Carlos V.a Germaniaco Romatar Imperio Sanctucoa

Germaniaco Romatar Imperio Sanctuco emperadorea
Carlos Habsburgocoa » orritic birbideratua)

Carlos V.a Germaniaco Romatar Imperio Sanctucoa [1] ( Gante , Belgica , 1500 - Yusteco monasterioa , Espainia , 1558 ), icengoitiz Carlos archiduquea [2] , Germaniaco Romatar Imperioco eta Gaztela eta Aragoico Coroetaco aguintar gorena içan cen, azquen bi horietan Carlos I.a icenaz, tartean cela ere Naffarroa Garaia , eta Gaztelaren inguruan ossatzen ari cen Espainiar Imperioa ( 1516 - 1556 ). Garai hartan Espainiaco Resuma ez cen existitzen, "Espainiac" baicic, baina Espainiaco regue guisa ere eçagutzen da Espainiaco historiographian. Bere titulua Germaniaco Romatar Imperio Sanctuco emperadore içan cen, eta Carlos V.a icena hartu çuen horretaraco ( 1520 1558 ).

Carlos V.a Germaniaco Romatar Imperio Sanctucoa
Titian - Portrait of Charles V Seated - WGA22964.jpg
Holy Roman Empire Arms-double head.svg
Germaniaco Romatar Imperio Sanctuco emperadorea

1519 - 1556
Maximiliano I.a Germaniaco Romatar Imperio Sanctucoa - Fernando I.a Habsburgocoa
Rey de Aragón, Libro da Nobreza e Perfeiçao das Armas.jpg
Aragoico reguea

1516 (egutegu gregorianoa) - 1556 (egutegu gregorianoa)
Fernando II.a Aragoicoa - Philippe II.a Espainiacoa
Coat of Arms of the Heir of the Crown of Castile 13th-16th Centuries.svg
Gaztela eta Leon reguea

1516 -
Philippe I.a Gaztelacoa - Philippe II.a Espainiacoa
Lord of the Netherlands (en) Itzuli

Vicitza
Jaiotza Gante 1500eco otsailaren 24a
Herrialdea   Germaniaco Romatar Imperio Sanctua
Lehen hizcunça francesa
nederlandera
Heriotza Yusteco monasterioa 1558co irailaren 21a (58 urthe)
Hobiratze lekua El Escorial monasterioaren regue crypta
Heriotza modua berezco heriotza : malaria
Familia
Aita Philippe I.a Gaztelacoa
Ama Joana Gaztelacoa
Ezcontidea(c) Elisabeth Portugalgoa ( 1526co marchoaren 10a , 1526co marchoaren 11 (egutegu gregorianoa) -   1539co maiatzaren 1a )
Bicotequidea(c) Johanna Maria van der Gheynst (en) Itzuli
Barbara Blomberg (en) Itzuli
Seme-alabac
Anai-arrebac
Familia
Leinua House of Habsburg (Spain) (en) Itzuli
Hezcunça
Hizcunçac gaztelania
francesa
euscara
nederlandera
alemana
Jarduerac
Jarduerac monarcha
Jassotaco sariac
Sinhesmenac eta ideologia
Religionea Romatar Eliça Catholicoa

Find a Grave: 3965 Edit the value on Wikidata
Firma Emperador Carlos V.svg

Joana I.a Gaztelacoaren ( Joana Eroa icengoitiz eçaguna) eta Philippe Ederraren ondorengoa içan cen eta aitona-amona ospetsuac içan cituen: Maximiliano I.a Austriacoa eta Maria Borgoinacoa aitaren aldetic eta Regue-reguina catholicoac amarenetic. Oinordetzaz, lur asco içan cituen bere mempe: Herbehereac , Austriaco lurraldeac eta thronu imperialeraco escubidea jasso cituen aitona Maximiliano eta amona Mariagandic eta Regue-reguina Catholicoec, berriz, Gaztelaco contherri , Napoli , Sicilia , Indiac , Aragoi eta Canariar uharteac utzi cerauzquioten.

Tituluac Aldatu

Biographia Aldatu

 
Carlos V.a Emperadorea gaztetan

Prinsenhof jaureguian ( Gante , Flandria ) dançaldi bat ospatzen ari ciren bitartean, haurdun cegoen Joana archiduquesac tripaco min handiac cituen. Nehoren lagunçaric gabe, communeranz abiatu cen eta horrelaxe jaio cen bere bigarren semea, asteartea cen 1500eco otsailaren 24co goiceco 03:30ean. Joanac Juan deithu nahi içan ceraucon, orain dela guti hildaco anaiaren omenez, baina azquenean, Carlos icenez bathaiatu çuten aitac hala nahi çuelaco.

Urthea bethe baino lehen, Philippec Luxemburgoco duque icendatu çuen, baita Urrhezco Toison deritzon Borgoinaco ordenaco çaldun ere.

1501eco açaroaren 16an , Philipe eta Joanac Espainiara bidaiatu çuten, Regue-reguinen oinordeco icendatu baitzituzten eta Carlos chiquia Margarita Yorkecoaren escuetan gueratu cen. Franciatic passatu cirenean, Philippec eta Luis XII.ac bere seme-alabac ezconceco ituna signatu çuten eta, urthe batzuc beranduago, itun hori Bloisco itunean berretsi cen.

Philippe Flandriara itzuli cenean, Margarita çainçailea edadetua cela eta Ana Borgoinacoaren escu utzi çuen prince chiquia eta bere hezcunça çucenduco çutenac ere icendatu cituen. Fernando Catholicoac , berriz, princea Gaztelaco regue içan citequeen ustean, Luis de Vaca bidali çuen Flandriara , gaztelania eta Gaztelaco ohiturac iracasteco haurrari. Alferricaco ahaleguina, nombait, urthe batzuc gueroago Carlos princea Espainiara hurbildu cenean, oraindic ez baitzuen hizcunça erabat memperatzen.

Euscaraz ere halamoduz hitz eguiten çuela eta gustatzen citzaiola euscaraz hitz eguitea ere jasso içan da. [3] Lope Martinez de Isastic 1620an jasso çuenez, Carlos V.ac euscaldunac cituen medicua, capillaua eta confessorea, eta haiengandic ikassi omen çuen euscara aphurra. [4]

1506an , Elisabeth Catholicoaren heriotzaren ondoren, Philippe eta Joana berriro joan ciren Gaztelara , hango koroa escatzera. Lorthu çuten, baina hauen reguealdiac guti iraun çuen, Philippe hil eguinen baitzen eta Joana, berriz, erhotu eguin cela-eta, Tordesillasco comment batean itchi baitzuen aitac.

Carlos adinez chiquia cenez, bere aitona Maximiliano I.ac hartu çuen Herbehereen reguetza, baina berehala utzi ceraucon cargua Margarita Austriacoari , Carlos eta bere senideen heciquetarequin batera. Horrela bada, prince gaztearen hezcunça guztia Flandrian garatu cen. 1509an , emperadoreac Adrian Utrechtecoa icendatu çuen Carlosen maisu [5] .

Azquenean, 1515eco urtharrilaren 5ean , Carlos adinez nagussi cela erran çuten eta Herbehereetaco jaun icendatu çuten. Horrela bucatu cen iceba Margaritaren regueordetza, baina regue gazteac ez çuen governatzeco gogoric eta Chièvresco jaunac çuen bothere ossoa bere escu. urthe horretan ethorri cen Adrian Utrechtecoa Gaztelara, aitona Fernandoc bere oinordetza escubideac kenduco othe cerauzquion beldur [5] . Carlosen anaia gazteagoa çuen gogoco, bere ondoan hecitacoa eta harenganaco joera çuela cirudien.

Gaztelaco eta Aragoico reguea Aldatu

1516co urtharrilaren 22an , aitona Fernando II.a Aragoicoac azque testamentua idatzi çuen, bertan Carlos Gaztela eta Leongo resumen governari eta administratzaile icendatuz. Joanaren ordez jarri çuen thronuan, honec ecin baitzuen çuen gaixotassunagatic. Aragoico koroari cegoquione , bere alaba Joanari uzten ceraucon, bethi ere Carlos governari nagussi icendatzen çuelaric. Carlos ethorri bitartean, Cisneros cardinalac governatuco çuen Gaztelan eta Alonso Aragoico arçapezpicuac, berriz, Aragoin.

Marchoaren 23an , Fernando reguea Madrigalejon (gaur egun, Caceres ) hil cen. Hortic aurrera, Carlos regue sentitzen hassi cen. Gaztelaco Conseilua ez cegoen horrequin ados eta marchoaren 4an guthun bidali ceraucoten/cioten, amaren tituluac respectatzeco escatuz, Joanac viciric jarraitzen baitzuen. Hala ere, Fernandoren hiletac bucatu eta 10 egunetara, oihuec garbi eracusten çuten, aldaqueta cethorrela:

« Vivan los católicos reyes doña Juana y don Carlos su hijo. Vivo es el rey, vivo es el rey, vivo es el rey. »


Carlosec gaztelarren guthunari erançun ceraucon, regue içaiteco erabaquia communicatuz. Eztabaida luce baten ondoren, aphirilaren 3an , Cisneros cardinalac Carlosen erabaquiaren berri eman ceraucon regnuari eta 13raco gauçatuta gueratu cen.

« Doña Juana y don Carlos su hijo, reina y rey de Castilla, de León, de Aragón, de las Dos Sicilias, de Jerusalén, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valencia, de Galicia, de Mallorca, de Sevilla, de Cerdeña, de Córdoba, de Córcega, de Murcia, de Jaén, de los Algarves, de Algeciras, de Gibraltar, de las islas de Canaria, de las Islas, Indias y Tierra Firme del mar Océano, condes de Barcelona, señores de Vizcaya y de Molina, duques de Athenas y Neopatria, condes de Ruisellón y de Cerdaña, marqueses de Oristán y de Gociano, archiduques de Austria, duques de Borgoña y de Bravante, condes de Flandes, de Tirol, etc. »


Bestalde, Naffarroaco 3 stamentuec fideltassuna eguin ceraucoten/cioten cin Carlosi.

Bitartean, Aragoico koroaren egoera erabat chaoticoa cen. Lurralde hartaco justiciac Alonso Aragoicoa arçapezpicuari aguintea kendu ceraucon, Aragoico legueen arauera cargu hori thronuaren oinordecoari cegoquiola erranez.

Aragoico Regueren Audienciac raçoina eman ceraucon justiciari, baina arçapezpicuac governa ceçaqueela erabaqui çuen, Joanaren sendaguile eta çainçaile celaco. Justiciac ez çuen onhartu, ordea, Joana ez cela oinordeco erran çuen, semea içan beçain pronto, haren escutara passatzen baitzen aguintea. Beraz, eta Fernandoc berce seme bat içan çuenez Germana Foixcoarequin , Joanaren cina ecerecean gueratzen cen (umea jaio eta ordu gutira hil cen arren).

Maiatzaren 13an , Carlosec Joanaren çainçaile beçala cituen bothereac recognoscitu cerauzquion arçapezpicuari, baina cina eguiteari uko eguin ceraucon. Gainera, Aragoico Regnuaren Deputationeac Joana hartu çuen koroaren oinordeco beçala, gaixo cegoenez, governutic alboratu eta bere semeagan erorcen bacen ere cargu hori. Gainera, ez cen Aragoico institutioneric Carlos regue beçala onharcen çuenic, foruac ez bacituen cin eguiten.

1518co otsailaren 9an , Gaztelaco Gortheac , Valladoliden bilduta, Carlos icendatu çuten regue. 600.000 ducat ere eman citzaizquion eta Gortheec haimbat escaera eguin cerauzquion. Hauec dira haietaco batzuc:

  • Gazteleraz hitz eguiten ikastea.
  • Atzerritarren cargu publicoetaraco icendapenac amaitzea.
  • Gaztelatic metall preciatuen eta çaldien irteera debecatzea.
  • Tordesillasen guilçaperatua cegoen, Joan, bere amarenganaco respectuzco tractua.

Aragoico egoerac çaila içaiten jarraitzen çuen. Maiatzaren 9an , Carlos Zaragozara iritsi cen. Aragoico Gortheen bilera saioac maiatzaren 20an hass ciren eta, eztabaida luceren ondoren, maiatzaren 29an , Carlos eguin çuten Aragoico regue. Joana ere reguina içanen cen, baina governatzeco gaitassunic ez çuen eta bere tituluac nominalac berceric ez ciren.

1519co otsailaren 15ean , Carlos Barcelonara iritsi cen eta Gortheac convocatu ciren hurrengo eguneraco. Aragoico hitzaldiaren anceco baten ondoren eta ondorengo eztabaiden ondoren, Carlos eta Joana koroatu cituzten aphirilaren 16an . 1520co urtharriler arte ez cen diruaren contua garbitu eta, azquenean, 300.000 libera escaincea erabaqui çuten.

Hau guztia guerthatzen ari cen bitartean, 1519co urtharrilaren 12an , Maximiliano I.a emperadorea hil eguin cen. Ekainaren 28an , Carlos icendatu çuten Francfurten Germaniaco Romatar Imperio Sanctuaren emperadore eta horregatic utzi çuen bertan behera Valenciaranz bidaiatzeco asmoa. Gaztelaco Gortheei deithu cerauen/cien Santiagora 1520co marchoaren 20raco . Horrela, Carlosec Adrian Utrechtecoa bidali çuen bitarteco içaiteco eta ondoren Valenciacoa ere convocatu ahal içaiteco. Leguez campocoa cen hori eta stamentu privilegiatuec gaizqui hartu çuten. Iscambila ugari içan cen eta 1520co aphirilaren 30ean , regueac documentua bidali cerauen/cien, foruac eta privilegioac gordetzeco prest cegoela erranez. Azquenean, regueac legueac aguincen çuen guztia bethe çuen, Monçongo Gorth Orocorretara joan cen, Valenciatic passatu cen eta foruac cin eguin cituen maiatzaren 16an .

4 urthe passa ciren contu guzti hauetan eta Carlos içanen cen Gaztela, Aragoi eta Naffarroa bilduco cituen lehen reguea.

Araçoac Gaztelan: Communeroac (1520-21) Aldatu

Saconceco, iracurri: « Gaztelaco Communitateen Guerra »

Carlos Gaztelara iritsi cenean, escarmenturic gabeco gazte bat cen; ez cituen bertaco ohiturac eçagutzen, ez hizcunça ere eta horregatic Flandriatic ethorritaco collaboratzaile borgoinarren lagunça hartu beharra içan çuen, aberastassun ugari escaincen cerauen/cien bitartean. Hau guztia ez cen gaztelauen gustuco içan eta horrelaxe jaquinaraci ceraucoten/cioten Valladolideco Gortheetan 1518an . Regueac ez ceraucon jaramonic eguin eta berehala joan cen Aragoiranz. Gaztelauec guero eta hasserreago ceuden, behar haimbateco arreta ez cerauelaco escaini.

Barcelonan jaquin çuen romatarren regue eguin çutela eta Santiagocora deith cituen Gortheac, atzerrico gastuac ordainceco, batez ere. Orduan Gaztelaco hiriac ecezcoa eman ceraucoten/cioten, ez baitzuten Alemaniaco interessa Gaztelaren aurretic jarce hori eta resumara itzulceco deia eguin ceraucoten/cioten. Azquenean, amore eman çuten eta Carlos Alemaniaranz joan cen, Hadriano Utrechteco cardinalari reguetza utziz.

Gustu charra çabalcen joan cen Gaztela ossoan eta Medina del Campoco suteac communeroen alchamendua phizt çuen. Jaunchoen aurkaco alchamenduac cirenez, hauec Carlosi lagundu ceraucoten/cioten eta, pixcanaca, communeroen muguimendua itzalcen joan cen. Azquenean Juan Padillaren aguindupea ceuden communeroei irabaci cerauen/cien Villalarreco guduan ( Valladolid ).

Araçoac Aragoin: Germaniac (1519-23) Aldatu

 
Espainiaco Carlos I.a eta Alemaniaco Carlos V.a

Levanteco lurraldeetan guerthatu cen hau. Valenciaco artisauac Fernando Catholicoac emandaco privilegioa çuten. Miliciac anthola citzaqueten berbereen aurka eguiteco. 1519an , Carlosec baimena eman çuen milicia haiec ossatzeco eta Joan Lloren jarri cen aguintean.

1520an , içurria içan cen Valencian eta nobleec alde eguin çuten; miliciec aguintearen jabe eguin ciren eta Hadriano Utrechtecoaren disolvatzeco aguindua ez çuten obeditu. Egun gutiren buruan, muguimendua Balear uharteetara ere iritsi cen eta 1523ra arte iraunen çuen.

Communeroena garhaitu beçain pronto, armadac berehala bucatu çuen Germaniequin ere.

Espainiar imperioaren antholaqueta: systema polissinodiala Aldatu

Icen hori eman citzaion 1521 eta 1523 artean, emperadore hautaquetac eta communeroen araçoac compondu ondoren, gauçatu çuten Conseiluz ossatutaco antholaqueta systemari. Badirudi Gattinara cancellera içan cela Carlosi "Statuaren Conseilu Secretua" proposatu ceraucona. Hori içanen cen Gaztelaco Conseiluaren hacia, berce conseilu guztiac eratzeco modelloa içanen cena eta Philippe V.aren aguintaldir arte iraunen çutenac [6] .

Conseiluetaco quideac regueac berac auqueratzen cituen eta, reguearen aurrean edo ordezcariren baten aurrean, haimbat gai eztabaidatzen cituzten. Regueac çuen azquen hitza, baina içugarrizco botherea çuten:

  • Conseiluan, regueac stamentuec çuten indarra neurcen çuen.
  • Reguearen faltan (gaixotassuna, guerra, bidaia...), beraiec governatzen çuten.
  • Aguintea ez cen banatua eta, ascotan, bothere legueguilea, bethearazlea eta judiciala bereganatzen çuten, nahi eran erabiliz: Gurutzadetaco

Conseilua, Inquisitionearen Conseilua...).

Garranci handia çuten idazcariec. Conseiluetaco idazcariec emaiten cerauen/cien regueari Conseiluan tractatutacoaren berri edo Conseiluari eramaiten cerauzquion reguearen erabaquiac. Azquenean, eraguin handia çuten contatzeco erarequin, aurreratu edo atzeratzeco neurriequin... Ascotan salhatu cituzten eta scandalu ugari içan ciren (guehiembat Philippe II.aren garaian).

Gaztelaco Conseilua Aldatu

Garrancitsuena cen ezbairic gabe. Gaztelaco etche noble handiac bilcen cituen, 2 edo 3 ecclesiastico eta licenciatu copuru bat ere bai.

Bere functioneetan Gaztelaco resuma governatzea ceuden eta justicia administratzea.

Statu Conseilua Aldatu

Espainiaco reguearen tresna garrancitsua cen atzerrico politica eztabaidatzeco. Regue-reguina Catholicoen garaian ere horrelaco cerbait bacen Erret Conseiluan. 1526an hass cen lanean, Sulieman Handiac Austria mehatchat çuenean.

Conseilu bakarra da presidenteric gabecoa, Reguea baita lan hau eguinen duena. Conseilariac ez dira legue guiçonac, harreman internationaletan, baicic, Albaco Duquea beçala edo Nicolas Perrenot . Beraz, conseilari hauec bethi ciren goi nobleciacoac edo goi clerocoac.

Philippe II.aren garaian, reguea ascotan ez cen egoiten conseilu honetan eta Antonio Pérez idazcaria bidalcen çuen bere ordez.

Conseilu honen lana regueari atzerrico politican aholcuac emaitea cen eta haimbat embaxadetaco controla bereganatzen çuen: Roma , Viena , Venetia , Guenova edo Europaco potencia nagussienac: Francia , Anglaterra eta Portugal .

Gaztelaco Conseiluan, regueac conseilarien erranac ençun eta gauçatzen cituen. Statu Conseiluan, ordea, regueac berac eramaiten cituen eztabaidatzeco gaiac, conseilarien erranac ençun eta nahi cituen erabaquiac harcen cituen.

Aragoico Conseilua Aldatu

 
Carlos I.a Espainiacoa eta Carlos V.a Emperadorea

Conseilu honec ere bere berhecitassunac cituen:

  • Presidencia Carlos V.aren cancellerordeagan cegoen.
  • Conseilua lurraldeca antholatuta cegoen, ez familia nobleen arauera.
  • Conseilu honec bere functione judicialac gutitzen ikussi çuen, Mallorca eta Sardiniaren casuan soilic Gaztelacoaren ancera jarraituco çuelaric.
  • Carlosec arreta gutien jarri ceraucon conseilua içan cen.

Inquisitionearen Conseilua Aldatu

1535ean eraiqu çuen Carlos V.ac, Inquisitioneac ceduca jurisdictionea controlatu nahian. Hala ere, 1545ean , Philipe reguetzan cegoenean, berriro escaini ceraucon aurreco jurisdictionea Inquisitioneari. conseiluac bitartecari lanac eguin beharco cituen.

Ordenen Conseilua Aldatu

Regue-reguina Catholicoen garaian, Fernando regueac ordena militarren independencia ecerecean utzi çuen eta bere burua 3 ordena militar garrancitsuenen maisu icendatu çuen.

1523an , Adrian VI.a aita sanctuac ordenac eman cerauzquion Gaztelaco resumari eta ondare garrancitsu bat gueratu cen reguearen jurisdictionepean: 2 hiri, 200 herri eta ehun bat herrixca, Santiagoren Ordenapean ceudenac, Gaztelaco %4a supposatuco çuena. Berçalde, maisuaren irudia desaguercean, aurreco antholaqueta era galcen çuten eta Ordenen Conseiluac hori componduco çuen.

Pixcanaca, Carlos haien privilegioac gutitzen joan cen, batzuetan raçoin politicoac erabiliz, communeroei lagundu cerauela edo... Ascoc alde eguin cerauen/cien cigorrei, privilegio hauec cirela-eta.

Azquenean, Philippe II.aren garaian, Conseilu hau Ohorezco titulu bat baliz beçala hartu cen, odol garbitassunaren bermea, aleguia.

Hassieran, aita sanctuac emandaco 3 buldac administratzeco sorthu cen, Resumari lagunceco federic gabecoen aurka çuen borrocan eta Mediterraneoan çuen galera flotta mantenceco.

Guehien bat, elizguiçonac ceuden bertan eta dirua bildu eta bula horien administrationean aritzen ciren, imperioaren finança ithurri handia ezbairic gabe.

Ogassuneco Conseilua Aldatu

1523an sorthutac conseilu honec, Gaztelaco Ogassunaren rationaliçacio handia supposatu çuen.

Horrela ossatu çuten: 3 conseilari, normalean Gortheco bureaucracian escarmentu handico licenciatuac, eta 4 assistente: diruçaina, finança scribaua, contadorea eta idazcaria.

Functioneen artean hurrengoac ditugu: gastuac burutu, finança ithurri berriac bilhatu, aurrecontuac eguin, berce conseiluetaco condaroeei informeac escatu... Normala den beçala eta familia garrancitsuenetaco quideac ez içaitean, conseilua hau berehala hassi cen berce conseiluequin ica-mica.

Indietaco conseilua Aldatu

 
Espainiaco Carlos I.a eta Alemaniaco Carlos V.a

1511n sorth çuten eta Carlosec 1524an reformatu uen.

Horrela ossatzen çuten: Presidente bat, Canceller Handia, 12 conseilari, bethico personala eta Indiaco Conseiluari cegozquion postu berheciac, Indietaco chronista officiala, cosmographoa, Contractatione Etcheco ençulea...

Bere competencien artean, Mundu Berrico itsasso eta lurren gaineco edocer cegoen, bai militar eta bai politicoa, bai baquea eta bai guerra, bai civila eta bai criminala. Indietaco Contractatione Etchea çaincen çuen Sevillan . Indietaraco regueordeac, armadetaco generalac, arçapezpicuac... proposatzen cituen. Auciac ere erabaquitzen cituen.

Bere reguealdian guerthatutaco haimbat gauça hurrengoac dira:

Honec denac, lehen imperio globalizatua eraiqui çuen, Philippe II.ac jarraituco çuena.

Naffarroaco guerra Aldatu

Saconceco, iracurri: « Naffarroaco conquista »

Gaztelaco communeroen guerra ikussit eta Naffarroaco desmilitariçacioa cela eta, 1521ean , naffarre contraerasoa jo çuten hirurgarren aldiz occupationearen contra, resuma berrescuratu nahian. Oraingo honetan, Henrique II.a Naffarroacoac Francisco I.a Franciacoaren lagunça çuen, eta ia Naffarroa ossoa alchatu cen haien alde. Hassieraco arracastaren ondoren, André Foixcoa general francesaren acats strategicoec eta armada espainiarraren recuperatione azcarrac Noaingo gudua içugarrira eraman çuten, Carlos V. emperadorearen garhaipenaz.

Hurrengo urtheetan, armada naffar-francesec erassoa jo çuten Baztan-Bidassoara, baita dembora batez Belatetic ipharraldeco lurraldea bereganatu ere. Aldiz, Carlos emperadoreac emandaco erasso batec azpiratu eguin çuen naffarren resistencia Amaiurren eta Hondarribian (1523-1524) eta, harrezquero, espainiarrac berriz ciren Donibane Garaciren atharian. 1528tic aurrera, su-ethena içan cen, eta Carlos emperadorearen tropec Luçaidera eguin çuten atzera, raçoin strategicoengatic. Hala ere, guerra-egoerac indarrean jarraitu çuen Naffarroan.

Romatarren regue Aldatu

Francfurco Germaniar Romatar Imperioa emperadoreric gabe gueratu cen 1519co ekainean, Maximiliano I.a hil cenean. Baina berehala compondu cen hau Carlos emperadore berri icendatuz. Hala ere, Franciaco reguea cen Francisco I.ac lehia garbia eguiten ceraucon eta diru ascoren beharra içan çuen Carlosec. Gaztelan bilhatu çuen dirua eta Jacob Fugguer beçalaco alemaniar bancariena ere bai.

Alemaniara itzuli cen regue koroatzeco eta Espainiatic at ibili cen 1522 arte. 1520co urriaren 23an koroatu çuten regue Akisgranen eta, 3 egun beranduago, emperadore eguin çuten.

Turkiarren aurkaco gathazca Aldatu

1516an , Selimec, Algerco princeac Baba Aruj ("Biçargorri" goiticenaz eçaguna) itsaslapurrari Gaztelaren mempecotassuna deuseztatzeco lagunça escatu ceraucon. Arujec baiezcoa eman ceraucon, baina Algertic espainiarrac bota/vota ondoren, Selim hil eta regue icendatu çuen bere burua. Cisneros cardinalac , Carlosen iritsiera arte Gaztelaco regueorde içan cenac, 8.000 guiçoneco gudataldea bidali çuen Diego de Veraren aguindupea hiria birconquistatzeco. Heciqueta militarric gabeac ciren ordea, eta galçaile içan ciren [7] .

1517an , Arujec Tilimsen hartu çuen, Orango governadore espainiarraren cergadun cen hiria. Handic urthebethera, governariac itsaslapurra garhaitu eta hilcea lorthu çuen, eta bere anaia Hayreddin Biçargorri Algerco regue eguin çuen. Carlosec honen berri içan çuenean, berehala bidali çuen Hugo de Moncada 7.500 guiçonez ossaturico expeditione baten buru, hiria birconquistatzeco asmoz. Abuztuaren 17co guerr conseiluac Tilimisengo reguearen lagunça itcharotea erabaqui çuen, baina, ekaitz içugarri batec onciteria guztia hondatu çuen, Hugo de Moncadac atzera eguin behar içan çuen [8] .

1520an Selim I.a hil eta guero, bere seme bakarra cen Suleiman Bicaina Ottomanda Imperioco sultan bilhacatu cen eta erassoa hassi çuen Balkanetan eta Mediterraneoan. 1521ean , Belgrad saqueat eta erre çuen eta hurrengo urtheetan, bere resuma Hungariaco resumaranz inguratu cen. 1526co abuztuaren 29an , Suleimanec Luis II.a Hungariacoa garhait çuen Mohácsesco guduan eta Fernando I.a Habsburgocoa icendatu çuten oinordeco, Anarequin ezconduta cegoelaco, Hungariaco reguearen arrebarequin, aleguia.

Prince protestante alemaniarren lagunçarequin, eta Gaztelaco nobleciarenarequin, Carlos anaiaren lagunçan aguertu cen 1532an , Viena Suleimanen erassoetatic defendatzeco. Hala ere, Francisco I.ac emperadoreac turkiarrac garhaitu eta bere aurkaco guerran hassico othe cen beldur cen eta ez erassotzeco aholcua eman ceraucon sultanari, borrocaric eguin gabe retiratu celaric.

Urthe berean Hayreddin Biçargorric Algerco haitzetic espainiarrac camporatzea lorthu çuen eta 1533an Solimanequi elkartu cen, bere oncidiaren almirante icendatu çuelaric. Itsaslapurrac Tunis hartu çuen hurrengo urthean, Carlosec bi operatione burutu cituen. Lehenengoa 1535ean içan cen, Tunisco jardunaldia icenez eçagutua, eta Biçargorriri Tunis kendu ceraucoten/ciotenecoa eta bigarrena, Algerco jardunaldia, 1541ean , eguraldi charra cela-eta porrot eguin çuena.

Franciaren aurkaco guerrac Aldatu

 
Espainiaco Carlos I.a eta Alemaniaco Carlos V.aren signatura. Yo el rey

Laur guerra burutu cituen Francisco I.a Franciacoaren aurka, imperioco koroaren atzetic baitzebilen hau ere, eta Carlosec Borgoinaren itzulpena escatzen ceraucon:

  • Lehenengo guerran ( 1521 - 1526 ) Franciac Milanerria hartu çuen eta Henrique II.ari 1515an conquistatutac Naffarroa berrescuratzen lagundu ceraucon. Hala ere, Franciaco reguea galçaile irten cen eta carcelatua içan cen Paviaco guduaren ondoren. Francisco Madrilera eraman çuten, bertan Madrilgo Ituna (1526) signatzec , Milanerria berriz ez çuela hartuco eta Naffarroaco regueari ez ceraucola berriro lagunça escainico erranez.
  • Bigarren guerran ( 1526 - 1529 ), tropa imperialec Romari eguin ceraucoten/cioten erasso, Franciaco reguearen laguna cen Clemente VII.a aita sanctua Sant'Angelo gazteluan refugiatzera ehartuz. Cambraico Baquean , Espainiac Borgoinari uko eguinen ceraucola signatu çuen, Francisco I.ac Italia, Flandria eta Arthois uzten bacituen. Tournay hiria ere entregatu behar çuen. Aita Sanctuac Romatar Imperio Sacratuaren emperadore icendatuta (1530), Carlos V.ac franciarren aurkaco guerrac jarraitu cituen.
  • Hirurgarrena (1535-1538) Franciac Espainiaren alliatua cen Savoiaco duquerri occupatu çuenean guerthatu cen eta Milaneranz jarraitzeco asmoa çuen. Niçaco ethenarequin amaitu cen, bi aurkariac erabat nekatuta baitzeuden haimberce guerrarequin.
  • Laurgarrena eta azquena (1542-1544) Alemaniaco protestanteen gathazcarequin bucatu cen. Neca-neca eguinda, bi monarquec baquea signatu çuten Crépyn . Honequin, Espainiac Francia ipharraldeco lurrac galdu cituen, baita Flandria ingurucoac ere. Berriro ere, Franciac Italia eta Herbehereac utzi beharra içan çuen.

Protestantismoa Aldatu

Aita sanctuaren escutic koroa jasso ondoren (1530), Carlosec lutheranismoac sorthutaco araçoei erançun beharra sentitu çuen.

1530ean , Augsburgueco Dieta deith çuen, lutheranoac eta catholicoac aurrez aurre jarriz, "Augsburgueco Confessioac" deritzonean. Carlosec Wormseco Edictoa confirmatu çuen 1521 , lutheranoa escumicatuz. Lutheranoec Schmalcaldengo Liga ossat çuten 1531n eta armada eta financiacio commun bat ciurtatu çuten, protestanteen liga deithu citzaion honençaco.

Reformaren beharra onhartuz eta araçoa compondu nahian, Paulo III.a aita sanctuac Trentoco Concilio Ecumenicora deith çuen, 1545eco abenduaren 5ean hassic cena lanean.

Protestanteec ez çuten Trentoco Concilioa onharcen eta emperadoreac 1546co ekaineco guerra hassi çuen. Aita sanctuaren armac ciren eta Octavio Farnesec aguincen çuen, Austriaco Fernandoren erranetara cegoen austriar bat, aleguia. Sajoniaco Mauriti ere emperadorearen alde cegoen, Schmalcaldengo Ligatic appartatu baitzen. Carlosec garhaipen garbia içan çuen Mühlbergueco guduan 1547an eta, handic gutira, alemaniar princeac retiratu eta emperadorearen aguinduetara jarri ciren.

Garhaipen itzela içan bacen ere, ez çuen lutheranismoa eta catholicismoa bateratzea lorthu eta 8 urthe gueroago Augsburgoco Baquea signat beharrean içan cen, nahi çuten religionera atchiquitzeco alemaniarrec escubidea onhartuz. Bethiraco ez cen içanen, baina momentuz, Reformac sorthutaco araçoa baretuta gueratu cen.

Carlos V.aren abdicationea eta oinordecotza Aldatu

Haimberce guerra eta gathazcaren ondoren, Carlos erreflexio aldarte batean murguildu cen; bere burua, vicitza, vicipenac eta Europaren egoera cituen buruan.

XVI. mendeco lehenengo erdian berarequin batera içandaco Europaco protagonista handiac hilic ciren, jada: Henrique VIII.a Anglaterracoa eta Francisco I.a Franciacoa , Martin Luther , Erasmo Rotterdamgoa eta Paulo III.a aita sanctua ere desaguertuta ceuden.

Bere vicitzaco eta eguin çuen guztiaren balancea ez cen guztiz positivoa. Habsburgotarrec governaturico imperio universalaren ametsac porrot eguin çuen eta Borgoina berrescuratzeco ahaleguinac ere bai. Romatar Eliçaren defendatzaile sutsua içanic ere, ecin içan çuen lutheranismoaren eçarpena guelditu. Itsassoaren berce aldeco lurrac asco haci citzaizquion, baina administratione egoncor bat lorthu gabe cegoen oraindic. Italian, aldiz, espainiar aguintea fincatuta cegoen eta 1559an bermatuco cen Cateau-Cambrésisco Baquean eta 150 bat urthe iraunen çuena.

Carlosec guero eta arguiago çuen Europa prince berrien escuetan erorico cela, eta Imperioaren idea baztercen ari cen, Espainiaren hegemonia azpimarratzen cihoan bitartean.

Brusselaco abdicationeetan ( 1555 - 1556 ), Carlos V.ac bere anaia, Fernando, icendatu çuen romatarren regue eta Espainia eta Indiac bere semea cen Philipperi utzi cerauzquion. Flandriatic Laredoraino bidaiatu çuen Espainiaranz itzuliz eta heçueriac emaite cerauzquion symptomac lasaitu nahiaz. Hiri handietatic urrun cegoen herri bat gommendatu ceraucoten/cioten horretaraco, La Vera escualdean ( Extremadura ), eta hilabethe eta 3 aste iraun çuen Jarandilla de la Verarainoco changoac. Oropesaco condeec utzi ceraucoten/cioten gaztelua bertan vici ahal içaiteco.

1556co otsailaren 3ra arte, itcharon çuen han, Yusteco monasterioaren ondoan eraiqui behar çuen jaureguia eguiteco obrac bucatzen ciren bitartean. Retiro honetan, urthe eta erdi egon cen, hirietatic eta politicatic urrun, Jeronimoen ordenaco fraideen guidaritza spiritualean.

1558co irailaren 21ean hil çuen paludismoac , hilabethec agoniaren ondoren. Testamentuan, Joan Austriacoa recognoscitu çuen Barbara Blomberguequin 1545ean içandaco bere seme beçala. Yusteco monasterioaren ondoco jaureguian eçagutu çuen lehenengoz.

Ezconça eta seme-alabac Aldatu

1526co marchoan, Carlos V.a bere lehengusua cen Elisabeth Portugalgoarequin ezcondu cen ( Joan III.a Portugalgoaren arreba) Sevillan . Honaco seme-alaba hauec içan cituen harequin:

Ezconçaz campo içandaco seme-alabac

  • Elisabeth Gaztelacoa ( 1518 ) (aguia , Germana Foixecoaren alaba içan daitequeena).
  • Margarita Austriaco edo Parmacoa ( 1522 - 1586 ) (Ama Juana Van der Gheest içan cen).
  • Joana Austriacoa ( 1522 1530 ), ama Nassauco dama bat içan omen cen.
  • Tadea Austriacoa ( 1523 ?– 1562 ) Orsolina della Penna içan cen bere ama eta Sinidaldo di Copeschirequin ezcondu cen.
  • Joan Austriacoa ( 1547 - 1578 ), Barbara Blomberguen semea içan cena.


Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindia . ( PDF ) 186. arauaː Atzerrico persona-icenac. Graphia-erizpideac. Regueerreguinen eta quidecoen casua. .
  2. Aiphuaren errorea: Compondu beharreco referencia codea dago orri honetan: ez da texturic eman EIMA iceneco referenciaraco
  3. Madariaga Orbea, Juan.. Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII. ISBN 978-84-940717-6-8 . PMC 900965798 . (Noiz consultatua: 2020-11-21) .
  4. Michelena, Luis, 1915-1987.. (1990). Textos archaicos vascos. ISBN 8450592036 . PMC 1120306032 . (Noiz consultatua: 2020-11-21) .
  5. a b García Herranz, Rafael. Infancia y juventud de Carlos I. .
  6. Serrano Mota, María de la Almudena; García Ruipérez, Mariano. (1999). El patrimonio documental: fuentes documentales y archivos. Universidad de Castilla La Mancha, 26 or. .
  7. Primera expedición contra Argel (1516). .
  8. Segunda expedición contra Argel (1518). .

Campo estecac Aldatu