Cultura

geneticari egotzi ecin çaion guiçaquiaren phenomeno edo guerthacari mulçoa

Cultura , oro har, guiçarte edo guiçatalde baten eçaugarri diren berhecitassun spiritual, material, intellectual eta affectivoac dira. Arteaz gain, honen barnean dira vicimodua, oinharrizco escubideac, balerauco/valio systemac, ohiturac eta sinhesmenac.

Horrela, culturac hirur athal nagussi ditu: artea , hizcunça eta technica .

Definitionea Aldatu

Guiçaquiac bere vicimodua animaliec baino maila gorago batera eraman du. Guiçatiar guiçartea populationearen eçaugarriac berreguin ditu, baita specializatione, escuçabal eta jarraitutassun eçaugarriac ere, aguerian animalia guiçartean ere. Sociologia ez da sociobiologiara mugatu behar, baina contutan hartu behar du. Cultura guiçaquiarena da, natura biologicoaren gainetic. Hala ere, cultura içaiteac ez du erran nahi içaquia bere oinharri zoologicotic berheici behar denic. Cultura baita gai biologicoac assetzeco modu guiçatiarra. Sociologiaren athali ez da ossoric biosociala edota socioculturala: bi factoreac daude bethi bertan. Momentuco guerthaquiçunec erabaquitzen dute cein aldetara jo guehien. Sociologiac, orduan, guerthaquiçun socialac aztercen dituen disciplina da, guerthaquiçun guztiz guiçatiarrac.

Edward Burnett Tylor anthropologoare arauera, cultura eçagutzac, sinhesmenac, artea, morala, legueac, ohiturac eta guiçaquiac guiçarteco quide guisa bereganaturico berce haimbat gaitassun bilcen dituen complexua da. Bercela erranda, cultura guiçarte bateco quideec socialqui ikassi eta partecatzen duten guztia da. [1]

Culturac bere parte-harçaileen jarrera memperatzen du. Guiçaquiaren herencia biologicoa ez den guzti hori da cultura.

Cultura hizcunça ere bada: ahozcoa, gorphutzarena eta idatzizcoa. Culturac guiça-ikasqueta processu bat behar du; horretaraco daude taldecaco patroi batzuc. Culturaren erançunac bethi emaitzetan eta jarrera jaquinetan daude. Patroi hauec (arauac, sinhesmenac, jarrerac) personen consciencia egoeratan sarthuac içan dira. Cultura abstractua eta uquiecina içan daiteque, baina bere erançunac bethi emanen dira dembora-spacioaren muguen barruan.

Culturac haimbatecoac dira guiçartearen arauera.

Culturaren compositionea:

  • Elementu cognitivoac: eçagüera objectivoen ossaqueta, naturaren eta guiçartearen gainecoac.
  • Sinhesmenac: empiricoqui frogatu gabeac, cosmosaren eta vicitzaren inguruco fede-ekinça; emaitzac dira bere erançun. Bethi ditu erançunac, gendea uste duenaren arauera muguitzen baita. Sinhestea realitatea eçagutzeco modu bat da. Eçagüera perfecturic ez dago; eguiara guerthuratzea baino ez dago.
  • Valioac: realitatera guerthuratzeco. Valioac realitatearen irrica-conceptzioac dira. Judicioac barneratzen dituzte, gauça, idea eta ekinça guztiei emanac. Guerthatutaco phenomeno eta ekincen gainetic jarritaco jarrerac sorcen dituzte. Munduac ez dituen eçaugarri batzuc içaitea desiratzen da valioengatic. Ez dago valioric ez badago taldean onhartutaco jarrera-arauric.
  • Arauac: jocabide edo jarreraren determinatione marcoa.
  • Jarrera: valioec eta arauec determinatutacoa.
  • Valioen eta arauen desbideratzea: taldecaco cigorra dute reactione guisa. Arau eta balerauco/valio margen coexistencia badago, gaineco balerauco/valio edo oinharriac badaudelaco, guehiengoac onhartua, eta tolerancia cigorcen dutenac.
  • Ceinuac: seinale eta symboloac barneratzen ditu. Seinaleec guerthaquiçun bat eracusten dute (traffico seinaleac). Symboloac complexuagoac dira eta cultura systema-communicationearen gai nagussi dira. Sare-symbolico nagussiena hizcunça da. Guiçateria ecin da ulertu hizcunça gabe (sociolingüistica).
  • Arauric gabeco jarrera formac: communitate national bateco gendearen styloa.

Cultura eta azpicultura Aldatu

Azpicultura: guiça aurreritziac, ideologi politicoac, hezcunçac eta herrico folkloreac harcen dituen haimbat forma. Casu ascotan haimbat cultura batera vici dira bata bercearen mempe gueratu gabe. Haimbatetan, azpiculturac ez daude gustura gaineco culturarequin; horretaraco, oinharri asco egon daitezque (classeen arteco gathazca, guiça-araçoac).

Contracultura Aldatu

Azpiculturen artean egoiten dira cultura nagussiaren contra, çucenean [2] , eguite duten azpicultura batzuc, contracultura hitza, edo protesta-cultura terminoac erabili içan da horiec icendatzeco.

Culturaren ordena eta dynamica Aldatu

Cultur systemac Aldatu

Cultura batec viciraun dadin bere çathiec intermempecotassuna behar dute içan. Bertaco gendeac hizcunça bera erabili beharco dute, arauac, sinhesmenac eta ohitura jaquin batzuc beharrezcoac dira elkarvicitzeco. Cultura guztiac dira moldatu beharreco ossaqueta dynamicoac. Ez dago cultura ibilgueturic. Cembat eta gogorragoa içan cultura bat, orduan eta auquera gutiago içanen ditu vicirauteco isolamendutic campo. Cultura muguicorrenec irauteco auquera asco dituzte, nahiz eta ascotan aise galcen dituzten euren eçaugarriac.

Masca, compleju eta area culturalac Aldatu

Cultura baten unitate chiquiena masca da [referencia bhar] . Ikerquetaraco onac dira erraz isolatu eta definitu daitezqueelaco, baina configuratione, patroi edo complexu culturaletatic campo eçaugarria galcen dute. Complexu culturala cera da: dembora-spacioan dagoen masca-culturalen ossaqueta. Phenomeno hauec area culturaletan guerthatzen dira.

Realitate culturalaren mailac Aldatu

Pitirim Sorhoquinec cioenez, phenomeno socioculturalec hirur ossagai dituzte:

  • erranahiac, valioac, arauac
  • horiec objectibatzeco bide biofisicoac
  • horiec sorcen, erabilcen dituzten guiçaqui conscientea

Mailac:

1.- Maila symbolico-ideala: guiça-realitatearen gaineco sinhesmenac, notioneac, valioac eta arauac.

2.- Ekinça socialaren maila: aurrecoan oinharritutacoa baina guztiz açaldu gabe. Talde edo norbanaco batec sinhesmen jaquin batzuc içan ditzaque baina practican contra eguin.

3.- Maila materiala: realitate culturalarena. Aurreco bi mailen solidificatione materiala adiarazten du. Adb: eraicuncec informationea emaiten deraucute aurreco berce bi mailen inguruan.

Cultura-aldaqueta Aldatu

Cultura ez da ibilguetua. Culturaren alde muguicorrenac eguiturarequico aldatzen dira. aldaquetaren raçoinac eçagutzeco haimbat azterqueta eguin behar dira. Hizcunça taldeco balerauco/valio eta adiarazpenez jossita dago, eta horrec gendearen jarreran du eraguina. Sciencia eta technologia ere, hizcunçarequin lothuta daude. Transmisio culturaleco phenomenoac: cultura evolutione orocorra; horrec harcen ditu baithan iraulça culturalac. Phenomeno hauec ez dira nahastu behar iraulça politicoequin. Iraulça culturalen raçoina da masca edo compleju culturalen sarrera aurretic dagoen cultura batean, horiec aldaqueta azcarra eta muthurrecoac eraguiten dute, eta systemaren berreguituratzea, jaquin ecineco ondorioequin. Sarritan, berricunça culturalen sarrerac eraguiten du desordena, tensionea, acronimoac: mota ascotaco victimac. Cultura-evolutioneac ez du certan sorthu aurrerapen culturala. Aurrerapen culturala içaiteco haimbat aspectutan içan behar du aberastassuna (eta ez bakar batean): sciencian, communicatione symbolicoan, elkarvicitza moduan, eta ethican

Culturen pluraltassuna Aldatu

Cultura bakar batez hitz eguiteac ethnocentrismoa eraguin deçaque. Haimbat cultura daude eta horregatic respectatu behar dira guztiac; funsezco elementu hau ulerceac erran nahi du relativismo culturala neurri batean onharcea. Conceptu honen erranahia da oinharri moralac, ideologiac, religione sinhesmenac, legueac, aspectu batzuen mempe daudela: lekua, historia, populationea, heredatutaco ohiturac, eta berce horremberce campo-factore naturarequico. Notione, theoria edo sinhesmen baten eguiazcotassuna edo falsutassuna baldinça historico eta socialen mempeco azpiproductuac baino ez dira. communicatu gabeco urruneco lekuetan balerauco/valio moral berac aguerceac eracusten deraucu badagoela natura guiçatiarra. Guiçaquiaren jarrera eta consciencia culturaren eta guiça-eguituraren mende daude. Horrela, guiça-eguitura eta cultura moldatu eguin beharco dira natura guiçatiarraren masca eta oinharrizco eçaugarriei.

Referenciac Aldatu

  1. Horton, Paul B.. (1994). Sociologia. EHUco arguitarapen cerbitzua, 68 or. ISBN 84-7585-642-X . .
  2. Adibide bat: (Gaztelaniaz) «Cortatu musica taldearen La cultura abestia» musica.com (Noiz consultatua: 2022-01-21) .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu