Leireco monasterioa

Donejacue bideco eraiquina Erran
Leireco monasterio » orritic birbideratua)

Leireco San Salvatore monasterioa edo, berceric gabe, Leireco monasterioa [1] , Leireco mendilerroaren magalean cocatutaco monasterioa da, gain batean, Esaco udalerriaren barruan, Naffarroa Garaico erdi-ekialdean. Monasterioac osso balerauco/valio handia du, haimbat çathi romanico goiztiarrecoac direlaco. Adibidez, cryptari buruzco lehenengo berriac IX. mendecoac dira. Hassieran beneditarren monasterioa içan cen, baina XII. mendetic aurrera cistertarrac sarth ciren, eta obra handiac eguin cituzten. Eliça eta monasterioa guztiz eraberritu cituzten XIV . eta XVI. mendeetan .

Leireco monasterioa
World Heritage Logo global.svg   UNESCOren guiçateriaren ondarea
Cultura ondassuna
Aragoiko bidea Aragoico bidea
Monasterio de Leyre, ábside de la iglesia.JPG
Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Provincia   Naffarroa Garaia
Udalerria Esa
Coordenatuac 42°38′7″N 1°10′18″W
Historia eta erabilera
Irequiera IX. mendea
Jabea Naffarroaco Governua
Icena Jesusen Ançaldatzea
Architectura
Styloa architectura romanicoa
Guiçateriaren ondarea
Referencia 669-407
Escualdea [I] Europa eta Iphar America
Icen-emaitea bilkura )
BIC RI-51-0000007
407
Webgune officiala
  1. UNESCOc eguindaco sailcapenaren arauera

Monasterioa Iruñeco resumaren sorrerari lothua dago, traditionearen arauera bertan baitaude lurperatuta Iruñeco eta Naffarroaco haimbat regue. Musulmanec Iruñea arpilatu çuten garaitic Iruñeco aphezpicuac ere bertan içan ciren. Bothere politico handi horren eracusle da haimbat herri eta monasterioren gaineco ahalmena içan çuela, tartean Donostiarena .

Naffarroaco romanicoco monumentu garrancitsuenetaco bat da, monumentu historico icendatuta dago, eta Donejacue bidearen parte ere bada. Gaur egun, Naffarroaco Foru Erkidegoarena da, eta San Benedictoren Ordenari utzita dago.

Etymologia Aldatu

Leire euscal icen bat içanic, bere jathorria ez da arguia. Etymologia classico baten arauera, icena latinezco legionarius hitzetic lethorque, baina evolutione phoneticoac ez du auquera hori babesten. Litequeena, ancinaco aiphamen guztiac ikussita eta gaztelaniaz cein latinez erabilcen den leguerense modua ikussita, hitza francesezco Leguer hitzetic ethorrico liçateque. Hauxe Leodegario , Autungo aphezpicu eta burgundiar martyriaren ancinaco francesezco icena da, *le/j/erius moldetic abiatuta. Honela, icenac carolinguiar fundatioe bat proposatuco luque. [2]

Geographia Aldatu

Cocapena Aldatu

Monasterioa egungo Esaco lurretan dago, Iruñetic 52 cm-ra eta Jacatic 70 cm-ra, Aragoi ibaia jarraituz, Jacatic, Aragoico Done Jacue Bidetic , igarotzen den Done Jacue bidearen adarraren gainean. Mulço hau Leireco mendilerroaren hegoaldeco hegaleco balcoi natural batean dago, lehenago Errandoco mendilerroa deithua [3] . Bere tontorren artean, 1356 metroco garaiera duen Arangoitico tontorra nabarmencen da.

Mendilerro hau, Berdungo canalaren gainean çabalcen den Pyreneoaurreco lehen mendilerroa da. Balcoi jarraitu hori Aragoi ibaiaren haranaren gainean dago, punctu horretan Esaco urtheguian bilduta. Monasterioaren cocapenetic spacio handi bat harcen da. Ekialdean, Jacaco mendiac eta Berdungo canala daude lehenic, eta, harançago, aldameneco berce monasterio handia dagoen mendiac, San Juan de la Peña . Mendebaldean mendi cate bat ikusten da eta, euren artean, Uxue herriaren puncta ikusten da.

Tarragona eta Donostia lotzen dituen N-240 errepidetic sar daiteque mulço monasticora [4] . Iruñetic Esara iritsi baino lehencheago, NA-2113 errepide chiquia hartu behar da, 4 cm eguin ondoren, bere atheetara iristen dena.

Inguru naturala Aldatu

Çorua, itsas jathorrico Mesoçoico eta Cenoçoicoco deposituez ossatuta dago, non careharri eta dolomitac ugariac diren, batzuetan osso hareatsuac [5] . Eocenoco marga eta flyschac tolestuta aguercen dira, hegoalderanz okertuac [6] . Landaredian , pagoz eta pinu gorriz ossatutac basoac nabarmencen dira, ercamezti , haritz , eta artadiequin batera. Hegaztien fauna da nagussi, eta bertan ugatza da aleric berheizgarriena eta nabarmenena.

Historia Aldatu

Jathorria Aldatu

Leireco monasterioaren fundationearen data eta circumstanciac ez dira eçagutzen. Bere existenciaren lehen referencia Euloguio Cordobacoa presbytero moçarabiarrari çor çaio, 851co guthu batean, Iruñeco gotzainari çucendua ( Epistula ad Wiliesindum ). Bertan, monasterioan hirur urthe lehenago, 848an , egui çuen egonaldia gogoratzen du, derrigorrez ethen behar içan çuen germaniar lurretaraco bidaia batean cehar [7] . Euloguio Cordobacoa, beranduago, Cordoban martyriçatu eta sanctutua içan cen, San Euloguio beçala eçaguna; sorcen ari cen Iruñeco Resumari buruzco lehen datu idatziac eman cituen bidaiaria içan cen, eta Leirerequin harrituta cegoela emaiten du [8] .

Bere bidaiaren chronica bat idatzi çuen, eta bertan, jada desaguertuta ceuden Pyreneoetaco berce monasterio batzuen artean, Leire icendatzen çuen. Guthunean, orduco abadearen icena adiarazten du, Fortun delaco bat. Referencia hauec, Euloguioren lagun Alvaro Cordobacoa sanctuar buruz idatzitaco lan apollogueticoac berresten ditu ( Vita vel passio Sancti Euloguii ), baita Euloguioren berce textu batec ere.

« Ni Iruñean nengoela eta Leireco monasterioan vici nincela, jaquin nahiac han gordetaco liburu guztiac registratzea eraguin cerautan. Bat-batean, autore icenic gabeco opusculu baten orrialdeetan erori citzaizquidan beguiac, propheta negargarriari buruzco historio hau çuena: Mahoma heresiarcha jaio cen .... »


 
Leireco eliça moçarabiarraren balizco eraicunça phaseen planoa [8] .

Referencia hauec 844. urtheraco monasterioac nolabaiteco garrancia çuela eta liburutegui on bat çuela aditzera emaiten dute, honec bere fundationea lehenagocoa içan cela adiarazten duelaric. Mahomaren biographia bat eduquitzeaz gain [9] , Adelhelmo aphez nordicoaren textuac ere bacituzten liburuteguian [10] . Monasterioaren existenciaren berce referencia garrancitsu bat, IX. mendearen erdialdean, Nunilo eta Alodia sanctue gorphuac Leirera eramaiteco regue-aguindua dira, ciurrenic Oneca Berascoitz Iruñecoa emaztearen escariz [10] .

Traditionearen arauera, Emeterio eta Celedonio Calahorraco martyrien erliquiac ere Leirera muguitu ciren garai horretan [11] . Jaquina da Euloguioc Naffarroan cehar bidaiatu çuen garaian musulmanen eta naffarren arteco harremana ona cela, peninsulaco lurraldetic muguitzeco oztopo handiric içan gabe. Hala ere, Iruñeco Resumaren egoera politicoa aldatu eguin cen urthe horietan. Traditionalqui, Iruñeco regueec eta Banucasitarrec harreman onac içan cituzten [oh 1] .

1943an eguin cen indusquetan, hala ere, romatar garaico epigrafe bat aurkitu cen, akilegus edo çahori bati escainia; hypothesi baten arauera, monasteriotic guerthu dagoen Virginen ithurrian Ancinaco Romaco templuren bat egonen liçateque, eta akilegus horri escainitaco harria bertatic lethorque. Demborarequin, uraren cultu hori Virginen ithurri bilhacatuco liçateque, eta Alodia eta Nuniloren traditioneequin sincretismoa garatu [6] . Edonola ere, gaur egugno eliçaren aurretic berce eraicunça bat egon cela argui dago. Lehen eliça horren forma cehaztea çaila da, ordea, baina eguindaco ikerqueta archeologicoec eliça moçarabiar bat cela ondorioztatu dute, gaur egun eliçaren çathi gothicoa dagoenaren azpian, baina orientationea gradu batzuc aldatuta [8] . Guti gora behera 15 metroco aldea çuen carratu bat cen eliça hau.

Iruñeco Resumaren babeslekua Aldatu

 
Iruñeco resuma 1035. urthearen inguruan.

Enneco Arista hil cenean, bere seme Garcia Ennecoitz bere ahaide musulmanengandic aldendu cen, asturiarrequin harremanetan jarriz. Alliança aldaqueta honen emaitza, Clavijoco gudua içan cen (858), non naffar eta asturiarren alliançac, azquen hauec, Ordoño I.aren aguindupea , Banu Qasitarren tropac garhaitu cituen. Hala ere, Naffarroaco regueec Banu Qasitarren aurka eguindaco erassoec Abd ar-Rahman III.a califa cordobatarraren escu-harcea eraguin çuten. Califaren campainac 924an iritsi ciren Çangoçara , califac christauac Ledean eta Irumberrico arroilan garhait cituenean. Iruñea arpilatua içan cen [7] eta bere cathedrala sunsitua.

Naffarroan musulmanac sarthu cirenean, Iruñeco aphezpicuac eta cleroac Leirera joan behar içan çuten vicitzera, eta bertan içan çuten gotzainen egoitza 1023ra arte. Bothere politicoac ere babesa bilhatu çuen monasterioan. Iruñeco gotzaina monasterioan vici cenez, Leireco abadea eta Iruñeco aphezpicua persona bera içan ciren mende osso batez [10] . Orti I.a Garceitz reguea Aristarren azquena, Cordoban vici içan cena eta Abd al-Rahman III.aren aitona cena, monasteriora retiratu cen X. mendearen lehen erdian ohiturac hartuz ( 928an bertan vici cela frogatuta dago) bere çaldiçain Aznarrequin batera.

Leire cen, finean, Iruñeco Resumaren garai horretaco gune centrala [12] . Anso Handiac bertan ikassi çuen, abadeari "nire maisu" deitzen ceraucon eta, monasterioari, "nire resumaren centro eta bihotza" [6] . Garai horretan vascoien eta visigothoen arteco gathazcac ohicoac baciren ere, Leire eta bere inguruac gune romançatuac ciren, oraindic ere guerthu dagoen Romançatua udalerriac adiarazten duen beçala; gathazca horietatic campo cegoen eremua [12] . Era berean, lehen aiphatutaco Adelhemoren liburuac adiarazten du mugaren berce aldeco carolinguiarren eraguine bat bacegoela, francoen ikuspegui expansionistaren ondorioz [12] .

Iruñea erdi sunsitua, Iruñeco regueec Aragoico ipharraldeco haimbat gune elkartuta, Leire euren resumaren erdialdean dago. Ondoren, Rioxa conquistatzeracoa , bertaco monasterioec hartu çuten garrancia, baina 1076an Rioxa Gaztelaren escu gueratu cenean, Naffarroaco aguintariec berriro ere beguiratu ceraucoten/cioten Leireri [12] . Rioxan ere sorthu cen, 923an Nunilo eta Alodia sanctuac gurceco monasterio bat. Bertara joan ciren mojac, emacumezcoac, Leiretic athera cirela uste da; içan ere, garai horretan, gaur egungo monasteriotic osso guerthu, emacumezcoen berce monasterio bat cegoela interpretatu da, San Christobali escainia [13] .

Templu romanicoaren eraicunça eta sagarapena Aldatu

 
Leireco eliça moçarabiarraren eta lehen eliça romanicoaren arteco harremana, 1057 aldera [8] .

X. mendearen amaieran, Anso III.a Garceitzen reguealdian eliça berri bat eraiquitzeco lanac hassi ciren. Traditionearen arauera, obra honen helburua musulmanec sunsitutacoaren thoquia harcea cen, baina eguindaco indusquetec eracutsi dute ez dagoela sunsipen horren arrastoric [8] . Ez daquigu osso ondo nolacoa içanen cen aurretic cegoen eliça prerromanicoa, eraiquin berriac aurrecoaren arrasto guehienac sunsitu baitzituen [10] . 1057an amaitutaco obra sagaratu cen.

Uste denez, Anso Nagussia monasterioan hecia içan cen, abadeari domino et magistro meo deitzen çaion documentu bat baitago, regue honec Leireri ceraucon estimu handia açalduco luqueena. Sagarapenean içan ciren Joan batea, Iruñeco aphezpicua ere bacena; Anso IV.a Garceitz eta Ramiro I.a Aragoicoa regueac Gomesano Naiaracoa , Biguila Arabacoa eta Garcia Aragoicoa aphezpicuac eta San Juan de la Peñaco Berasco abadea [10] . XI. mendeco eliça oraingoa baino chiquiagoa cen. Crypta eta burualdea conservatzen dira bertatic, nabeac XII. mendeco handitzeraco eraitsiac içan baitziren. Monasterioa, garai horretan, San Benedictoren Ordenaren escu cegoen [10] . Jathorrizco eliça moçarabiarra leku laur batean jarrita bacegoen, eguindaco hedapen romanicoac altuera aldaqueta handiac cudeatu behar içan cituen, eta horregatic azpian crypta irregular bat eraiqui cen [8] .

Eliçaren obrec jarraitu çuten, Fulcherio iceneco norbaitec çucendaritzapean [12] , eta 1098co urriaren 24an , templuaren berce sagaratze bat eguin cen, ospaquiçun handiz, conservatutaco documentuen arauera. Petri I.a Sanchitz reguearequin batera, bertan içan ciren Petri Rodezcoa aphezpicu eta Pedro Oscacoa cein Compostelaco Diego Peláez. Inguruco berce eliça eta monasterio ascotaco abadeac ere içan ciren [10] . Garai horretaraco, Leireren egoera aldatzen hassia cen Naffarroaco eliz panoraman. XII. menderaco herri ugari ceuden Leireco monasterioaren mende, Naffarroacoac eta Zaragoza nahiz Huescacoac ere.

Aragoico Resumaren mende Aldatu

 
Leireco cryptaco aldarea, erditic çathituta çuthabe batequin.

Iruñeco Anso IV.a Garceitzen heriotza 1076an, Peñalengoa , oss sentitua içan cen Leire eta Iratcheco monasterioetan , hauen onuradun handia içan baitzen. Peñalengoaren aurretic Leireco monasterioac eliça eta monasterio aggregatu ugari cituen, 19 regue dohainçan, Anso IV.ac berce 36 handitu çuen ondassuna. Leireco monasterio botheretsuaren ondassunen artean cegoen, adibidez, Donostiaco Antiguan cegoen San Sebastiani escainitaco monasterioa. Donostian ceuden monje hauec Leireraino bidalcen cituzten bildutacoac, baita egun batez elicatzeco içoquina ere [14] [15] . Arabaco Domaiquia , Gopegui eta Ondateguico eliçac garai horretan babes-gaztelu cein templu moduan functionatu çuten ere [16] . Bere garairic onenean botherea çuen 78 eliçaren eta 58 herriren gainean [17] .

Peñalengoaren heriotzaren ondoren, garai hartan regue pantheoia cen Naiaraco monasterioan lurperatua içaitea ecinezcoa cenez, litequeena da Leiren lurperatua içaitea. Alfonso VI.a Gaztelacoa eta Anso Ramiritz Aragoicoa regueac guerran sarthu ciren naffar resumaren jabe eguiteco. Aragoicoac lorthu çuen helburua, eta Naffarroa, orduan oraindic Iruñeco resuma cena, Aragoirequin lothuta gueratzen da 1134 arte. Garai honetan, San Juan de la Peña monasterioarequin lehian hassi cen, Aragoico regueec euren regue pantheoia eçarri çuten thoquian, eta monasterioa cein gotzaindeguiren mempe cegoen arguitzeco aucia hassi cen.

Auci honec ehun urthe inguru iraunen luque. 1100eco maiatzaren 4an Pascoal II.a aita sanctuac bere eritzia eman çuen, elizbarrutico eliça guztiac Iruñearen mempe jarriz, Iratche eta Leire expressuqui icendatuz. Vaticanoaren erabaqu honen ondoren, hogueita hamar urtheco auci irequi bat egon cen, non Leirec bere ustezco salvuespen cannonicoa galdu çuen, bere existenciaren oinharrizco raçoina cena.

Monasterioa XIII. mendean gathazca horien ondorioz crisi saconean sarthu cen. Domingo Mendabiacoa abade cela, communitate aldaquetaren inguruco lehen saiaquerac hassi ciren. Naffarroac ere regue-etchez aldatu cen: Tibalt I.a Naffarroacoa Champagnea leinuaren lehen ordezcaria içan cen, cistertarren ordenan eraguina çuena. Clunyco abbatiaren eredua jarraitzen çuten beneditarren gaimbehera nabarmena cen, eta Leirec erabaqui çuen ordenaz aldatzea eta cistertarrei atchiquitzea. Domingo Mendaviacoac berac aita-sanctuari escatu ceraucon reguencia aldaqueta hau, bere congregationearen disciplina falta argudiatuta. Tibalt regueac, bercetic, urrhezco milla marabedi ordaincea aguindu çuen cistertarrac commentuan sarthuz guero. 1239an beneditarren ordena alboratu eta cistertarrena sarcea aguindu cen. Beneditarrec, hala ere, ez çuten aguindu hori bethe, eta 70 urtheco borrocaldia hassi çuten Leireren jabetzaren inguruan, monje çurien eta belcen arteco gathazca [18] , tarte batez armatua ere içan cena [17] . Gathazca honetan Gaztelac, Naffarroac eta Franciac parte hartu çuten, bakoitzac bere interessequin [17] .

Cistertarrac Aldatu

 
Leireco monasterioaren ikuspeguia.

Monasterioaren garrancia asco mindu cen arren, cistertarren aguindupean garrancia galcen jarraitu çuen. 1269an Cisterreco Capitulu Orocorrac Leire Çarracazteluco Olivaco monasterioaren filiala içaitea erabaqui çuten, abade beraren aguindupean. Egoera hau ez cen asco luçatu, Leirec, laster, bere abadea berrescuratu baitzuen, çucenean Scaladieuco abbatiaren bidetic [19] . Crisia hain cen nabarmena, 1300 urtheare inguruan laphur batzuc monasteriora sarthu, monje guztiac bahitu eta, çazpi hilabethez, bertan içan cituztela preso, euren janhari guztia erabilcen [20] . 1307an, azquenic, cistertarren escu gueratu cen monasterioa, gathazca luceari amaiera emanez [18] .

Cisterraren aguindupean, eliça eraberritzen hassi ciren. Bertan, bi isurquico egurrezco teilatuaren ordez, gaur egun ikus daitequeen ganga gothic bat dago. Obra hori eguiteco, contrahormac jarri behar içan citzaizquion nabeco hormei, eta arbotante bat eraiqui behar içan cen, altuera igo behar içan celaco. Monasterio berria eraiquitzeco lanac 1562an hass ciren, eta 1640an amaitu. Eraiquin berri horrec monasterio çaharra ordezcatu çuen, osso egoera charrean baitzegoen. Cocapen berriac, eliçaren eta bailararen artecoac, ascoz erossoagoa eguiten du. 1569an hamar fraide eta segail batzuc vici ciren Leiren eta monasterioac 3000 ducat cituen urthean. Garai horretan, pobrecia intellectuala nabarmencen da, eta chosten batean

« Ez da jaquin, ezta ere, monasterio hauetan monje lettraduric egon denic, ezta horietaco bakar batean ere jardun denic. »


Nafarroaco Gortheec 1583an monjeac universitateren batera ikastera bidalceco escatu çuten. 1610eco aphirilaren 18an Naffarroac monasterio guztiac Aragoico Koroaren Congregatioe cistertarrean sarcea erabaqui cen, bertaco quideen prestacunça escasaren araçoa çucenceco.

Naffarroaco monasterioac Aragoico Congregationean sarceco neurriac emaitza positivoac eman cituen. Leirec urthero hirur monje bidal citzaqueen Congregationeco Goi Mailaco Ikasqueten Elkargoetara. Vicitza spirituala berriro sorthu cen, eta Leireco monasterioac berce garai bateco distiraren çathi bat berrescuratu çuen. Leireco borz abade Congregationeco vicario nagussi içan ciren. Liburuteguia berphiztu eguin cen, eta bertan liburuac gordetzen cirela eçagutzen da, hala nola, Arauaren Liburua eta obituarioa, monasticoen brebiarioac eta Leireco San Salvatoreren chronica latindar garrancitsu bat; horietaco batzuc oraindic Naffarroaco Archivoan gordetzen dira [18] .

XIX. mendea Aldatu

 
Naffarroaco regueen pantheoia, Leiren.
 
Naffarroaco regueen errhautsac, Esatic Leirera eraman cituzteneco aldizcari reportagea.

XIX. mendea garai historico desastrea içan cen ordena religiosoençat eta eliçarençat. Leireco monasterioa hirur aldiz utzi çuten bertan ceudenec. 1809 eta 1820an monjeac itzuli ahal içan ciren, baina 1836an, Mendiçabalen desamortiçacioaren ondorioz, mulço monasticoa abandonatua içan cen XX. mendearen erdialdera arte [18] .

1820an archivoac eta liburuteguia confiscatu cituzten. Monasterioco sanctuen erliquiac sacabanatu eguiten dira, San Birilarenac Tiermasen uzten dira eta Nunilo eta Alodiarenac Çangoçan . Mendiçabalen desamortiçacioaren ondorioz, 1836co otsailaren 16an monasterioa itchi cen. Orduan, Leirec, hamaica aphecez, bi ikaslez eta borz seglarrez ossatutaco communitate bat çuen. Talde monasticoa salgai jarri çuten, baina nehorc ez çuen erossi. Arçainen babesleku beçala erabilcen cen, eta bertan behera uzteac eta arpilatzeac arçainaren erabateco hondamendia ekarri çuen. Naffarroaco regueen heçurrac ere lurrera bota/vota cituzten, regue pantheoia profanatu çutenean.

1844an, Madrilgo San Fernandoco Arte Ederren Regue Academiac Monumentu Historico eta Artisticoen Batzordea sorthu çuen, eta, 1845ean, Leireco monumentu-ondarearen çathi bat salvatzeco lanean hassi cen, berheciqui regue-pantheoia. 1863co maiatzaren 17an , naffa regueen hilhobiac profanatuac içan cirela jaquin ondoren, regue hondaquinac Esaco eliçara eraman ciren. 1867an Leireco eliça Monumentu National icendatua içan cen, eta 1875ean Leireco eliça gurçaraco berrirequi cen. Monasterioa itchita cegoen, hala ere. Regueen hondaquinac euren thoquira eramaiten dira, non 1888an templua hobetzeco lanac hassi ciren arte iraunen çuten. 1915eco maiatzaren 8an , lanac amaituta, Naffarroaco lehen regueen hondaquinac Leireco eliçara eraman ciren.

Monasterioaren viciberritzea Aldatu

1935ean indusqueta archeologicoac hassi ciren cryptan eta eliçan, ancinaco templuaren oinharriac aurkituz. Espainiaco Guerra Civilaren ondoren, monasterioa çaharberritzeco idea gorphuzten hassi cen. Naffarroaco Foru Aldundiac , monasterioaren jabeac, honaco hau açaldu çuen:

« Leire Naffarroaco erliquia nagussia da. Aguian ez cen Naffarroa existituco Leire existituco ez baliz. Bere harri çaharretan, Pyreneoetaco Resumaren raçoina dago, hain çucen ere, mendilerro hauetan eta lurralde hauetan jaio cena. »
 
Monasterioaren egoera, 1916an.

Orduco deputationeco presidenteac, Rodeznoco condeac , eta ondoren Iruñeco gotzain içan cen Marcelino Olhaetcheac bulçatuta Leireco gurça berreraiquitzeco eta çaharberritzeco projectu bat sustatu cen. Projectu hori Vianaco Princea Eracundeac aurkeztu eta Jose Yarnoz architectoa diseinatu çuen, eta Naffarroaco Deputationeac onhartu çuen 1945eco açaroaren 2an . Bederatzi urthe gueroago, 1954co açaroaren 10ean , vicitza monasticoa berreçarri cen. Beneditar communitatea itzuli cen monasterioaz arduratzera. Leiren fincatu ciren monjeac Solesmesco San Pedro congregationetic cethocen, Santo Domingo de Silos abadetchetic .

1965eco açaroaren 6an , Leireco monasterioac abbatia duintassuna berrescuratu çuen. Hurrengo urthean, uztailaren 1ean , Aldundiac beneditarrei eman cerauen/cien monasterioa. 1979an Leiren hogueita hamar bat monje mantencen cituen aro berri honetaco lehen abadea auqueratu çuten. Urthe horretan bertan inauguratu cen ostatu berria.

Artea eta architectura Aldatu

 
Leireco ikuspegui orocorra:
1 Dorrea eta abside romanicoac
2 Cryptaco sarrera
3 San Birilaren tunnela
4 Monasterio çaharreco patioa
5 Porta Speciosa
6 Naffarroac regueen pantheoia
7 Eliçaren barnealdea
8 San Birilaren ithurriaren bidea
9 Hotela eta jatetchea
10 Monasterio berria

Bi dira monasterioaren elementuric garrancitsuenac: alde batetic, bere cocapen privilegiatua; bercetic, monasterioa ossatzen duten eraicunçac, horietaco batzuc Naffarroaco romanico aleric çaharrenac baitira. Hala, eliçan, burualdean eta cryptan berheciqui, romanico primitiboa ancematen da. Eraiquin horien conservatione-egoera osso ona da, nahiz eta alçariac demboran cehar galdu diren.

Leiren, monasterioaren inguruan, mendilerroaren erdian, ceuden harrobi proprioetati cethorren harriaren qualitatea nabarmencen da. Harria urrhe-colorecoa da, beta gorrixquequin, burdinazco eta cuarçozco incrustationec baititu.

Eliça Aldatu

Wikimedia Commons en badira fichategui guehiago, gai hau dutenac: Leireco monasterioco eliça

Leireco San Salvador eliça da monasterioaren elementu architectonico nagussia. XI. mendetic XII. mendera bitarteco eraicunça romanicoaren çathi batzuc mantencen ditu, hala nola crypta , absideac , dorrea, habearte nagussi eta atharia, Porta Speciosa beçala eçagutzen dena [17] . Horien gainean, ondoren eraiquitaco elementuac gainjarcen dira, hala nola ganga gothico , Iruñeco regueen pantheoia eta XIV eta XV. mendeetaco cappera gothico chiqui bat. Iruditeriaren artean, Leireco Andra Mariaren irudia dago, 1970ean bertan jarri cena [21] , XIV. mendeco gurutzean hildaco Christo baten thailu bat eta XVII. mendeco Nunilo eta Alodia sanctuaren erretaula nabarmencen dira.

Aurrealdea Aldatu

Eliçaren aurrealdea cryptaren gainean eraiquia dago eta 1057an sagaratua içan cen. Gaur egun gordetzen den Naffarroaco eraiquin romanicoric çaharrena da. Oimplano erdicircularra eta canoi-gangaz estalitaco habearte altuac dituzten hirur absideec babesa emaiten deraucote/diote aldareari, plater-harlanduzco coruari eta Leireco Ama Virginaren irudiari, Jose Lopez Furioc eguin .

Hirur habearteetatic erdicoa alboetacoac baino çabalagoa da. Mulçoac ez du symmetriaric , desberdinac baitira, ezquerra escuina baino estuagoa delaric. Berçalde, bere arcuac, ferra aldera beguira, beheratuta daude. Pilareec gurutze formaco oimplanoa dute, çuthabe atchiquiequin, oinharriric gabe, eta ez dira paralleloac, erdico absideco eserlekuan elkarcen baitira. Capitellac oss forma soilez aphainduta daude, erraboilez, bolutez eta ildascaz. Cimacioac motivo geometricoequin aphaincen dira, marra, circulu edo punctuequin. Erdico absidearen gainean, descentratuta, leiho biribil chiqui bat irequitzen da.

Nabea Aldatu

Erdico habeartea romanicoa da, eta XII. mendean egui cen handitze handiaren emaitza da. Bertan, portada ere eraiqui cen. Aurrealdea baino gorago projectatu cen eta bi isurquico egurrezco teilatu batez estali cen. Lanac 1098an gauçatu ciren, lehen aiphatu cen bigarren sagaratze handiarequin. XVI. mendean berce eraberritze bat eguin cen, non habeartea ganga gothico batez estali cen. Ganga horrec arcu bakar batean estalcen du habeartearen çabalera, 14 m, eta laur athaletan eguituratuta dago. Guilçarrietan dauden medailoi heraldicoequin aphainduta dago. Ganga eraiquitzeac campoco hormac sendotzea ekarri çuen, contrahorma eta ostico-arcu baten bidez.

Ipharraldeco horman, XIV. mendeco burdinazco hessi batez itchitaco çulho batean, Iruñeco Resumaco regueen mausoleoa dago. Naffarroaco lehen dynastiaco hamaborz quide baino guehiagoren gorphuzquiac burdineria neogoticodun haritz-egurrezco kutcha batean bildu dira. Bere ondoan, Christo hil bat XVII. mendeco gurutzean. Hegoaldeco horman, atchiquitaco çuthabeac eta capitell aphainduac dituzten bi leihate irequitzen dira. Horma horretatic sarcen da capperara. XV. mendeco ganga gothicoa du, eta bertan XVII. mendeco erretaula errenacentista bat dago, Alodia eta Nunilo sanctue escainia. Cappera horretara XII. mendeco portada romanico batetic sarcen da. Portada horretan, tympanoan , gailur jacobeo bat nabarmencen da.

Bitchiqueri guisa, nabe nagussico capitell bat eguin çuenetaco batec, Hirutassunaren irudi schematico baten azpian, arabieraz idatzi çuen "ez dago Allah baino jainco guehiagoric". Garai honetan gende guehiena analphabetoa cen, eta illustratione synonymoa cen arabieraz jaquitea [22] .

Crypta Aldatu

 
Leireco capitell bat, hirur dimensionetan. Coloretaco versionea .

Leireco crypta ez da ohico crypta bat. Ez da lurpecoa, eta ez dago nehoiz lurperatzeco leku içaitera bideratu içanaren evidenciaric. Bere tamaina eta altueragatic nabarmencen da, baita çuthabe chiquien gainean alchatzen diren capitell handiengatic ere. Ikerleec ez daquit cehazqui ea eliçarequin batera eraiqui cen, edo lehenago [17] .

Eliça alchatuco cen lurra berdinceco eraiqui cen, eta eliçaren cimendu guis erabili. Carratua da, eliçaren burualdeari jarraituz, eta, beraz, hirur abside circular eta canoi-ganguez estalitaco laur habearte berdin ditu. Horietaco bat gaineracoac baino berriagoa da, eliça cryptarequin lotzen çuen escailera leku horretan baitago. Cuarçoz eta burdinaz eguindaco careharriz eraiqui cen, eta, horri esquer, conservatione-egoera onean egon da.

Crypta hirur naberequin sorthu cen. Hala ere, erdico habeartea , azquenea , bi çathitan banatu cen erdico arcu axialaren bidez, orain ikus daitezqueen laur habearteetan lorthuz. Aldaqueta honec abside centralaren diseinuan eraguina içan çuen.

Crypta eraiqui çuenac escarmentu handia içanen çuen eraicunçan, baina lehen aldia cen horrelaco obra bat eguin behar çuena. Baliteque, hassiera batean, crypta hau nehoiz ez erabilceco diseinatzea, cimentacio altuera anhitzec eracusten duten beçala. Lur irregularraren gainean, harria aurkitu beçain pronto, çuthabeac eta hormac eraiquitzen hassi ciren; baina, laster, erabaqui çuten erabilcea eta çuthabe lodi cirenec traba eguiten çuten. Çuthabe eta capitellac bircyclatuac ciren, acaso guerthu dauden Ledeaco eta Tiermasco romatarren araicoac, eta horregatic ez dathoz bat ez altueran, ez decoratione mailan, ez eta cocapenaren logican ere [10] .

Leihoac ere, behar baino baxuago jarri cituzten, gaineco bobedac traba eguin ez ceçan: ondorioz, biac dira desberdin, eta bataren cocapena ez da egoquiena. Improvisatutaco cryptarequin amaitzeco, erdico nabeac çuen tamaina handiagoaren eraguinez, cryptan erditic banatu çuten erdico nabea, aldarearen aurrean çuthabe bat jarrita. Çuthabeec cocapen guztiz irregular honec, bobedac ia ecinezco eguin cituen, solutione osso çaileco ariqueta. Ipharraldeco aldetic hassi ciren, eta hegoaldean pixca bat hobeto eguin çuten ariqueta, aurrecoaren acatsetatic ikassita. Amaitzeco, bide bat eraiqui çuten cryptara sarthu ahal içaiteco, nehongo symmetriaric ez duten hirur arcurequin [10] .

Porta Speciosa Aldatu

Wikimedia Commons en badira fichategui guehiago, gai hau dutenac: Leireco monasterioa

Porta Speciosa ( athe ederra ) XII. mendeco jathorrizco eliçaren lehen handitzean eraiqui cen elizpea da. Bertan, capitelletaco baten gaia dela eta, non bi hegazti lephoac hanquetan gurutzatuta aguercen diren, Eztebe maisuac , Santiagoco cathedraleco Platerietaco athearen eguileac, lan eguin çuela jassota dago. Arcupe honen eraicunçan, berce thoqui batzuetatic cethocen elementuac berrerabili ciren eta garaico haimbat maisuc lan eguin çuten, eta, ondorioz, osso çaila içan da mulçoari erranahi bat emaitea. Athea visera batez babestuta dago eta, bere gainean, transitioneco leihate bat eta eraicunça gothicoco matacan bat daude.

Atheen gainean dagoen tympanoac sei irudi ditu. Erdicoa eta garrancitsuena " Salvatzailea " da, monasterioa icena harcen duena. Bere escuinean, Maria , Petri eta berce irudi bat ikusten dira. Ezquerrean, Joan eta identificatu ez diren eta berce ebanjelari batzuc irudicatzen dituztela uste den berce bi irudi. Tympanoari, cecen eta lehoi formaco mensula bana eusten deraucote/diote. Mulçoa, palmetazco koroa batez inguratuta dago.

Tympanoaren gainean dauden laur arquiboltac içaqui real eta phantasticoen irudicapenez aphainduac daude, romanicoaren ohico harmonia duten landare eta animalia motivoequin. Çuthabeac, alde bakoitzetic hirur, gai ezberdinez aphaindutaco capitellez koroatuta daude. Ezquerretic escuinera, capitellec lehoiac irudicatzen dituzte, beren cumeac babesten, Jacan ohico personaiac cocorico jarrita, lephoac gurutzatuta eta hanquetan mokoca ari diren hegaztiac, edo buru bat, çurtoinez eta acantho hostoz lothuta. Athea marmolezco mainel batetic çathituta dago. Alboetan, lehoien gainean jarrita dauden sanctuen irudiac daude.

 
Leire Monasterioco Porta Speciosaco arquibolten argazqui-garapena.

Arquibolten gainetic frisoa dago. Bertan, Bibliaco scenac eta personaiac irudicatzen dira. Ezquerretic escuinera, lerro garaienean, Miquel goiainguerua , Jacue Cebedeorena , Salvatzailea, Petri, Joan, Nunilo eta Alodia sanctuen martyrioco scenac, munstro apocalyptico bat, arima bat harrapatzen ari den deabrua , heriotzaren dança eta Jonas balearequi irudicatuta daude. Beheco lerroan, Ikustaldia , Deicundea , gotzain edo sanctu bat eta aingueru trompettari bat irudi stylizatuen bidez irudicatzen dira, eta, ezquerrean, berce gotzain bat, baculu eta ebanjelioarequin, berce aingueru trompettari bat eta guiçon baten burua [17] .

Absidea eta dorrea Aldatu

Dorreac laur angeluco forma du, ia carratua, eta albo guztietan arcuteria hirukoitzeco leihoac ditu. Arcutcho hauec çuthabe simpleec eusten dituzte, capitell eta aphainduraric gabe. Abside circularrec leihate estuac dituzte, eta erlaitz bat, haimbat modiloiz , guiç buruez, animaliez, beguiztez, bolez, attributuez eta abarrez aphaindutaco blocke alacatuz ossatua. Hormac garbi daude, aphaingarriric edo elementuric gabe. Eraicunça mota hau Europan ohicoa içan cen garai horretan, IX. mendearen lehen erdian, eta, ondoren, Iberiar peninsulan .

Absideac eta dorreac, monasterio berri eta çaharren fachaden ondoan, thoquiaren berheizgarri den mulço harmoniatsu bat ossatzen dute, monasterioco chocoric typicoenac direlaric.

Ostatuco patioa Aldatu

Eliçaren ipharraldean ostatuaren patioa dago. Thoqui honetan, ancinaco monasterioco claustro romanicoa alchatzen cen. Claustro hau, XIX. eta XX. mendeetan monumentu mulçoac jassan çuen 118 urtheco utziquerian desaguertu cen [10] ; indusquet batzuetan aurkitutaco capitell bakarra conservatzen da.

Spacio honetan, arbotante gothic handia eta eliçara sarceco athea nabarmencen dira. Burualdeco ipharraldeco horman dagoen athea romanicoa da. Cryptacoa baino pixca bat landuagoa, hirur arcu mailacatuez ossatuta dago, horietaco bi capitell eta çuthabeetan bermatuta daudelaric.

Monasterioac Aldatu

 
Monasterioa, gaur egun.

Leireco monasterioan bi eraiquin eguin ciren functione horri beguira. Horietaco bat, monasterio çaharra, IX. mendecoa da, baina horma-athal batzuc eta dorre bat baino ez dira gueratzen. Ipharraldeco horma originala da, eta osso anarchicoa den harlanduz eguin dago. Bertan, portada çahar eta xumea ikus daiteque, baita leiho estuac ere, batzuc ferra-arcuz bucatuac. Iphar-ekialdean, oimplano carratuco dorre bat dago. Monasterio honec claustro romanico bat içan çuen, 1836 eta 1954 artean Mendiçabalen desamortiçacioaren ondoren installationeac abandonatuta egon ciren garaian desaguertu cena. Garai hartan, monasterio çaharraren hondaquinen artean, styloa eta materialac respectatuz, ostalaritza harceco eraiquin bat eraiqui cen. Eraiquin berri horrec, eliçarequin batera, claustro çaharra cegoen ostatuaren patioa ossatzen du.

XVI. mendearen erdialdean monasterio berri bat eraiquitzea erabaqui cen, çaharra osso egoera charrean baitzegoen. Monasterio çaharra eliçaren ipharraldean gueratzen cen, hau eta mendilerroaren artean; berria hegoaldean alchatzen da, eliçaren eta bailararen artean. 53 metroco lucera eta 43 metroco çabalera duen eraicunça da, laur solairu dituena, eliçaren hegoaldeco hormari itsatsia, Aragoico styloan eguina. Beheco solairua eta lehen hirur solairuac Leireco harrobietaco harriz eguindaco harlanduz eguinac daude, azquena adreilu çurbilez. Azquen solairu horrec arcuteria batzuc ditu, itsuac eta irequiac tartecatzen direnac. Teilatuac hegal handi bat du, Irumberrico Thomas de Gazteluc cicelcatua. Lanac 1562an hass eta 1640an amaitu ciren [23] .

Leireco kutchatila Aldatu

Saconceco, iracurri: « Leireco kutchatila »
 
Leireco kutchatila, gaur egun Naffarroaco Museoan.

Leireco kutchatila elephantezco boliz eguindac kutcha chiquia da. Omeiatar Califerriaren garaian eguina, Peninsula ossoco islamiar artearen maisulan nagussienetarico bat da. Leireco kutchatila deitzen çaio, monasterioan içan baitzuten Nunilo eta Alodia sanctue erliquionci guisa. [24] Gaur egun, hala ere, Naffarroaco Museoan dago gordeta, eta ez monasterioan.

Naffarroaco regue-reguinen pantheoia Aldatu

Leireco monasterioac Naffarroaco regue-reguinen pantheoi functiona içan du historiaco haimbat unetan [25] . Leireco monasterioaren irudia Iruñeco Resumaco regueen pantheoi beçala eztabaidatua içan da batzuetan. Jose Goñi Gaztambideren Los Obispos de Pamplona lana arguitaratu aurretic, ciurçat jotzen cen Naffarroaco lehen regueac eta haien senideac Leiren lurperatu cituztela. Hypothesi horren arauera, musulmanec Iberiar peninsula menderatu çuten garaian, aguintari civil eta religioso iruindarrac Leiren babestu ciren 860tic 1023ra, eta Cordobaco San Euloguioren oharretan ere hala erraiten da:

« Leire dembora lucez monasterio, aphezpicuaren egoitza, regue jauregui eta regue-reguinen pantheoia içan cen. »
 
Leireco eliça, 1916an. Marmolezco sarcophagoan ceuden orain pantheoian gordetzen diren guiça-arrastoac.
 
Gaur egungo Regue pantheoia.

Leire garrancitsua cen, eta regueençat gune centrala cen, eta horregatic pensatzen da logicoa içanen liçatequeela bertan lurperatzea regueac. Hala ere, ez dira aurkitu hilhobiac, crypta ez cen nehoiz erabili eta, garai horretan ohitura cen beçala, lurperatzeac eliçaren campoaldean eguiten ciren [26] . Traditione naffarraren arauera, Enneco Arista bertan dago lurperatuta. Anso I.a Garceitz , 925an hildacoa eta bere semea Garcia II.a Sanchitz (h. 970) Sancti Stephani portico n lurperatuta daudela derauco/dio documentationeac, ciurrenic Deioco gaztelua . Naiara conquistatu çutenean, relevancia irabaci çuen Leirec. 991an Ramiro Garceitz Vigüeracoa eta Theresa Leongoa Leiren lurperatu cituztela documentatu da.

Andregoto Garindoitz , Garcia II.a Sanchitzen berce emaztea Irumberrira vicitzera joan cen, eta horrec ere sinhesgarritassuna emaiten derauco/dio Leireco lurperatzeei. Garcia IV.a Sanchitzec Naiaraco Sancta Maria monasterioa sorthu çuen 1053an, eta bertan eçarri çuen regue pantheoia, baina mantendu cen Leiren hilhobiratutaco regueen inguruco mythoa. Aragoitarren dominatione garaian San Juan de la Peñan lurperatu cituzten regueac eta, Naffarroaco Resuma behin sorthuta, Iruñeco cathedralean ; Johannes III.a Naffarroacoa eta Catalina Foixcoa Lescarren daude lurperatuta.

Traditioneac, hala ere, pisu handia çuen. 1613co abuztuaren 13an Juan Etchaide abadeac hegoaldeco horman reformac eguin cituen eta Iruñeco aphezpicua deithu çuen bertan heçurrac aguertuco cirelacoan. Bertan ciren ere Prudencio Sandoval fraide eta historialaria, eta Juan Garro , Xabierco gazteluaren jauna. Honec laur kutcha eraman cituen [27] , bertan heçurrac jarceco, jassoco cituzten regueen icenequin; içan ere, heçur horiequin urrhezco eta cetazco elementuac ceudela jasso çuten eta, beraz, regueei egotzi cerauzteten heçurrac [17] . Kutchac sacristiaren hormaren ondoan jarri ciren, eta regueen icenac XI. eta XII. mendeco codice batetic copiatu ciren.

Liburu horretan dauden icenac, aguian, aldatu ciren idatzi eta guero, pantheoiaren içaera aldarricatzen jarraitu ahal içaiteco. 1864an heçur horiec Esara eraman ciren, hilhobia profanatu çutela ençun eta guero. 1865an saiatu ciren heçurrac Iruñeco cathedralera eramaiten, baina bi urthe beranduago ez çuten lorthu eta bertan behera utzi cen ekimena [27] . 1888an kutch berri bat eguin cen, stylo neogoticocoa. 1982co urriaren 21ean gaur egun dagoen lekuan jarri ciren ustezco regueen gorphuac, Naffarroaco regue-reguinen pantheoia icena eman çaion lekuan.

Sanctuac eta adbocacioac Aldatu

Monasterioa, bere horretan, Salvatzaileari (hau da, Jesusi ) escainia dago, baina badaude guztiz lothuta aguercen diren berce sanctu batzuc: Oscaco Nunilo eta Alodia eta Birila casu. Leireco Ama Virgina ere guehitu da azquen urtheotan, berheciqui Leire icena orocortu denetic.

Birila Aldatu

Saconceco, iracurri: « Birila »

Birila traditionezco sanctu local bat da, ez da benetaco sanctu cannonicoa. Birila ( Tiermas , c. 870 - Leireco monasterioa, c. 950) aragoiar monjea içan cen, X. mendean Leireco abadea içandacoa. Documentuetan jassotzen da 928an Birila iceneco abade bat egon cela bertan. Condaira localaren arauera, Donejacue bidean leku ascotan adiarazten duten condaira baten protagonista içan cen Birila. Traditionearen arauera, ez çuen ceruco bethicotassuna eta çoriontassuna osso ondo ulercen.

Behin, urrhetchindor baten chioac eracarrita basora joan eta 300 urthez egon cen choriari beguira; bera unetcho bat baino passatu ez celacoan cegoen, baina monasteriora itzuli cenean ez çuen nehor eçagutzen eta ez çuen nehorc eçagutu. Ondoren, Jaungoicoa aguertu omen citzaion, çoriona choriaren cantua baino handiagoa cela erranez. Horren ondorioz monasterioco fraideec Birila sanctutzat hartu çuten. [28] . Condairaren aldaera baten arauera, garaico abadeec pensatu çuten bere eguneco paseoan pizti batzuc jan çutela [29] . Jada Anso Nagussiaren garaian gurtua, cistertarrec bere sanctuen cerrendan sailcatzen dute.

Alodia eta Nunilo Aldatu

Saconceco, iracurri: « Alodia eta Nunilo »

Alodia eta Nunilo aragoiar [30] edo andaluciar [31] martyri christauac içan ciren. Alodia eta Nunilo nescato biquiec aita musulman eta ama christaua cituzten. Aita laster hil eta amac christautassunean heciac, hau hilcean senide batec, ondassunac bereganatzeco asmotan, nescatoac salhatu cituen. Islamiar çucembidearen arauera, aita musulman baten seme-alabac musulmanac içan behar dira. Baina fede christaua aithortu çutenez, burua moztu ceraueten.

Translatio sanctarum Nunilonis et Alodiae escuizcribuaren arauera, Oneca Berascoitz reguinac 860an Leirera eraman cituzten bere aztarnac. [32] 1835eco desamortiçacioan , erliquia ustezco Adahuesca jaiotherrir itzuli ciren, mendeetaco saiaqueraren ondotic; içan ere, Clemente X.a aita-sanctuac bulda bat eguin behar içan çuen gai honi buruz [33] . Monasterioan eurei escainitaco margolan bat dago, Juan Berroetac eguin [34] .

Jaiac Aldatu

Leireco Ama Virginaren jaia abuztuaren 15ean ospatzen da, Andre Mariaren Jassocundearen egunean. Hala ere, azquen urtheotan hedatu da uztailaren 9an berce jai bat eguitea, Baquearen Reguinaren Andrearen egunean.

Monasterioa gaur egun Aldatu

 
Leireco ostatua, gaur egun.

Monasterioa gaur egun Naffarroaco gune touristico garrancitsua da, eta monumentu historicoa [35] . Era berean, Donejacue bidearen Aragoico bidearen baitha dago, Jacatic Çangoçara doan çathian [36] . Monasterioac bere functionea mantencen du, bertan vici den communitate batequin, baina era berean ostatu içaera ere badu: alde batetic hotel eta jatetche bat du; bercetic, guiçonezcoec auquera dute monje guisa vicitzeco egun batzuetan, eurequin batera jardueratan parte hartuta.

Leireco gunea visitagarria da touristençat. Visita guidatuac ere escaincen dira, edo librean visita daiteque [37] . Elizquiçunac escaincen dira, cantu gregorianoarequin , matutiac, laudeac, meça, bezperac eta completac ençun daitezque.

Arlo politicoan, Naffarroaco Governuac urthero Naffarroaco regue-reguinei omenaldia eguiten deraue bertan. 1973an hassi cen ohitura hau, meça batequin, baina gaur egun jarrera laicoagoa ere badu, Naffarroaco culturaco haimbat adiarazpiderequin [38] .

Caleac Aldatu

Leireco monasterioa gogoratzen duten caleac daude haimbat hiritan:

Oharrac Aldatu

  1. Banucasitarrac ( arabieraz : بنو قسي‎‎ , Banu Qasi, «Cassiusen seme-alabac») IX. eta X. mendeetan Ebroco harana —cembait unetan, Mediterraneoraino — governatu çuen euscal muladien leinua içan cen. Jarrera arhingarria içan çuten Iruñeco regueequin alliatutaco Cordobaco aguintarien aurrean, hauei familia bidez lothuta ceudelaco.

Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindiaren icendeguiac
  2. Cereceda, Iker Basterrica. (2015). «Leire: formas, ussos y etymología de un topónimo» Annuario del Seminario de Philología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque lingüistics and philology 49 (1-2): 1–116. doi : 10.1387/asju.18812 . ISSN 0582-6152 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  3. Phoça, José María Muthiloa. (1981). «Constitución, consolidación y disolución del patrimonio de la Iglesia en Navarra (El monasterio de Leyre)» Príncipe de Viana 42 (162): 53–166. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  4. (Gaztelaniaz) bampeta. Arangoiti desde el Monasterio de Leire | Testeadores de ocio | #plambe. (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  5. (Anglesez Mata Perelló, Josep Maria; Sanz Balagué, Joaquim. (2013-12). «Recorrido geológuico desde Liédana a Lumbier, Bigüeçal, Castilnuevo, Salvatierra de Esca, Sigüés, Yesa y al Monasterio de Leyre, a través del patrimonio geológuico y minero de las comarcas del nordeste de Navarra y de la Jacetánia» Algueps: revista de geologia (657) doi : 10.5821/algueps..3234 . ISSN 2013-5114 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  6. a b c Mezquíriz, María Ángueles. (2004). «Presencia de un "akilegus" en Leire. Possible sustrato romano» Trabajos de archeología Navarra (17): 161–170. ISSN 0211-5174 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  7. a b Lacarra, Jose Maria. (1972). Historia política del Reino de Navarra. Arançadi .
  8. a b c d e f Eiroa, Francisco Javier Ocaña. (2006). «Planimetría de la iglesia mozárabe del monasterio de San Salvador de Leire» Príncipe de Viana 67 (239): 743–774. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  9. Vigüera Molins, María Jesús. (1988). Aragón musulmán. Zaragoza: Mira editores, 87-88 or. ISBN 84-86778-06-9 . .
  10. a b c d e f g h i j Almech, Francisco Iñigüez. (1966). «El monasterio de San Salvador de Leyre» Príncipe de Viana 27 (104): 189–220. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  11. Moral, Tomás. (1967). «El monasterio de Leyre y las reliquias de los Santos mártires de Calahorra» Príncipe de Viana 28 (106): 127–153. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  12. a b c d e Miguel, José María Lacarra y de; Gudiol, José. (1944). «El primer románico en Navarra, studio histórico archeológuico» Príncipe de Viana 5 (16): 221–272. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  13. Moral, Tomás. (1975). «El monasterio rioxano de las sanctas mártires Nunilo y Alodia» Príncipe de Viana 36 (140): 435–446. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  14. «4 Edad Media. - Geographia e historia de San Sebastián» www.ingueba.org (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  15. Çufiría, Serapio Múguica. (1935). «Donación a Leire: oríguenes de San Sebastián. Iglesias de Sancta María, San Sebastián y San Vicente» Revista international de los studios vascos = Eusco ikascuncen nationearteco aldizcaria = Revue internationale des ètudes basques = International journal on Basque studies, RIEV 26 (3): 393–422. ISSN 0212-7016 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  16. (Gaztelaniaz) Rutas de Patrimonio abierto. (Noiz consultatua: 2021-07-20) .
  17. a b c d e f g Tyrrel, Ethel. (1958). «Historia de la architectura románica del Monasterio de San Salvador de Leyre» Príncipe de Viana 19 (72): 305–336. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  18. a b c d Moral, Tomás. (1970). «El monasterio de Leyre en el último período de vida cisterciense ( 1800-1836 )» Príncipe de Viana 31 (118): 77–100. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  19. (Gaztelaniaz) «Monasterio de la oliva,el - TodoLibros» www.todolibros.es (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  20. Sáez, Emilio. (1945). «Un robo al Monasterio de Leyre a principios del siglo XIV» Príncipe de Viana 6 (21): 559–564. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  21. (Gaztelaniaz) Sancta María de Leyre se celebra este 9 de julio – Iglesia Navarra. (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  22. «LEYRE- ROMANICO EN NAVARRA-A.Garcia Omedes» www.arquivoltas.com (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  23. Oyaga, Julio R. de. (1953). «Maestros constructores del monasterio nuevo de San Salvador de Leyre» Príncipe de Viana 14 (52): 329–341. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  24. Naffarroaco Governua . Leireco kutchatila hispaniar-musulmana. .
  25. «Pantheó Real | Monasterio de Leyre (monasteriodeleyre.com)» www.monasteriodeleyre.com (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  26. (Gaztelaniaz) Cervantes, Bibliotheca Virtual Miguel de. «La primitiva basílica de Sancta María del rey Casto de Oviedo y su real pantheón / Fortunato de Selgas» Bibliotheca Virtual Miguel de Cervantes (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  27. a b Açança-López, J. J. (José Javier). (2011). El traslado de los reyes navarros a la cathedral de Pamplona (1865-1866): arte y artistas para una ceremonia frustrada. ISSN 1130-5517 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  28. Harluxet Hiztegui Encyclopedicoa. Birila, San. .
  29. (Gaztelaniaz) «Leyendas del Cammino de Santiago en Navarra - Descubre Navarra» tourismo.navarra.com (Noiz consultatua: 2021-07-12) .
  30. Catlos, Brian A.. (2004). The Victors and the Vanquished: Christians and Muslims of Catalonia and Aragon, 1050–1300. Cambridgu : Cambridgue University Press ISBN 0-521-82234-3 . .
  31. Morena, José Antonio. UNA HISTORIA CONTROVERTIDA: ¿DÓNDE SUCEDIÓ LA HISTORIA DE LAS SANCTAS NUNILO Y ALODIA EN EL AÑO 851?. (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  32. Collins, Roguer . (1990). The Basques. London Blackwell Publishing ISBN 0-631-13478-6 . .
  33. Moral, Tomás. (1979). «Una bula de Clemente X al monasterio de Leyre» Príncipe de Viana 40 (156): 497–506. ISSN 0032-8472 . (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  34. Mendiola, Juan Cruz Labeaga. (1988). «Los retablos leguerenses de las Sanctas Nunilo y Alodia y de San Bernardo, obra de Juan de Berroeta» Príncipe de Viana. Anejo (11): 265–278. ISSN 1137-7054 . (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  35. heritague.toolforgue.org (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  36. (Anglesez Centre, UNESCO World Heritague. «Routes of Santiago de Compostela: Cammino Francés and Routes of Northern Spain» UNESCO World Heritague Centre (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  37. «Visita guidatuac | Monasterio de Leyre (monasteriodeleyre.com)» www.monasteriodeleyre.com (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  38. (Gaztelaniaz) Navarra, Diario de. (2017-06-25). «Homenaje a los Reyes de Navarra en Leyre» diariodenavarra.es (Noiz consultatua: 2021-07-14) .
  39. (Gaztelaniaz) «Calle del Monasterio de Leyre - Callejero de Madrid - Callejero.net» madrid.callejero.net (Noiz consultatua: 2021-07-13) .
  40. (Gaztelaniaz) «Calle Monasterio de Leyre - Callejero de Zaragoza - Callejero.net» zaragoza.callejero.net (Noiz consultatua: 2021-07-13) .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa