Luis XIV.a Borboicoa

Francia eta Naffarroaco reguea

Luis XIV.a , francesez : Louis XIV eta bathaiatzean Louis-Dieudonné ( Saint-Guermain-en-Laye , Francia , 1638co irailaren 5a Versailles , Francia , 1715eco irailaren 1a ), Franciaco eta Naffarroaco reguea içan cen. Luis XIII.aren semea eta ondorengoa içan cen. Luis Handia ( francesez : Louis le Grand , batzuetan Le Grand Monarque ) icenez ere eçagun cen, baita Eguzqui Reguea (francesez Le Roi Soleil ) icenez ere. Içan ere, planetac Eguzquiaren inguruan biratzen diren beçala, Franciac eta gortheac ere reguearen inguruan biratu beharco luquete. Ondorioz, Apollo Heliosequi , Eguzquiaren jainco romatar-greciarrarequin, lothu içan çaio. Arteen sustatzaile guisa ere lothura hori egoquia cen, Louis Apollo Musaguetes, Musen burua aleguia, baitzen.

Luis XIV.a Borboicoa
Louis XIV of France.jpg
Franciaco eta Naffarroaco reguea

1643co maiatzaren 14a - 1715eco irailaren 1a
Luis XIII.a Franciacoa - Luis XV.a Borboicoa
Historical Coat of Arms of French Prince of Andorra.svg
15. Andorraco Princequide Francesa

1643co maiatzaren 14a - 1715eco irailaren 1a
Luis XIII.a Franciacoa - Luis XV.a Borboicoa
Vicitza
Jaiotza Château de Saint-Guermain-en-Laye (en) Itzuli 1638co irailaren 5a
Herrialdea   Franciaco Resuma
Vicilekua Versaillesco jaureguia
Lehen hizcunça francesa
Heriotza Versaillesco jaureguia 1715eco irailaren 1a (76 urthe)
Hobiratze lekua Saint-Denisco basilica
Heriotza modua berezco heriotza : Gangrena gaseosoa
Familia
Aita Luis XIII.a Franciacoa
Ama Ana Austriacoa
Ezcontidea(c) Maria Theresa Austriacoa ( 1660co ekainaren 9a -   1683co uztailaren 30a )
Françoise de Maintenon ( 1683co urriaren 10a , 1684co ekainaren 12a -   1715eco irailaren 1a )
Bicotequidea(c) Louise de La Vallière (en) Itzuli
Madame de Montespan
Claude de Vin des Œillets (en) Itzuli
Catherine Bellier (en) Itzuli
Marie Mancini (en) Itzuli
Olympia Mancini (en) Itzuli
Anne-Madeleine de Conty d'Arguencourt (en) Itzuli
Catherine Charlotte de Grammont (en) Itzuli
Bonne de Pons d'Heudicourt (en) Itzuli
Anne de Rohan-Chabot (en) Itzuli
Isabelle de Ludres (en) Itzuli
Marie Angélique de Scorailles (en) Itzuli
Seme-alabac
Anai-arrebac
Leinua House of Bourbon in France (en) Itzuli
Borboi leinua
Hezcunça
Hizcunçac francesa
gaztelania
Jarduerac
Jarduerac politicaria , arte bildumaguilea , actorea eta monarcha
Jassotaco sariac
Quidetza New Monarchhs (en) Itzuli
Sinhesmenac eta ideologia
Religionea catholicismoa

Musicbrainz: db0186be-b2da-450d-a86c-5cfb89a9a8bc Find a Grave: 7531 Edit the value on Wikidata
Louis XIV Signature.svg

Vicitza Aldatu

Thronura borzgarren urthebethetzea baino 5 hilabethe lehenago iritsi cen, aita hil citzaionean, eta Ana Austriacoa ama içan çuen regueorde, Maçarin cardinalaren lagunçaz Governuaren benetaco controla Maçarin cardinalaren heriotza arte ez çuen escuratu, 1661ean . Heriotza arte içan cen regue, 77 urthe bethetzear cegoela. Honela, bere aguintaldia 72 urthetan, 3 hilabethetan eta 8 egunetan cehar hedatu cen, orain arte documentatutaco Europaco reguealdiric luceena.

Hassieraco urtheetan haietan Frondaco istiluei aurre eguin behar içan ceraueten. Absolutismoaren ideologian eta Paris hiriaren beldurrez haci çuen amac, eta Maçarinec statu gaiac iracatsi cerauzquion. Westfaliaco hitzarmenac (1648an, Alsacia Franciaco resumaren barnean gueratu cen) eta Pyreneoetaco baqueac (1659, Faisaien uhartea ) eraguin handia içan çuten Luis XIV.aren campo politican. Pyreneoetaco baqueac çuceneco ondorioac içan cituen Espainiaco eta Franciaco resumetan: Pyreneoetaco muga neurri handi batean cehaztu ondoren, Luis XIV.ac (Maçarinen bitartez) Naffarroa Garaiari uko eguin ceraucon eta, Rosselló Franciaco resumaren barnean gueratzen cela, Hego Catalunia ere Espainiaco lurraldetzat onhartu çuen. Horrez gainera, Luis XIV.a Maria Theresa Espainiaco princessarequin ezconduco cen. Horren guztiaren truque, Espainiaco koroac Europan guthiciatzen cituen lurralde guztiei uko eguin behar cerauen/cien.

 
Luis XIV.a
Franciaco eta Naffarroaco regue
Charles Le Brun margolariarena (1666)

1660. urthean Maria Theresarequin ezcondu cen Donibane Lohiçunen ( Hondarribian egui cen ezconça horretaco lehen meça). Maçarin hildacoan (1661), Luis XIV.ac Nicolas Fouquet finança arduraduna preso hartu çuen. Modu horretan eracutsi nahi içan çuen Franciaco nagussi cein cen. Handic aurrera bere escu hartu cituen ahal guztiac, ministroac haren aguinduen eraguile soil bihurtu ciren eta statu araçoetatic bazter utzi cituen familia eta amoranteac. Frondaco matchinada ez baitzuen ahanzten, eguinquiçun militarrez berce cereguin berheciric gabe utzi cituen nobleac, eta parlamentuei ahalac kendu cerauzten.

1672an Versaillesen hartu çuen vicilekua eta handic bideratu çuen bere politica, administratione centralizatuan, policiaren controlean eta, campo aldean, conquista militarretan oinharritua.

Reguealdian, Franciaco botherea eta influentia Europan areagotu çuen. 1667an Herbehereetaco conquist hassi çuen, Philippe IV.a Espainiacoa hil ondoren Maria Theresa emazteari cegoquiola eta, baina Hollandac, Anglaterrac eta Suediac ossatutaco alliança hirukoitzac bidea eragotzi ceraucon (1668, Akisgrango hitzarmena). 1672an Hollandaren aurkaco guerra hassi çuen eta, Anglaterrarequin hitzartu eta Suediaren eta alemaniar princerriac neutral içaitea lorthu ondoren, jaun eta jabe gueratu cen Nimegaco baquearen ondoren (1678-1679, Herbehereec bereari eutsi ceraucoten/cioten eta Espainiac bethicoz utzi behar içan ceraucon Franche-Comté Franciaco koroari).

Berçalde, luce jo çuen (1673-1693) Luis XIV.aren, Franciaco aphezpicu guehienac lagun cituela, eta aita sanctuen arteco auci batec, erregalien auciac ( Affaire de la Régale ). Regueec hutsic ceuden aphezpicuteguietaco hobariac jasso ahal içaiteco çuten escubidea cen erregalia (XII. mendea baino lehenagocoa) eta aspaldian horrelacoric valiatzen ez cen arren, Luis XIV.ac indarrean eçarri çuen, Bossuet theologo lagun çuela.

1685ean, protestanteen escubideac babesten cituen Nantesco edictua baleruco/valio gabe utzi çuen eta Franciaco protestante ascoc Prussiara eta Herbehereetara alde eguin çuten. 1688an Anglaterrac, Espainiac, alemaniar princerri batzuec, Hollandac eta Suediac Augsburgoco liga ossatu çuten Luis XIV.aren aurka eta, Bederatzi Urtheco Guerraren ondoren, 1697an Luis XIV.ac hitzarmen bat signatu behar içan çuen: Rijswijqueco baquea . Espainiaco Ondorengotzaren Guerrac (1701-1713) guztiz ahitu cituen Franciaco finançabideac, Franciaco koroac Utrechteco (1713-1715) eta Rastadteco (1714) hitzarmenetan ecer galdu ez çuen arren.

Franciaco scenatoqui politico eta militarra icen nabarmenez bethe çuen: Maçarin , Fouquet , Colbert , Michel Le Tellier , Louvois , Le Grand Condé , Turenne , Vauban , Villars edo Tourville . Nagussitassun politico horretaz gain, garai honetan Franciac culturaren urrhezco aroa ere jo çuen, Molière , Racine , Boileau , La Fontaine , Lully , Le Brun , Rigaud , Louis Le Vau , Jules Hardouin Mansart , Claude Perrault edo Le Nôtre guisac figurequin.

Statu centralizatua hiriburutic governatua lorceco arracastaz lan eguin çuen Luis XIV.ac, artean Francian viciric cegoen feudalismo çathicatu erauzteco, eta, honela, statu modernoa sorceco. Ahaleguin horien ondorioz, Luis XIV.a regue absolutuaren eredua bilhacatu cen. "Statua neu naiz" ( L'État, c'est moi ) aiphua egozten çaio.

Politicatic campora, Luis XIV.aren garaian viciqui indartu cen Francian artea eta litteratura. Reguearen gustuaren araueraco classicismoa nagussit cen, Europan barrocoa gailen agueri cen garai hartan, eta litteratura moldeac arau classico estu batzuei lothu ciren, Europaco berceetan ez beçala.

Barne politica Aldatu

Governua eta administrationea Aldatu

Luis XIV.ac berac governatzen baçuen ere, cembait lagunçaile nahitaezcoac cituenez, burguesen artean hautatu cituen. Lagunçaileen leialtassuna ciurtatzeco berriz, noblecia tituluac, ohoreac eta ondassunac eman cerauzten. Hona ceinçuc ciren governu eracunde nagussiac:

  • Regue Conseilua
  • Goi Conseilua (benetaco governu conseilua)
  • Despatchu Conseilua –statu idazcariez ossatua cegoen eta bertan iracurcen ciren provincietatic igorritaco despatchuac eta baita erançunac prestatu ere–
  • Ogassuneraco Regue Conseilua, finança araçoez arduratzen cena
  • Statu Conseilua .

Azqueneco hau, cancellaria buru çuen batzar bat içaiten cen, ministroz, statu idazcariz eta magistratu professionalez ossatua. Statu Conseiluac ondoren aiphatzen diren escumenac cituen: administratione arlocoac –batic-bat cembait finança araço–; legueguinça arlocoac –Conseiluaren decretuac, edictuac eta ordenançac eguiten cituen–; eta batez ere, justiciaren arlocoac.

Economia politica Aldatu

1661ean, Jean-Baptiste Colbert Ogassunec intendente icendatu çuen Luis XIV.ac. Resuma guztico administrationeaz arduratu cen, atzerrico eta militar araçoez salvu. Postu hartatic, ondassun ascoren jabe eguin içanaz gainera, bere ahaideac jarri cituen Statuco eta Eliçaco posturic erabaquigarrienetan, eta ezconcen bidez, Franciaco goi nobleciarequin ahaidetzea lorthu çuen. Colbertec statuan lorthu çuen postua, bere familiac mendetan cehar garatutaco strategiaren emaitza cen, edocein egoeratara egoquitzeco prest baitzeuden familiaren onguiçatea eta hedacunça lorceco. Lehen urtheetan, 1660tic 1672ra, Colbertec lorthu çuen Ogassuna antholatzea eta aurrecontu orecatuac ciurtatzea. Horretaraco, contuac çorrotz eramaiteaz eta carguac gutitzeaz gainera, raçoizco cergac eçarri cituen. Statuaren cargac arhinceco, Richelieu eta Maçarinoren garaian statuari eguindaco mailegüen interessac murriztu, eta cembait casutan, eçabatu ere eguin cituen.

 
Versaillesco jaureguiaren ikuspegu partial bat, lorateguitic lorthua.

Hollandaco guerrarequin ethorri ciren finança araçoac eta bere hartan jarraituco çuten aurrerancean. Hirur ciren, batez ere, gastuen goracadaren raçoinac: regueac Europan çuen politica erassocorra, Versaillesco jaureguiaren eraicunça eta Gortheco gastuac. Hala, aurrecontuetaco deficita arau bihurtu cen. Egoera horri aurre eguiteco, Colbertec cergac igotzea erabaqui çuen, bai cerga arruntac eta bai appartecoac, nola ciren, cargüen salmentac, particularren arteco maileguac, reguearen ondarearen cembait bercerence, eta monopolio berriac: tabacoa eta paper timbratua, adibidez.

Esculanguinça productiona hobetzeco eta guehitzeco, Colbertec arautu eta babestu eguin çuen sectore hori. Cembait esculanguinça privilegiodun ere sorthu ciren, batez ere exportationeraco lan eguiten çutenac. Franciaco manufacturen babesa berriz, 1667an gauçatu cen, urthe hartan aduana tarifa berri bat sorthu baitzen Francian sarcen ciren atzerrico productuac çamatzen cituena. Productu horiec Anglaterratic eta Hollandatic cethoce guehienac eta neurriaren ondorioa, practican, atzerrico manufacturac debecatzea içan cen.

Handic gutira, Nimegaco itunaren ondoren, aduana tarifac bertan behera uci beharra içan cen. Itun harequin amaitu cen Franciaren eta Hollandaren arteco guerra. Ogassun publicoac Franciaco economiari eusteco cituen çailtassunac alde batera utzita, berce raçoin asco ceuden 1672tic aurrera colbertismoac lur jotzeco. Lehenic, resuma barruco aurkacotassuna; bigarren, atzerrico lehiaquideen indarra: Anglaterrac eta Hollandac manufactura hobeac eta merkeagoac ekoizteaz gainera, bancu eta oncidi indarsuac cituzten; eta hirurgarren, Europa ossoa jassaiten ari cen economia eta demographia beheraldia.

Campo politica Aldatu

Luis XIV.aren campo politicaren jomuga Franciaco reguearen aguimpidea eta ainça munduari eracustea cen. Europaco gaineraco potenciequico gathazcac ethengabeac içan ciren: 1667an Itzulpeneraco guerra icenecoa içan çuen Espainiaren aurka, eta Flandriaco cembait plaça beretu cituen Franciac; hurrengo urthean (1672 ?) Hollandaren aurkaco guerra hassi cen, 1675 (1678 ?) arte luçatuco cena; 1684an Reguensburgueco su ethena signatu cen, ceinaren indarrez, Espainiac hoguei urthetaraco uzten baitzerauzquion Franciari Luxemburgoco gothorleku eta Herbehereetaco cembait herri. Tregoa harc marcatu çuen Franciaren hedacunçaren goren punctua; 1693tic (1688 ?) 1697ra Bederatzi Urtheco edo Augsburgoco Ligaren guerra içan cen.

1685 . urthean Code Noir iceneco decretuan Franciar Imperio Colonialaren sclavotza baldinçac cehaztu cituen. [1] .

Ryswicqueco baquearequin (1697) jarri citzaion lehen balazta Luis XIV.aren conquista politicari.

Europaren aurkacotassunac eta Francia beraren nekeac eraguinda, orduanche amaitu cen Franciaren nagussitassuna. Aurrerancean, berce bi potenciac hartu çuten protagonismoa, Anglaterrac eta Austriac ; eta azquenic, 1702tic 1713ra, Espainiaco Reguetzaraco guerra guerthatu cen.

Hollandaren aurkaco guerra Aldatu

1668an (1672 ?) hassita, Francia Hollandaren aurka borrocatu cen. Bi elementu bilcen ciren guerra hartan: Luis XIV.aren mendecu gossea, Provincia Batuec aurreco guerran Anglaterrari eta Espainiari lagundu ceraucotela/ciotelaco, eta Hollandari Europaco nagussitassun economicoa kenceco asmoa.

1675an hassi ciren elkarrhizquetac Nimegan , baque lorceco xedearequin. Franciaren eta Provincia Batuen artean cembait itun eguin ondoren, azquenean icempetu çuten baquea. Hollandac, lurralderic ez galceaz gainera, bere productuac Francian sarcea eragozten çuten 1667co aduana tarifac indargabetzea lorthu çuen. Espainiac ordaindu behar içan cituen guerraco gastuac eta Franche-Comté , Arthois , Cambrésis eta Flandriaren çath bat entregatu behar içan cituen. Orduan fincatu eta berretsi ciren Franciaren iphar eta ekialdeco mugac, Mediterraneoan çuen nagussitassuna, Espainiaco oncidiaren gaimbehera eta Franciaren arbitro papera Europan.

Espainiaco Reguetzaraco guerra Aldatu

Saconceco, iracurri: « Espainiaco Ondorengotza Guerra »

1702an hil cen Espainiaco Carlos II.a reguea ondorengoric utzi gabe. Horrequin batera, Espainiaco reguetzaraco borroca lehertu cen Europan. Francia eta Austriaren artean sorthu cen gathazca. Luis XIV.ac bere biloba Philipperençat nahi çuen Espainiaco thronua, eta Leopoldo I.a Austriaco emperadoreac, berriz, bere seme Carlos archiduquea nahi çuen Espainiaco reguetzan.

Carlos II.aren testamentuac Philippe Anjoucoa , Luis XIV.aren biloba, icendatzen çuen bere oinordeco, baina Espainiaco koroa çathitzea debecatzen çuen. Luis XIV.a Europaco potenciequin hitz hartuta cegoen, Philippec Espainiaco thronuan esercea lorcen baçuen, uko eguinen cerauela Espainiaco cembait lurralderi. Baina testamentua onharceac hitzarmena haustea erran nahi çuen.

Europaco statu guehienec onhartu çuten Anjouco Philippe Espainiaco regue içaitea, Philippe V.a icenarequin, baina Austriaco emperadorea ez cegoen conforme. Eta hala phiztu cen guerra. 1713-1714an icempetu cen Utrechteco baquea . Haren indarrez, Philippe V.ari aithorcen citzaion Espainiaco regue içaiteco escubidea, baina, ordainetan, Austriari entregatu beharra ceduzcan Herbehereac eta Italiaco jabetzac, eta Anglaterrari merkataritza abantaila handiac eman behar içan cerauzquion Espainiaren aguintepeco Ameriquetan.

Hurrengo urthean (1715ean) hil cen Luis XIV.a. Eguzqui Reguearen heriotzaco orduan, Franciac bere mugac sendotuac cituen, Borboi bat eçarria çuen Espainiaco thronuan eta aro distiratsua vici çuen sciencien eta arteen arloetan: seculaco ospea çuten Europan, hala hizcunçac, nola idazle eta artistec. Baina horrequin batera, hogueita borz urthez ethengabe guerran egon içanaren eraguinez erabat akituta cegoen Francia.

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu


Aurrecoa:

Luis XIII.a

 
Luis XIV.a
Franciaco regue
(1643-1715)
Ondorengoa:
Luis XV.a
Aurrecoa:

Luis II.a

 
Luis III.a
Naffarroaco regue
(1643-1715)
Ondorengoa:
Luis IV.a