots     Mar     Api     Mai     Eca     Uzt     Abu     Ira     Urr     Aça     Abe   Urtecoa
Batez berceco temperatura maximoa (°C) 9.7 12.0 15.7 17.5 21.4 26.9 31.2 30.7 26.0 19.0 13.4 10.1 19.4
Batez berceco temperatura (ºC) 6.2 7.9 10.7 12.4 16.1 21.0 24.8 24.5 20.5 14.6 9.7 7.0 14.6
Batez berceco temperatura minimoa (°C) 2.6 3.7 5.6 7.2 10.7 15.1 18.4 18.2 15.0 10.2 6.0 3.8 9.7
Pilatutaco precipitationea (mm) 37 35 26 47 52 25 15 10 28 49 56 56 436
Precipitatione egunac (≥ 1 mm) 6 6 5 7 8 4 2 2 3 6 6 7 63
Eguzqui orduac 148 157 214 231 272 310 359 335 261 198 157 124 2769
Ithurria: Agencia Statal de Meteorología [8]
      Datu climaticoac ( Madril-Barajas aeroportua , hiriaren erdigunetic 9 kilometrora)      
Hila   Urt     Ots     Mar     Api     Mai     Eca     Uzt     Abu     Ira     Urr     Aça     Abe   Urtecoa
Batez berceco temperatura maximoa (°C) 10.6 12.9 16.3 18.0 22.3 28.2 33.0 32.4 27.6 20.6 14.7 11.0 20.6
Batez berceco temperatura (ºC) 5.4 7.2 9.8 11.7 15.6 20.7 24.5 24.2 20.2 14.4 9.2 6.4 14.1
Batez berceco temperatura minimoa (°C) 0.3 1.5 3.2 5.4 8.4 13.0 16.1 16.0 12.7 8.3 3.8 1.8 7.6
Pilatutaco precipitationea (mm) 33 34 23 39 47 26 11 12 24 39 48 48 386
Precipitatione egunac (≥ 1 mm) 6 5 4 6 7 4 2 2 3 6 6 7 58
Eguzqui orduac 140 164 221 219 256 299 344 328 252 198 155 115 2658
Ithurria: Agencia Statal de Meteorología [9]

Historia Aldatu

Hiriaren jathorria cehatzeque dago, hilhobi visigothoac eta aurreerromatar aztarnateguiac (celtar carpetani ) topatu dituztelaco. Madrilgo hiria musulmanec sorth çuten IX. mendean ( arabieraz : مجريط Maǧrīţ ), Matrice iceneco vicus visigotho cegoen thoquian. [10] [11] Mohamed I.a emirrac ibaiaren ondoan (egun Madrilgo Regue Jaureguia hanche dago) gothorleku bat eraiqui çuen, Guadarramaco mendilerroa babesteco eta ipharraldeco resumetara cihoacen razciec guelthoquia içan ceçaten. [12] 1023 eta 1030 artean, Maǧrīţ Sanctaverrec Banu Dhi l-Nun leinuaren escuetan cegoen, Toledoco thaifa governatzen çuena.

1083an Alfonso VI.a Leon eta Gaztelacoac hiria conquistatu çuen. 1123an hiribildu icendatu çuten eta conceju bilhacatu cen ( Communidad de Villa y Tierra ). 1188an lehendabicicoz Gaztelaco Gortheetan parte hartu çuen eta 1202an Alfonso VIII.ac lehenengo forua eman ceraucon.

1520an Carlos I.a iritsi baino lehen, Gaztelaco Communitateen Guerran , Juan de Çapatac çucendua communeroen alde eguin çuen [13] baina, Villalarreco gudua eta guero, reguearen gudarosteec hartu çuten. Philippe II.ac auquerat çuen Gortheen egoitza içaiteco 1561ean . Orduz gueroztic, bere horretan seguitu du, 1601 . eta 1606 . urtheen arteco ephe laburrean içan ecic, Valladolida aldatu baitzuten orduan hiriburutza. Berçalde, Guerra Civilean cehar, Espainiaco governua Valenciara aldatu cen lehenengo, eta Barcelonara ondoren. Hala ere, guerra bucatu cenean Madrilec hartu çuen berriz lekucoa, eta horrela mantendu da gaur egun arte

Madrilgo hitzarmenac 1616an egui ciren lehen aldiz. Espainiaco Carlos V.aren eta Franciaco Francisco I.aren arteco hitzarmena içan cen (1616co urtharrilaren 14). Franciaco reguea Espainiaco emperadorearen escuetan cegoen Madrilen, Paviaco borrocaren ondoren. Hitzarmen honen bidez Franciaco regueac Burgundiaco duquerria emanen çuela, Italiari eta Flandesco Jaurgoari buruz cituen asmoac baztertuco cituela eta Leonorrequin, Carlos V.aren arrebarequin, ezconduco cela aguindu çuen. Hala ere, ascatu çutenean ez cituen accordioac onhartu eta hitzarmena indarric gabe gueratu cen.

Madrilgo bigarren hitzarmenac 1621ean eguin ciren. Espainiaco Gorthearen eta Franciaco eta Vaticanoco ordezcarien artean signatutaco accordioa. Hitzarmen horren bidez Grisoietaco Republica Valtelina icenecoaz jabetu cen berriro (1621eco aphirilaren 26). Ez cen bethe hitzarmen honetan erabaquitacoa.

Hiriburu bilhacatu cenetic, Madrilgo biztanleriac hassi eta hassi eguin du eta 1625ean harresiac bota/vota cituzten, jadanic gaindituac cituztelaco. Espainiaco Ondorengotza Guerran Philippe V.aren hiriburua içan cen eta, austriarren aldecoec bitan hartu çuten, 1706an eta 1710ean hain çucen ere. [14]

1721ean , Madrilgo azquen hitzarmena guerthatu cen. Espainiaren, Franciaren eta Anglaterraren artean eguindaco hitzarmena, Utrecht, Baden eta Londoneco hitzarmenac bateratzen cituena. Hitzarmen honen asmoa Espainiaren eta Resuma Batuco Imperioaren arteco araçoac componcea cen.

Borboitarrec Erdi Aroco hiria berreraiqui çuten eta Francesco Sabbatini , Ventura Rodrígüez edo Juan de Villanueva beçalaco architectoei esquer, 1755eraco Carlos III.ac europar hiriburu neoclasicoa çuen. Madrildarrec, berriz, ez ciren content eta 1766an Esquilacheren aurkaco matchinada phizt cen.

Borboitarrec artisautza babestu çuten, XIX. mendearen erditic aurrera industria bilhacatu eta Espainiaco economiaren eraguile bihurtu cen (chimica, metallurguia, electronica, pharmaceuticoa). Hala ere, XX. mendearen hassieran Madril hiri modernoarena baino herri chiquiaren irudia çuen. Lehenengo herenean biztanleria bikoiztu eta 950.000 biztanle içaitera ailegatu cen. Las Ventas, Tetuán edo El Carmen beçalaco aldiri berriac languileen etcheez bethe ciren, erdi-mailaco classeraco çabalgune bat eraiqui çuten bitartean. [15]

Espainiaco Bigarren Republica Puerta del Solen aldarricatu çuten eta Guerra Civila phiztea legitimitatearen alde eguin çuen. Hori cela eta, 1936 eta 1939 artean setioa jassa çuen. [16] Franquismoan barneco immigrationeac hiriaren biztanleria handitu çuen eta chabolismo a sorthu.

1983an Madrilgo Erkidegoa sorth çutenean, haren hiriburu icendatu çuten. Harrezquero, hiriac bere ethengabeco hazcunde economicoari ekin ceraucon baina une latzac ere jassan cituen: 2004an Madrilgo aldiricoen tren sareco 4 trenetan eguindaco erasso terroristac içan ciren , Espainia eta Europaco historian handienac içan cirenac. Commando islamista batec ia 200 hildaco eta 2.000tic gora çauritu eraguin cituen. [17]

Demographia Aldatu

Biztanleria Aldatu

1897 - 2005 Bilhacaera
Urthea Udalerria Provincia Percentage/a
1897 542.739 730.807 74,27
1900 575.675 773.011 74,47
1910 614.322 831.254 73,90
1920 823.711 1.048.908 78,53
1930 1.041.767 1.290.445 80,73
1940 1.322.835 1.574.134 84,04
1950 1.553.338 1.823.418 85,19
1960 2.177.123 2.510.217 86,73
1965 2.793.510 3.278.068 85,22
1970 3.120.941 3.761.348 82,97
1975 3.228.057 4.319.904 74,73
1981 3.158.818 4.686.895 67,40
1986 3.058.812 4.780.572 63,98
1991 3.010.492 4.647.555 64,78
1996 2.866.850 5.022.289 57,08
2001 2.938.723 5.423.384 54,19
2004 3.099.834 5.804.829 53,40
2005 3.155.359 5.964.143 52,90

Madrilgo biztanleriac goracada nabarmena içan du hiriburu icendatu çutenetic. Hazcunde horrec içandaco garairic aiphagarriena 1940 . eta 1970 . urthe bitartecoa içan cen, barne-immigrationearen goracadaren ondorioz. 1970eco hamarcadaren ondoren, ordea, hazcunde horrec behera eguin çuen, biztanleria jaisten ere hassi cela, baina 1995 . urtheaz gueroztic berriro ere hazten ari da, oraingo honetan campo-immigrationearen ondorioz.

Datu publicoen arauera, 3.155.359 biztanle cituen hiriac 2005eco uztailaren 1ean eta 2001ean , berriz, 2.938.723 cituen.

Biztanleria aldaquetac Aldatu

Jaiotzac Aldatu

2004 . urthean 32.851 jaiotza içan ciren hirian, aurreco urthean baino guehiago. Azquen urtheotan jaiotza copuruac joera goracor ethengabea içan du, jaiotza tasa 10,38ra iritsi da.

Heriotzac Aldatu

2004 . urthean 26.527 heriotza içan ciren hirian, 2003an baino guehixeago, baina 2000 , 2001 eta 2002an baino gutiago. Heriotza tasa 8,38coa da, azquen urtheetan baino baxuagoa.

Immigrationea Aldatu

Espainiaco hiriburua içanda, Madrila Peninsulaco leku guztietatic ailegatu ciren, tartean euscaldun asco. Euscaldunec Madrilgo Euscal Etchea eratu çuten, Jovellanos calearen 3.ean dagoena. [18]

Espainiarrec biztanleriaren % 83,8a ossatzen dute, latinamericarrac, 2007an europarrac, asiarrac, ipharamericarrac eta africarrac % 16,2a içanic. [19]

Hona hemen ethorquin guehien dituzten hamar herrialdeac: Equador : 104.184, Rumania : 52.875, Bolivia : 44.044, Colombia : 35.971, Peru : 35.083, China : 34.666, Marocco : 32.498, Dominicar Republica : 19.602, Brasil : 14.583 eta Paraguai : 14.308. Badaude philippinar , guinea-equatortar , bulgariar , indiar , italiar , argentinar , senegaldar eta poloniar asco ere. [19]

Ethorquin guehien dituzten barrutiac honacoac dira: Centro (% 27,22), Tetuán (% 19,58), Carabanchel (% 17,34) eta Usera (% 16,29). Immigratione gutien dutenac, ordea, honaco hauec dira: Moratalaz (% 7,63), Fuencarral-El Pardo (% 8,43), Retiro (% 8,75) eta Hortaleça (% 8,84).

Antholaqueta politico-administrativoa Aldatu

Madrilgo Udalac çucencen du hiria. Udaleco arduradunac laur urthean behin auqueratzen dira, 18 urthetic goraco biztanle guztien votoequin. 2015tic hona, Manuela Carmena içan da hiriburuco alcate.

Hiria 21 barrutitan dago çathituta, eta horiec auçoetan antholatuta daude. Barruti bakoitza "Barrutico Udal Batzordea" deithurico organoac administratzen du, hiritarren parte-harcea bideratzea helburu duena. Madrilen azquen çathiqueta administrativoa 1988coa da, eta honaco barruti eta auço hauetan banatzen du hiria:

 
Madrilgo mappa barrutitan banatuta
  1. Centro : Palatio, Embajadores, Cortes, Justicia, Universidad, Sol.
  2. Argançuela : Imperial, Acacias, Chopera, Legazpi, Delicias, Palos de Mogüer, Atocha.
  3. Retiro : Pacífico, Adelfas, Estrella, Ibiça, Jerónimos, Niño Jesús.
  4. Salamanca : Recoletos, Goya, Fuente del Berro, Güindalera, Lista, Castelllana.
  5. Chamartín : El Viso, Prosperidad, Ciudad Jardín, Hispanoamérica, Nueva España, Castilla.
  6. Tetuán : Bellas Vistas, Cuatro Camminos, Castillejos, Almenara, Valdeacederas, Berrugüete.
  7. Chamberí : Gaztambide, Arapiles, Trafalgar, Almagro, Vallehermoso, Ríos Rosas.
  8. Fuencarral-El Pardo : El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, Barrio del Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra, El Goloso.
  9. Moncloa-Aravaca : Casa de Campo, Argüelles, Ciudad Universitaria, Valdeçarça, Valdemarín, El Plantío, Aravaca.
  10. Latina : Los Cármenes, Puerta del Ánguel, Lucero, Aluche, Las Ágüilas, Campamento, Cuatro Vientos.
  11. Carabanchel : Comillas, Ophañel, San Isidro, Vista Allegre, Puerta Bonita, Buenavista, Abrantes.
  12. Usera : Orcasitas, Orcasur, San Fermín, Almendrales, Moscardó, Çofío, Pradolongo.
  13. Puente de Vallecas : Entrevías, San Diego, Palomeras Bajas, Palomeras Sureste, Portazgo, Numancia.
  14. Moratalaz : Pavones, Horcajo, Marroquina, Media Legua, Fontarrón, Vinateros.
  15. Ciudad Lineal : Ventas, Pueblo Nuevo, Quintana, La Concepción, San Pascual, San Juan Bautista, Collina, Athalaya, Costillares.
  16. Hortaleça : Palomas, Valdefuentes, Canillas, Pinar del Rey, Apóstol Santiago, Piovera.
  17. Villaverde : San Andrés, San Christóbal, Butarque, Los Rosales, Los Ángueles.
  18. Villa de Vallecas : Casco Histórico de Vallecas, Sancta Eugenia.
  19. Vicálvaro : Casco Histórico de Vicálvaro, Ambroz.
  20. San Blas : Simancas, Hellín, Amposta, Arcos, Rosas, Rejas, Canillejas, Salvador.
  21. Barajas : Alameda de Osuna, Aeropuerto, Casco Histórico de Barajas, Timón, Corralejos.

Metropoli eremua Aldatu

Saconceco, iracurri: « Madrilgo metropoli eremua »

Madrilgo metropoli eremua Madril hiriaz eta inguruco berrhoguei udalerriez ossatuta dago. 6.271 millioi laguneco biztanleria [20] eta 4.609,7  cm² açalera ditu. Espainiaco metropoli eremuric handiena eta, London eta Parisen ondoren, Europar Batassuneco hirurgarren . [21] [22] [23] [24]

Mota horretaco metropoli eremu asco beçala, Madrilgo metropoli eremua bi gunetan banatu ohi da:

Aldiriric gendetsuenac hegoaldean daude, normalean Madriletic atheratzen diren errepideen ondoan.

 
Madrilgo eremu azpimetropolitarrac
Eremu azpimetropolitarrac
Açalera
(cm²)
Biztanleria
(bizt.)
Densitatea
(bizt./cm²)
Madril – Majadahonda 996,1 3.580.828 3.595
Móstoles Alcorcón 315,1 430.349 1.365,6
Fuenlabrada Leganés Guetafe Parla Pinto Valdemoro 931,7 822.806 883,1
Alcobendas 266,4 205.905 772,9
Arganda del Rey Rivas-Vaciamadrid 343,6 115.344 335,7
Alcalá de Henares Torrejón de Ardoz 514,6 360.380 700,3
Colmenar Viejo Tres Cantos 419,1 104.650 249,7
Collado Villalba 823,1 222.769 270,6
Madrigo metropoli eremua 4.609,7 5.843.031 1.267,6

Cultura Aldatu

Ondassun nabariac Aldatu

Museoac Aldatu

Madrilec museo garrancitsuac ditu, hirico gune-touristico nagussiac direnac. Eçagunenac artearen hiruquia ossatze duten hirur museoac dira:

 
Pradoco Museoa

Monumentuac Aldatu

Parqueac Aldatu

Madril biztanle bakoitzeco gune verde guehien duen Europaco hirietaco bat da (70 metro quadro). Horien artean eçagunenac hauexec dira:

Etche-orratzac Aldatu

Hauec dira Madrilgo hirian dauden etche orratz garaienac:

Sailcapena Eraiquina garaiera Solairu copurua Inauguratione urthea
1 Torre Caja Madrid 250 m 45 2009
2 Torre de Crystall 249 m 45 2008
3 Torre Sacyr Vallehermoso 236 m 52 2008
4 Torre Spacio 236 m 53 2007
5 Torrespaña 231 m 4 eta çuthoina 1982
6 Torre Picasso 157 m 43 1988
7 Torre de Madrid 142 m 34 1957
8 Torre Europa 121 m 35 1985
9 Edificio España 117 m 25 1953
10 Puerta de Europa I eta II 114 m 26 1996

Musica Aldatu

Classicoa Aldatu

Espainiaco Orchestra Nationalac hiri horretan daduca egoitza nagussia. Bercela, aiphatzecoac dira Madrilgo Regue Ançoquia eta Madrilgo Auditorio Nationala aretoac.

Pop-rock Aldatu

Saconceco, iracurri: « La movida madrileña »

1980co hamarcadan muguimend "contra-culturala" sorthu cen Espainiaco hiriburuan, irratsaio batzuc bulçatuta eta televistan " La bola de crystall " saioa ikur nagussitzat ceducana. Nacha Pop , Alaska y los Pegamoides , Radio Futura , Los Secretos , Gabinete Caligari , Tequila eta Ramoncín nabarmendu ciren musica arloan, baina muguimenduac cinema, litteratura, comiquiac eta fancineac ere barne hartu cituen. Enrique Tierno Galván alcatearen sasoiarequin bat eguin çuen, eta honec nolabait muguimendua sostengatu eguin çuen.

Gastronomia Aldatu

 
Chibi-oguitartecoa, Madrilgo gastronomiaren plater eçaguna.

Hiriburuco gastronomia traditionala Espainiaco gastronomiaren barnean, eta batez ere, Gaztelaco gastronomiaren barnean sailcatu deçaquegu, nahiz eta Philippe II.aren Gortheare garaico plater berheci batzuc mantendu: elceco Madrilgo erara , tripaquiac Madrilgo erara , baratchuri-çopa , barruquia orotara edo errosquilla tontas y listas , sanctu-heçurrac edo ogui-torrada beçalaco azquen burucoac.

Madrilgo sukaldaritzaren ussain goçoa frijituarena da: churroac , patata-arrautzopila , chibi-oguitartecoac edo patata brava c calean erossi eta jaten dituzte. Hala ere, egun sarritan janhari lasterreco jatetchea edo kebabac ikussic ditugu [25] eta baita ethorquinec ekarritaco chinatar , equadortar edo rumaniar platerac ere.

Jaiegunac Aldatu

Hona hemen Madrilgo jaiegun eta verbena gendetsuenac: [26]

Artea Aldatu

Austriarrac aguimpidean içan ciren garaiaren aurretic ez cen içan Madrilen monumentu edo artelan aiphagarriric. Philippe III.ac , Madril hiri handi bihurceco asmoz, Plaça Mayor icenecoa eraiquitzea aguindu çuen (1617an hassia, Gómez de Moraren çucendaritzapean). Plaça hori lauqui çucena da, eta hirur solairuco etcheec inguratzen dute.

XVIII. mendeco eraicunçaric azpimarragarriena Palatio Real edo Palatio de Oriente da. G. Sachetti italiar architectoac eguin çuen, Philippe V.aren aguinduz; aiphagarriac dira escailera eta ellipse formaco oin planoa duen cappera. Berce eraicunça nagussi bat San Francisco el Grande iceneco eliça da (1784), Goyaren eta Çurbaránen quadroequin.

San Antonio de la Florida Madrilgo monumentu azpimarragarriena da, Goya margolariac hango hormetan margoturico frescoei esquer. Carlos III.aren aguindu eraiqui cen Museo del Prado eçaguna, Juan de Villanuevaren lana, stylo neoclasicocoa. Gaur egungo architecturac eman dituen lanen artean Çarçuelaco Hipodromoa aiph daiteque (E. Torroja, 1935).

Economia Aldatu

2003an Madrilgo barne productu gordina 79.785.000.000 €-coa cen, Espainiaco ossoco % 10a cena. Sectore economico nagussia hirurgarrena da, hirico economiaren % 85,09a dena. Honen barruan finança-cerbitzuac (BPGren % 31,91a) eta mercatal-cerbitzuac (BPGren % 31,84a) nagussiac dira. Industriac % 8,96a eta eraicunçac %5,93a ossatzen dute. Nekaçaritza, berriz, hondarrecoa da, apenas BPGren % 0,03a içanic.

Madril Espainiaco empresa-guneric importanteena da: 2008an, Espainiaco 2.000 empresa handienen % 72ac Madrilen çuen bere egoitza. [27] Egun, Espainiaco 5.000 empresa nagussien diru-sarreren % 50,1a Madrilen egoitza duten empresac içaiten dituzte, nahiz eta % 31,8a baino ez direlaco. [28]

Eracustaçocac antholatzen ere Espainiaco hiriric nagussiena da, [29] eta baita Europa mailan ere. [30] IFEMA eracundeac FITUR , Madrid Fusión , ARCO , SIMO TZI , Automobil Açoca edo Cibeles Madrid Fashion Weec antholatze ditu. [31]

Garraioac Aldatu

Autobideac Aldatu

Madrilgo autobide nagussiec ibilbide radiala dute.

Garrancitsuenac honaco hauec dira:

Madrilgo hiriac, gainera, inguratzen dituen errepideac ere baditu. Hauec hirico eta gune metropolitarreco leku ezberdinen artean garraiatzea ahalbidetzen dute, hiri barrutic passatu beharric gabe.

Honaco hauec dira:

  • M-30 : hiriaren erdigunea inguratzen du;
  • M-40 : hiriaren egoitzaldea inguratzen du;
  • M-45 : udalerri ossoa inguratzen du;
  • M-50 : gune metropolitarra inguratzen du.

Metroa Aldatu

Saconceco, iracurri: « Madrilgo metroa »
 
Madrilgo metroaren sarea

Madrilgo metro-sarea Europaco handienetacoa da, Londoncoaren eta Pariscoaren atzetic, bethiere.

Metro-sarea 226.729 cm luce da, eta 13 lineac ossatzen dute (12 linea + adar bat). Horietatic bederatzi, Madrilgo udalerrian bertan daude ossoric; hirur, udalerritic campo ibilcen dira çathi batean; eta berce linea bat ossoric dabil Madrilgo hiritic campo. 238 guelthoqui ditu metroac, eta horien artean 151 dira bakunac, 26 bikoitzac, 10 hirukoitzac, eta bat laucoitza ( Avenida de América ). Horrez gain, hirur trambia linea ditu, Metro Liguero (metro arhina) icenecoac, bai eta Renfe Aldiricoac cerbitzuarequi lothunea duten 19 gueraleku ere.

2000co ekainean, Metro Sur iceneco linea jarri cen abian. Linea horren helburua da Madril hiria eta erkidegoco hegoaldeco hiriac lotzea. Ibilbide circularra du, Móstoles, Leganés, Fuenlabrada edota Guetafe udalerriac haien artean eta hiriburuarequin batera lotzeco. Millioi bat biztanleri escaincen deraue cerbitzu eraguincor, arhin eta ecologicoa Metro Surrec.

Dathocen urtheotan, Madrilgo metroa içugarri handitzeco asmoa dago, hiriburuco biztanle guztiec etchetic hurbil metro-guelthoquia içan deçaten.

Trenac Aldatu

 
AVE Talgo 350

Renfe Operadora eta Adif dira Madrildic igarotzen diren tren guztiez arduratzen diren empresac. Guelthoquiric garrancitsuenac Madrid-Atocha guelthoquia eta Madrid-Chamartín guelthoquia dira, Mercancien garraioraco, ordea, Vicalvaroco guelthoquia da eçagunena.

Autobusac Aldatu

Hiri barruco autobusen cudeaquetaz CTM eta EMT arduratzen dira, guztira 2.000 auto eta 194 linea dituelaric. Ibilbide luceco autobusençaco guelthoquiric garrancitsuenac Avenida de America eta Mendez Alvarocoa dira.

Hegazquinac Aldatu

Madrilgo aeroportu nagussia Madril-Barajas aeroportua da (IATA: MAD, OACI: LEMD), hiriaren iphar-ekialdean dagoena, erdialdetic 12 kilometrora. 1928an hass cen cerbitzua escaincen, officialqui 1931n inauguratu cen arren.

Bigarren mailaco aeroportu bat ere badu Madrilec, Cuatro Vientoscoa , nagussiqi erabilera militarra duena.

Hedabideac Aldatu

Espainiaco hedabide nagussien egoitzac Madril inguruan daude. Televisten artean, Televisión Español ac Poçuelo de Alarcónen , Antenna 3ec eta LaSextac San Sebastián de los Reyesen eta Telecincoc Fuencarral auçoan eta irrati nagussiac ( Radio National de España , SER edo COPE ) ere bai.

Eguncari orocor nagussien artean " ABC ", " El Mundo ", " El País " eta " La Razón " nagussitze dira, eta quirol eguncarien artean, " As " eta " Marca ".

Quirola Aldatu

Madrilgo football talderic eçagunena Real Madrid da: munduan talderic ospetsuenetaco bat da eta 9 Chapeldunen Liga irabaci ditu. Arerio nagussia Atlético Madrid du. 1982an, Santiago Bernabeu stadioan 1982co Munduco Football Chapelquetaren finalaren egoitza icen cen. Rayo Vallecano eta Guetafe CF escualdeco taldeac Espainiaco Ligaco lehen mailan ere aritzen dira.

Espainiaco sasquiballoin ligaco ( ACB Liga ) bi talde ere baditu: Real Madrid Baloncesto eta Studiantes , haimbat titulu lorthu dituztenac.

Tennisean Mutua Madrileña Madrid Open chapelquetare egoitza da, ATP World Tour Masters 1000 chapelquetaraco valiagarria dena. Formula 1eco HRT F1 Team ere bertan du bere egoitza, Jaramaco circuitua guertu içanic. Urthero Espainiaco Vuelta bertan du amaiera, Parisen Franciaco Tourra amaitzen den moduan.

Historian 1972 , 2012 eta 2016co Udaco Olympiar Jocoetaraco bere hautagaitza prestatu arren, ez du nehoiz lorthu. 2011n, 2020co Udaco Olympiar Jocoetaraco ere hautagaia içanen dela erran çuten. [32]

Club Liga Quirol Stadio Sorrera Eduquiera
Real Madrid BBVA Liga Footballa Santiago Bernabéu 1902 85.454
Atlético de Madrid BBVA Liga Footballa Vicente Calderón 1903 54.851
Rayo Vallecano BBVA Liga Footballa Stadio de Vallecas 1924 15.500
Real Madrid Castilla Adelante Liga Footballa Alfredo di Stéfano 1930 6.000
Real Madrid Baloncesto ACB Sasquiballoina Palatio de Deportes de Madrid 1932 16.000
Club Baloncesto Studiantes ACB Sasquiballoina Palatio de Deportes de Madrid 1948 16.000
BM Atlético Madrid ASOBAL Escuballoina Palatio Vistalegre 2011 15.000

Madrildar eçagunac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Madrildar eçagunen cerrenda »

Espainiaco hiriburuan jaiotaco persona eçagunen artean Gregorio Marañón medicua, Lope de Vega , Calderón de la Barca eta José Echegaray idazleac, Plácido Domingo tenorea, Joaquín Sabina abeslaria ditugu, berceac berce.

Herri eta hiri senidetuac Aldatu

Madril ondorengo herri eta hiriequin senidetuta dago:

Madril Iberoamericaco Hiriburu Hirien Batassunaren ( gaztelaniaz : Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas – UCCI ) ( portuguesez : União de Cidades Capitais Ibero-americanas ) partaide da, 1982co urriaren 12tic, jarraian aguercen diren hiriequin senidetarsun relationeac hassiz: [35]

Ikus, gainera Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindia . 38. araua: Munduco statu-icenac, herritarren icenac, hizcunça officialac eta hiriburuac. .
  2. Euscalçaindia . (2006-10-27). Espainiaco Resumaco Autonomia-Erkidegoen, Provincien eta Provincia-Hiriburuen icenac. .
  3. Instituto national de Estadística. .
  4. Wendell Cox. World Urban Areas: Population & Density. .
  5. Eurostat . (2004). Urban Audit database. .
  6. The Art News Paper. (2012). TOTAL ART MUSEUM NUMBERS. .
  7. AEMET : Madrid , Madrid-Aeropuerto
  8. AEMET. Standard Climate Values, Madrid.. .
  9. AEMET. Standard Climate Values, Madrid Aeropuerto.. .
  10. El Madrid precristiano. .
  11. Madrid histórico. Historia de Madrid. .
  12. Madrid islámico. .
  13. Communeros de Castellla. .
  14. Corona Barratech, Carlos E.; Armillas Vicente, José A.. La España de las reformas: hasta el final del reinado de Carlos IV. 2 , 254 or. .
  15. www.madrid.es: Un paseo por su historia
  16. Martínez Reverte, Jorge. (2007). La batalla de Madrid. Colección Booquet ISBN 978-84-8432-871-1 . .
  17. International Institute for Strateguic Studies
  18. Madrilgo Euscal Etchearen webgunea
  19. a b (PDF) Foreign Population in the city of madrid. A study by the Dirección General de Estadística of the munichipality of Madrid. .
  20. Epp.eurostat.ec.europa.eu. (2012-4-2). Eurostat - Tables, Graphs and Mapps Interface (TGM) table. .
  21. Demographia. World Urban Areas: Population & Density. .
  22. Eurostat , UrbanAudit.org
  23. Brincoff, Thomas "Principal Agglomerations of the World"
  24. United Nations Department of Economic and Social Affairs, World Urbanization Prospects (2007 revision) , (MBE, 2008), Table A.12
  25. «Döner Kebab» El Mundo 2005/07/07 .
  26. Montoliu Camps, Pedro. (1990). Fiestas y Traditiones Madrileñas. Madril1 arguitaletchea= Silex, 189-190 or. ISBN 84-7737-028-1 . .
  27. Tourismo — Communidad de Madrid. (2008). Madrid: La tercera mayor ciudad de la Unión Europea. .
  28. Iberinform.es. (2009). El 50% de los ingressos del ranquing 5000 se concentran en Madrid. .
  29. http://www.elblogsalmon.com . (2005). Historia de la Feria de Madrid (IFEMA). .
  30. Puchalt Sanchís, Juan. (2007). La actividad ferial en el contexto europeo. .
  31. www.feriascomerciales.es. (2009). IFEMA — Ferias celebradas. .
  32. CNN . (2011-7-13). Madrid Bids for 2020 Olympic Games. .
  33. a b c d e f g h i j c l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ac al am (Gaztelaniaz) Portal web del Ayuntamiento de Madrid. (Noiz consultatua: 2018-08-06) .
  34. (Anglesez Sister Cities International. (Noiz consultatua: 2018-08-08) .
  35. (Gaztelaniaz) Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas. (Noiz consultatua: 2018-07-26) .

Campo estecac Aldatu