Joxe Açurmendi

euscal idazlea

Joxe Açurmendi Otaegui ( Cegama , Guipuzcoa , 1941eco marchoaren 19a ) euscal idazlea , philosophoa , saiaquera eguile eta poeta da. Ethicaren , politicaren , hizcunçaren philosophiarn , technicaren, euscal litteraturaren eta, orocorrean, philosophiaren gaineco liburu eta articulu asco eta asco plaçaratu ditu. Jaquin cultura-taldeco quide, bertan Jaquin iracurgaiac saileco arduraduna içan da. Sail horretan, pensamenduaren divulgationea bulçatu asmoz, 40 liburutic gora athera dituzte euscaraz: hala nola, Classicoac [1] editorialaren philosophiaco euscarazco itzulpenetan lagundu içan du. Udaco Euscal Universitatearen sorçaileetaco bat içan cen, halaber. EHUco Philosopha Modernoco cathedraduna eta iracaslea içan da. 2010ean euscalçain ohorezco icendatu çuten. Finean, Joxe Açurmendi Euscal Herrico pensalari emancorrenetaco bat da eta, ascoren eritziz, erudituenetacoa ere bai. [2] [3]

Joxe Açurmendi
Joxe Azurmendi.jpg
(2006)
Vicitza
Jaiotza Cegama 1941eco marchoaren 19a (80 urthe)
Herrialdea   Guipuzcoa , Euscal Herria
Familia
Anai-arrebac
Hezcunça
Heciqueta Euscal Herrico Universitatea
Münsterreco Universitatea
Doctorego ikaslea(c) Paco Sudupe
Hizcunçac gaztelania
euscara
alemana
anglesa
francesa
Jarduerac
Jarduerac autorea , philosophoa , idazlea , poeta eta universitateco iracaslea
Lanthoquia(c) Donostia eta Colonia
Emplegatzailea(c) Euscal Herrico Universitatea
Lan nabarmenac Philosophiaco guida. Philosophian aritzeco oinharriac: guida bibliographico eta methodologicoa
Humboldt: hizcunça eta pensamendua
Jassotaco sariac
Quidetza Jaquin
Euscalçaindia
Udaco Euscal Universitatea
Muguimendua continental philosophy (en) Itzuli
Sinhesmenac eta ideologia
Religionea Romatar Eliça Catholicoa

Inguma: joxe-azurmendi-otaegi-00 Literaturaren Zubitegia: 19

Biographia Aldatu

Joxe Açurmendi Otaegui gaztea cela Çarautzen (Guipuzco ) fraideetara sarthu eta Erriberrin (Naffarro Garaia), franciscotarren baithan, philosophia ikass çuen. Erriberrin berriro aurkitu cituen euscara eta Euscal Herria , Arturo Campionen lanac iracurriz. Villasanteri Axularren Guero gaztelaniara itzulcen lagundu eta euscal litteratura classicoarequin lehenengo eçaupidea hartu çuen. 1959 eta 1960 . urtheetan Arançaçura joan cen. Han, franciscotarren escolan, Theologia ikass çuen.

1960co hamarcada Aldatu

Erriberritic Arançaçura itzuli cen 1960co hamarcadaren hassiera . Garai horretan Joseba Inchaustic çucencen çuen Jaquin aldizcarian lagunçaile hassi cen. Aurreco garaiarequin alderatuta aldizcariac jite berria hartu çuen: Europaco philosopha eta culturari beguiratzen hassi citzaion [4] . Açurmendic haimbat eta haimbat articulu eguin cituen Jaquin aldizcariraco. Lehena, 1960an bertan, "Bergson’en problema" [5] içan cen. Articulu horietan guztietan ascotarico gaiac landu cituen: marxismoa eta orthodoxia , cultura , religionea , poesia , litteratura eta identitatea ciren gai centralac. Aldizcari horretaco çucendaria cen, Francoren Governuac hori lehenengo aldiz debecatu çuenean. Aldizcaria berriz sorthu cenean lanquide içaiten seguitu çuen eta nehoiz ez derauco/dio bertaco partaide içaiteari utzi. Articulu ugari plaçaratu içan ditu bertan ordutic.

Arançaçun Bitoriano Gandiaga eçagutu çuen eta bien arteco harreman personal cein literaioa 40 urthez luçatu cen. Açurmendic Gandiagaren Elhorri poema liburua editatu çuen garai hartan.

Urthe batzuc gueroago, 1964an , Foruan ( Bizcaia ) latin eta euscarazco litteratur iracatsi çuen. 1965ean erbestera ihes eguin çuen Cergatic? : Francia , Alemania , Finlandia , Hungaria eta Italia ibili cituen bere “bohemio bidean” eta urthe bereco udazquenean, azquenic, Roman fincatu cen [6] . Urthebetheco Theologia ikastaldia eguin çuen bertan, seguidan ikasquetac Westfaliaco Münsterren ( Alemania ) jarraituz.

Alemanian cela, Ceruco Arguia astecarira "Cergatic eta certaraco euscaldun?" iceneco articulua bidali çuen 1967co urtharrilea . Articulu horrec eztabaida gogorra sorthu çuen eta haimbaten aldetic salhaqueta gogorrac jasso cituen Açurmendic. Urthe bereco Jaquin 27/28 cembaquia erançun çuen Açurmendic bere ikuspeguia açalduz: euscaldun içaiteco jaio bainoago, ahaleguindu eguin behar da. [7]

Alemanian bertan, 68co maiatza baino lehen, marxismo berri bat eçagutu çuen eta bere garaico dogmatismoaren contraco borrocan, communismoari gogoraraci ceraucon “Xixtimac hil dir(el)a” [8] . Era berean, darwinismoaren , sociologiaren eta psychologiaren ekarpenac hainçat harceco aldarricatu çuen. Ezquerreco cein escuineco dogmatismoaren contraco borrocac bere vicitza eta obra guztia ceharcatuco du, beraz.

1970eco hamarcada Aldatu

1971n Hitz verdeac (E.F.A., Editorial Franciscana Arançaçu) poesia liburua idatzi çuen, bere poesia liburu bakarra içan dena. Dena den, Susa arguitaletcheac 1990ean Hitz verdeac liburuan cegoen eta censurac debecatu çuen Manifestu Atzeratua poema –saiaquera kutsua ere baduena– arguitaratu çuen. Hitz verdeac publicatu ondoren 1969an idatzitaco Hizcunça, ethnia eta marxismoa (Euscal Elkargoa) liburuac arguia ikussico çuen 1971n . Bertan, aberçaletassuna eta marxismoa elkarren contra jarceco joera aztertuco du. Liburuac, “euscal raçoinari marxismotic haina beguiratu derauco/dio marxismoari berari euscal araçotic, marxismoa bere principioetarainoxe, bere içari historico nahiz barne eguiturazcoetaraino çulhatuz eta birpensatuz”. Urthe bat berantago, Colacowsqui (E.F.A., 1972 ) arguitaratu çuen, Joseba Arreguirequin batera. Bere garaico marxismoaren dogmatismoa eta metaphysica criticatu cituen bertan. Urthe horren vueltan, berriz, Cultura proletarioaz (E.F.A., 1973 ) idatzi çuen. Lan horretan, 1917tic 1921era arte nagussi içan cen muguimendu proletculturala aztercen du, hau da, iraulçaile sovietarren hegal ezquertiar radicalec ossatzen çutena. Hortic bi urthera Iraulça sovietarra eta litteratura (Guer -Mensajero, 1975 ) liburua arguitaratu çuen litteraturari buruz, begui bat Russian eta bercea Euscal Herrian çuela. Cultura proletarioaz eta Realismo socialistaz liburuequi batera trilogia bat ossatzen du azquen honec.

Urthe horretan bertan atheraco cen gueroago polemicoa içanen cen Guiçona abere hutsa da (E.F.A., 1975 ) liburua. Bere lagunec Lazcano Mendiçabal icempean arguitaratu çuten. Gainera, liburuan aurkezten den thesiac censuratua içaiteco arriscu handia çuela ikussita, obran defendatzen ez den thesi baten laburpena ipini çuten sarrera guisa. Lanean Conrad Lorenz etologoaren ekarpenac lancen dira eta bere garaico pensamendua (eta marxismoa cehazquiag ) garaico scienciaren erronquen mailan ez dagoela criticatzen da thesi simple beçain gogor batequin: guiçaquiaz daquigu gauça bakarra abere hutsa dela da. Hurrengo bi urtheetan berriz ere polemicoac içan ciren bi liburu arguitaratu cituen: Cer dugu Orixeren contra? (Jaqui -E.F.A., 1976 ) eta Cer dugu Orixeren alde? (Jaqui -E.F.A., 1977 ). Lehen liburuan Orixe nola baztertua içan cen aztercen da, hala nola, ahancira horren raçoinac. Bigarrenean, aldiz, “Orixeren alde onac haiçatu ordez, iracurlea eta Orixe idazlea elkarrenganatzea bilhatzen du” cegamarrac. Oraindic, 1980co hamarcada heldu artean, sei liburu guehiago publicatu cituen. Lehena, Artea eta guiçartea (Haramburu, 1978 ) içan cen. Bigarrena, Realismo socialistaz (Haramburu, 1978 ) deithuricoa, autoreac dioen beçala Cultura proletarioaz liburuaren jarraipena dena. Bertan, historiaric gabe erabilcen diren conceptuac historian sarcen ahaleguinduco da militancian eztabaidac hobetzeco eta elkar ulermena sendotzeco asmoarequin. Mirande eta christautassuna (Guipuzcoac Aurrezqui Kutcha, Irun Hiria sariaren irabazlea, 1978 ) içan cen hurrengoa. Bertan, Miranderen gainean ditugun aurreritziac kencera deitzen deraucu. Liburuan, “christau official cen guiçarte batean, Mirande nola alchatu cen” [9] açalcen saiatzen da cegamarra.

1980co hamarcadaren aurretic publicatuco cituen azquen liburuac, hurrenez hurren, Arana Goiriren pensamendu politicoa (Hordago–Lur, 1979 ), Nationalismo / Internationalismo Euscadin (Hordago-Lur, 1979 ), eta PSOE eta euscal aberçaletassuna (Hordago–Lur, 1979 ) içan ciren. Azqueneco liburu hauetaco batzuc 1970eco hamarcadaren hassieran idatzi ciren nahiz eta urthe batzuc gueroago arguitaratu. Haiec idazteco motivoa hauxe cen: “militanciac behar omen çuen oinharrizco litteratura aphur bat eguinez joaiteco euscaraz.” [10] Trilogia bat eguitea cen asmoa, Arana Goiri eta aberçaletassun socialista , PSOE eta euscal aberçaletassuna eta Socialismo aberçalea eta natione araçoa . Trilogia hori escuan çuela 1974co udan clandestinoqui Baionara ( Laphurdi ) joan cen fronte culturala activatzeco asmoarequin. Activationea, ordea, asmo on hutsean gueratu cen, berac erraiten duenez, “secula functionatu ez çuen laur fronteen schema harequin...”. Fronte cultural honec behar batzuei erançun nahi cerauen/cien: “ nationea cela, socialismoa cela, classeac eta internationalismoa cela...” eztabaida ugari cegoen Euscal Herrian. Erançun bat eman beharra cegoen divulgatione mailan. Textuinguru horretan ulertu behar dira Açurmendiren azquen liburu hauec ere, hala nola garai berdinean athera ciren Marx eta Nationea (Garate, 1972 ), Iraulçaz (Torrealdai, 1973 ) eta aurretic aiphatutaco Joxe Açurmendiren beraren Colacowsqui eta Cultura proletarioaz .

Hamarcadaren hassieran, 1973 urthea , UEUco ekitaldietan parte hartu çuen Alemaniatic Ipharraldera ethorrita. Euscararequico bere quezca ere aguerian utzi çuen sasoi hartan. 1978an honela minço cen 1970eco hamarcadaco lehen urtheei reparatuz: “Neu ere harrituta gueratzen naiz orain, lehen liburuqui honetan, erraite bateraco, hizcunçari eta, cembat beguiratzen çaien, ikustean. Gauçac asco aldatu dira urthe gutitan. Oraingo planteamendu politicoetan leku gutiago eman ohi deraucogu/diogu euscarari.” Euscararen aldeco borrocac bere obra guztia marcatuco du. Euscaraz idatzico baititu bere obra guztiac, bere pensamendua çabalceco hori oztopoa içanen dela jaquinagatic. Dena den, euscara eta herria bere obraren aurretic jarrico ditu bethi, euscal culturaren aldeco militancia içanen da bere hautua.

Hamarcadaren amaieran Donostian fincatu cen Jaquin taldean hassi cen lanean Hegoaldera itzuliric.

1980co hamarcada Aldatu

80co hamarcada hassiera , Franciscotarren anaiartea utzita, EUTGn eta Euscal Herrico Universitatean hass cen lanean iracasle guisan.

1984an , thes lana aurkeztu çuen — Víctor Gómez Pin eta Julio Caro Barojaren çucendaritzapean—, Arrasateco ( Guipuzcoa ) muguimendu cooperativistaco fundatzailea Jose Maria Arizmendiarrieta apheçari buruz, hain çucen. Haren projectua guiçaquia eta guiçartea batzeco projectua cela erran çuen, socialismoa eta personalismo francesa batzen cituen guiçarte antholamendu berri bateraco projectu berri bat leguez describatuz [11] . Thesia liburu bilhacatu cen El hombre cooperativo. Pensamiento de Arizmendiarrieta icenarequi . Arizmendiarrietari buruz egundaino idatzi den libururic onenetacoa da eta japonierara ere itzuli çuten.

Hamarcada hartan, Jaquin eco çucendari lanac eta EHUco iracasle lanac partecatu cituen.

1990eco hamarcada Aldatu

1989 an, Schopenhauer, Nietzsche, Spengler Miranderen pensamenduan (Susa) arguitaratu çuen. Jon Miranderen pensamenduaren çuthabeac hobe ulerceco, haren maisuec Miranderengan içan çuten influentia aztertu çuen bertan. Berac dioenez, “Ciur nago, Miranderen egungo iracurle eta adisquideei, egunen batean Schopenhauer , Nietzsche eta Spengler hobeto eçagutzen badituzte, Mirande berri eta harrigarri bat arguituco çaiela” [12] . 1991 n, Guiçaberearen baqueac eta guerrac ( Elkar ) arguitaratu çuen, Guiçona abere hutsa da ren jarraipena içan nahi çuena. Aurrecoan guiçaquiaren animaltassuna aztercen baçuen (hala nola aggressivitatearen problema), oraingo honetan, Modernian nagussi içan cen natura/cultura dualismoarequin aphurcera dathor, differenciac culturan bakarric ez, naturan ere emaiten direla erranez. Liburuan, Modernian emaiten cen dualismo hori eçabatu nahi da, cultura ere naturala dela adiaraciz. Horretaraco, garaico scienciaren ekarpenac ekarri cituen gure artera.

Urthe bat berantago, bere obraric ospetsuena eta salduena bilhacatuco den Espainolac eta euscaldunac (Elkar, 1992 ) idatzi çuen. Paradoxicoqui, liburuaren projectua 1976an abiatu içanagatic, gaurcotassun ossoa içan çuen. Claudio Sánchez-Albornocen textu baten harira hassi cen liburua idazten Açurmendi. Honelaxe derauco/dio: “Los vascos son los últimos ke se han civiliçado en España; tienen mil años menos de civiliçación ke cualquier otro pueblo... Son guentes rudas, sencillas, ke además se creen hijos de Dios y herederos de su gloria. Y no son mas ke unos españoles sin romaniçar.” [13] Liburua, autorearen pensamenduaren obra garrancitsuena ez den arren, eçagunena bada. Obran cehar, XVI. eta XVII. mendean “intellectua ” espainiarrec euscaldunei buruz cituzten topicoac desmuntatu nahi ditu. Euscal culturaz (eta beraz, hizcunçaz) euscaldunec duten consciencia eça criticatuco du baita ere. Urthe batzuc beranduago, 1996an hain çucen, gaztelaniaz ather cen Los españoles y los euscaldunes (Hiru ) icemburupean. Salmenta handiac lorthu cituen liburuac, generoan eçohicoac cirenac ordura arte. Ondoren arguitaratu çuen liburua Democratac eta violentoac (Elkarlanean, 1997 ) içan cen. Haimbat urthe aurretic Jaquin aldizcariraco eguindaco articuluac batu eta publicatu eguin cituen liburu bakar batean Xabier Mendigurenec . Liburua galdera batequin hasten da: “Cer çarete çuec lehenago: aberçaleac ala democratac?” [14] . Bertan, berceac berce, democracia funsatzen duen guehiengoaren (raçoin bihurtuta) critica eguin çuen Açurmendic, Miranderen eta Nietzscheren pensamenduez valiatuz batic bat.

1998an Technicaren meditationea (Kutch , 1998 , Irun hiria saria) idatzi çuen. Bertan, technica berriec ekarcen dituen erronca ethico eta philosophicoac planteatzen ditu criticoqui, horretaraco technicaren inguruan idatzi duten autore garrancitsuenen pensamenduac açalduz. Carlos Sanctamaria pensalari euscaldunaren ideac erabilico ditu batez ere. Oraindic ere, urthe berean Oraingo gazte eroac (Luma, 1998 ) arguitaratu cen. Bere liburu guztiac beçalatsu, dogmatismoaren contraco obra dugu hauxe ere. Dena den, liburuac 1960co hamarcadaco cultur guiroa aztercen du Nemesio Etchanicen pensamendutic abiatuz. Obran cehar, aurreco cultur guiro hori gaurcoarequin comparatzen da, aditzera emanez garai berdinsu batean gaudela: “1964ean <25 años de paz> ospatu cela, goi goitic. Eta astia daducanac studiotcho bat eguin leçaque nola ospatu cen, eta cer erraiten cen baquearen sanctuaz eta vicitzaren sacratuaz eta aurrerapen economicoaren sacrosantuaz orain beçalaxe. Eta orduco cacetariec, professional hutsac cirenec, oraingoac beçalaxe, eta berceric ez, Diario Vasco eta El Correo Español-en cer idazten çuten, professionalen objectivitate huts – hutsarequin...” [15] Liburuari eguindaco lehenengo critiquec ETA ez omen çuela asqui criticatu lephoratzen ceraucoten/cioten. Horrelaxe erançun çuen: “Norbaitec objectatu nahi baleraut, beraz, cergatic ETA ez dudan berdin criticatzen: hor ETAc ez duelaco parteric, Statuaren peco domeinua da hori” [16] . 1998an Elkarric egui ceraucon elkarrhizqueta batean argui utzi çuen bere positionea berriz: “Justicia escuan daducanari escatu behar çaio justicia eguitea” [17] . Bere positionea, realitatearen elementuac aldez aurretic ukatzea baino, haiec onhartuz “realitatea” pensatzea içan da.

1999 an, Euscal Herria crisian (Elkarlanean) arguitaratu çuen Elkarrec. Hor, hirur articulu bilcen ditu: lehena, ethicaren gaineco hausnarqueta bat da. Relativismo relativo bat defenditu du bertan, eguin duen ethicaren gaineco hausnarqueta saconetarico bat plaçaratuz. Bigarren articuluan, Alain Finquielcrauten La défaite de la pensée liburuaren critica bat dathor, romanticismo alemaniarra osso gaizqui –edo, batere ez– ulertu duela criticatuz. Azquen articulua, Ernst Jünguer philosopo alemaniarra EHUn Doctor Honoris Causa icendatu içanaren criticatic abiatzen da.

XXI. mendea Aldatu

2003an Etienne Salaberry. Bere pensamenduaz (1903-2003) arguitarat çuen EGAN arguitaletchearequin. Etienne Salaberry philosophoarn pensamendua aurkeztea da Açurmendiren asmoa, haren textuen iracurqueta edo interpretatione bat escainiz.

EHUco iracasle içaiten seguitu çuen urthe haietan guztietan eta cembait ikasleren thesien çucendari içan cen. Era berean, bere obrac goreneco maila erdietsi çuen ondorengo urtheetan athera çuen trilogia handiarequin. Trilogia hori bere pensamenduaren muinac açalcen dituen hirur liburuz ossatua dago: Humboldt. Hizcunça eta pensamendua ( 2007 , UEU ), Volcsgueist. Herri gogoa ( 2007 , Elkar ) eta Espainiaren arimaz ( 2006 , Elkar).

Trilogiaco lehen liburuan ( Humboldt. Hizcunça eta pensamendua ) hizcunçaren eta pensamenduaren arteco harremanaren aucia dago oinharrian - "hortic jalgui da herri bat oroz gain hizcunça edo cultura bat delaco idea. Gai hori modernian cehar eta batez ere Humboldten obran aztercen da." Hizcunça eta pensamendua Humboldt-en aurretic eta gaur egungo philosophian ( Cant , Herder , Humboldt ...), anthropologian (Cassirer, Sapir, Whorf...) eta sciencia cognitivoetan (Pinquer, Fodor,...) ere beguiratzen da.

Volcsgueist içan cen trilogiaco bigarrena. Bertan conceptua bera saconean aztertu çuen, sorreratic hassita ( Heguel ), conceptuaren formulatione berrietaraino. Conceptua euscal aberçaletassunaren contra erabili dela ikussita, Açurmendiren asmoa pensalarioc Volcsgueista gaizqui ulertu eta erabilcen dutela salhatzea da. “Bere thesi nagussia honacoa da: aucia ez dago Volcsgueist conceptuan, baicic eta conceptu honen ulerceco moduan. Aleguia, jathorrian (Herder, Heguel, Savigny), Volcsgueistac ez du cerikussiric neholaco planteamendu racista eta essencialistequin, contracoa baicic, hizcunçaren gaitassun autocreatzaile eta, beraz, antiesencialista seinalatzen du.” [18] . Liburuan, gaur egun pil-pilean dauden gaiac aztercen dira: modernitatea ( illustrationearen eta romanticismoaren arteco harremana), nationalismoa , racismoa , scientifismo ... baina paradoxicoqui, posmodernitateco autoreac erabiliz baino, modernitatecoac.

Trilogiaco azquen liburua, Espainiaren arimaz , " Espainiaren gaia, Espainia araço guisa, Espainiaren gaitza..." haren metaphysica aztercen du. XIX. mende ossoa eta XX.eco guehienea bertaco intellectualen problema içan da. Açurmendic Unamuno cein Ortega y Gasset , Menéndez Pidal nahiz Menéndez Pelayo , Madariaga, Sánchez Albornoz, Ganivet, Baroja, eta abar guehiagoren Espainiari buruzco gogoeten critica bat eguiten du. Berac dioenez, hauen guztien berhecitassuna, "ez da Espainiaren egoeraz eta gueroaz quezcatzea, ardura horrec harcen duen modua baicic: herriaren essencia bilhatu nahi dute denec, nationearen arima, raçaren jeinua, aberriaren izpiritua... historian aguercen dena baina historiaz aurrecoa dena, berezcoa eta aldaecina, içaite material baina aldi berean metaphysicoa, Statua eliça bihurturic, ideario politico bat religionezco fede, bere dogma eta inquisitione guztiequin.". Beraz, hispanitatearen pensalari eta apostoluen idazquiac aztertu ditu, eta aguerian utzi, "bera nor içaiteco berce batzuc mempean eta çamphaturic behar dituen herri baten ideologia bethi imperial eta maiz asqui racista".

2009an, Azquen egunac Gandiagarequin arguitarat çuen eta bere libururic personalena dela erran daiteque. "Abiapunctua ez da edonolacoa: Bitoriano Gandiaga , poeta paregabea, Arançaçun fraidequid içana eta lagun bihotzecoa hilcera doa. Hari visitan joan eta, ecimbercean, adisquidearen vicitza eta lanac, içaera eta heciera, nahimenac eta sinhesmenac hassi da repassatzen, eta bere buruarenac ere bai. Bertan, bere lagun Gandiagarequin solhasaldia aurkezten deraucu, Gandiagaren munduaz, christautassunaz, fedeaz, ... pensatuz. Meditatione anhitz topa ditzaquegu liburuan, sinhesteaz, fedeaz, Jaincoaz, Eliça berria bihurtu den Statuaz, theologico bihurtu den atheologia batez, eta abar guehiagoz".

Berriquiago, Barkamena, condemna, tortura liburua arguitaratu du. Liburu ossoa gorago aiphatu diren ideac ceharcatzen du: garai batean Eliça beçala, gaur egun Statua da gure consciencien controlatzaile çorrotza. Cereguin horretan, politicariec morala erabilcen dute eta communicabideen cein ustezco intellectualen ecimberceco collaborationea dute.

Arguitaratutaco azquen liburua Historia, raça, nationea dugu, urthe luceetan ossatutaco lana. Liburu horretan natione conceptua aztertu du Rhenanen textuac aracatuz. Açurmendic academian arracasta içan duen natione civicoaren eta natione ethnicoaren arteco berheizqueta gainditutzat joco du eta era berean, aurretic Espainiaren arimaz liburuarequi Espainiaco casuan beçala, Franciac oinharrian gordetzen duen essencialismoa aguerian utzico du.

Anhitz urthez eguindaco lanarengatic, XXI. mende honetan jasso du onharpena, berceac berce, Euscadi Litteratura Saria eta Eusco Ikascunça saria escuratuz.

Pensamendua Aldatu

Haren lan guztia pensamenduaren eta conscienciaren ascatassunaren defensa bat içan da. Erran behar da, crisi [19] garai batean jaio eta bilhacatuco dela bere obra guztia [20] . Eta hain justu ez da içanen bere obraren funsa crisi horretatic athera nahi içaitea, aitzitic, crisian nola vici pensatu nahi du berac. Moderniac utzi deraucun fundamentu fincoric gabeco guiçartean oraindic çutic dirauen ondare metaphysico eta dogmatico ororequin bucatu nahiac marcatuco du bere pensamendu guztia, crisian dagoen guiçarteac ciurtassun dogmaticoraco joera içaiten baitu. Horregatic bere pensamenduac ceharcatu duen dogmatismotic ihes eguin nahi hori, ascatassunera ihes bat berceric ez da içanen: Hassieran marxismo orthodoxotic, gueroago Moderniaco dualismo metaphysicotic, hala essencialismo espainoletic, edo moralaren principio absolutuen erabilera instrumentaletic eta abarretic. Ascatassun hori esparru desberdinetan borrocatuco du. Crisia ez baita berez cerbait negativoa, aldaquetaraco auquera baicic. Crisiac ahalbidera deçaqueen ascatassunac baditu bere ardurac ordea.

« Ancinaco mundutic çalança gabe haimbat gauça viciric dago gure baithan, mundu modernotic milla gauça heredatu dugu; baina gu ez gara mundu horietaco ez bat ez bercecoac, eta gueure mundu bat ez daducagu. Gu phuscailetacoac gara. Modernitatea bera guc milla fragmentotan aphurtuta jaraunsi dugu. Mundu ikusquera global beçala ez deraucu balerauco/valio. Horregatic da larria gure problema (nahiz eta ez içan larriqui sentitua). [21] »


Azquen finean, Joxe Açurmendiren pensamendua joan-ethorrico pensamendua da: aurreco mundu hersitic aldendu eta ,hori aphurtu ondoren, vueltan ethorrico dena. Atzean utzitaco lothurac berriro ekarri gabe mundu phuscatu hori nola berreguin hausnarceac ossatu du bere pensamendua. Mundu hori berea eta bere herriarena içan da, bere experienciatic pensatua.

« Gueure experiencia daducagu, gueure aguiançac eta porrotac, gure historiatchoa. Gure cereguina gueure experienciaren eta historiatchoaren gogoeta jorratzen joaitea da. Gueure mundutchoa eguin, gueuretzat. [22] »


Açurmendic berreguite processu hori culturaren susperralditic ikusten du. Experitua [23] berrescuratu nahi du, adiera alemanean, hau da, culturaren adieraric çabalenean [24] . Ildo horretan Alemaniaco culturac XVIII. mendean içandaco susperraldia aztertu du. Sasoi hartan, alemaniarrec francesa utzi eta alemana cultur hizcunça bihurtu çuten. [25] [26]

Germaniar eta euscal philosophiaren eraguina haren pensamenduan Aldatu

Joxe Açurmendiren pensamenduan philosophia germaniarrac eraguin handia duela baiezta daiteque. Hizcunçaren alhorrean, nabaria da Heidegguerren , Wittguensteinen , G. Steinerren eta Humboldten eraguin . Hizcunçaren ugaritassunaren eta batassunaren problema pensatzea philosophiari planteatzen çaion araço bat da. Horrec bethe bethean Humboldt harrapatuco du. Eta Açurmendic, Humboldten pensamenduac alhor honetan gaurco lingüisticaren eta biogueneticaren ekarpenequin uztarcen saiatuco da. Disciplinartecotassunaren idea azpimarratuz bethi.

Moderniaco metaphysicaren contraco borrocan, nabaria içan da ere Nietzschec harengan içan duen eraguina. Dena den, bere pensamendua ez da neholaz Nietzscheren critican gueratu, haratago joan nahi içan du. Bere pensamenduan eraguin çucena içan duen berce autore bat, bethi ere dogmatismoaren contraco pensamenduaren ildoan, Lescec Colacowsqui pensalari poloniarra içan da. Bere obra Euscal Herrira ekarcen ahaleguinduco da 197 2an idatzico duen Colacowsqui liburuan. Nabarmencecoa da, halaber, Hans Albert pensalari alemaniarrac bere pensamenduan duen eraguina. Simmel eta Canten arrastoa ere topatzen ahal dugu ascotan bere idatzietan.

Ez da ahanci behar, Açurmendi, gaizqui interpretatua içanen den romantico alemaniarraren pensamenduaren berrescurapenean ahaleguinduco dela bere vicitza guztian cehar. Intellectual espainol eta francesen contra eguinen du, haiec alemaniar romanticismoa ecer guti ulertu dutela salhatuz. Goethe , Schiller , Herder eta Humboldt (berceac berce), falsuqui salhatzen çaien nationalismo metaphysic horretatic ascatzen ahaleguinduco da. Horren adibide dugu Euscal Herria crisian eco hirurgarren athalean Alain Finquielcraut pensalari francesari eguiten deraucon/dion critica gogorra, bere liburu La défaite de la pensée ren harira ethorrico dena. Hala nola, Jaquin aldizcarico ehunca articulu, bethi ere gogoratzen, nationalismoa Francian sorth den “ideologia” dela. Horche dugu, hain çucen, bere thesi nagussietaco bat: nationea eta nationalismoaren idea Francian ( Montesquieu , Voltaire , Rousseau , Ernest Rhenan eta abar) sorthu dela, guero romantico eta illustratu alemanec berce era batera interpretatuco dutena. [27] Horren adibide dugu Volcsgueist liburu erraldoia, bere trilogiaren bigarrena. Traditione franciarra eta alemaniarra elkarren aurkacotzat harceco joera desmuntatzen saiatuco da beraz. Ikuspegui orocorrago batetic honela birformulatu liteque thesia: illustratione francesari ez derauco/dio romanticismoarequin identificatu ohi duten anti-illustratione alemanac jarraitu; hau da, ondorengo pensamendu alemana, illustrationeari critica eguinez bada ere, illustrationearen jarraipena içan da eta ez bere ukoa [28] . Berce modu batera erranda: romanticismoa, ekinçac materialqui huts eguin duenean Iraulçaren projectua (illustrationea) pensamenduan eta spirituan salvatzeco ahaleguina içan da [29] .

Berçalde, euscal pensamendutic içan duen eraguin nabarmenena, batez ere, Chillardeguirena içan dela erran daiteque. Guztiz aiphatzecoa da halaber Mirandec haren pensamenduan içan duen eraguina, baita, berceac berce, Orixe , Arizmendiarrieta , Nemesio Etchaniz , Salaberry , Carlos Sanctamaria eta berce cembait idazle ere [30] .

« Chillardeguic incarnatzen du onguien Euscal Herri berria, guerra ondocoa erran ohi den aroa. Haren lagunac, edo ikasleac eta jarraitzaileac içan gara berceoc -aguian cerbait heterodoxoac batzuetan, ephelagoac ascotan. Mugarri handia, içan, guerra içan da. Baina harrigarria da nola guero, natione araçoa, socialismoa, norbanacoaren patua, religionearen eztabaida, catholicismo officialarena beçala mendebaleco "progressismoaren" critica, euscara modernizatu beharra, euscara batua, etb., euscalguinçan, litteraturan, gure borroca ideologico edo mundu ikusqueran, politican, berrhogueita hamar urthe luce milla gathazca ilhunetan occupatuco gaituzten motivoac, denac batera colpe batetic eta garbi, coherencia ossoarequin agueri dira harengan, ethorquiçunaren intuitione berri genial batean beçala. Hastapen horretan Chillardegui ez da ibili bakarric: Etchaide, Krutwig, Xarriton, San Martin, Aresti... [31] »


Hizcunça: ascatassunaren spacio vicia Aldatu

Hizcunça eta pensamenduaren arteco harremana sacon aztertu du Joxe Açurmendic, batez ere Humboldt. Hizcunça eta pensamendua liburuan. Gai horren inguruan philosophia classicoa eta sciencia berrien ekarpenac uztartu nahi içan ditu, bethi ere, dogmatismoari ihes eguin nahiric eta hizcuncen anhiztassuna gogoan eduquiz. Açurmendirençat hizcunça ascatassunaren spacioa da, eta viciric dago. Ikuspegui hori duela, hizcunça lotzeco edo xerkatzeco moduac irudituco çaizquio philosophia batzuen, hizcunçalaritzaren edo haimbat sciencien erranac: hizcunça grammatica da, communicatzeco tresna soila, hizcunça concretuec hizcunça universalean dute jathorria etab. Disciplina arteco lana baino reductionenismoa emaiten da horietan eta, ondorioz, dogmatismoa eta essencialismoa. Baina hizcunça ez da grammatica bat bakarric: universo osso bat da bere baithan eta bere historia du, litteratura, cantac, escolac... Hizcunça viciric dago eta creatiboa da, historian garatzen da, guiçarte vicitzan, culturguinçan indarcen eta ahulcen da. Berce modu batean erranda: herria hizcunça da, edota, essencialismoac baztertuz, herriaren expressioneac hizcunçan emaiten dira. Berea hizcuncen aberastassuna bermatzeco aldarria da, horrela mundua bera ere aberatsagoa içanen delacoan. Horren aurrean, Açurmendiren ustez, goian aiphatutaco ikuspegui reductionenistec araço bat dakarte oinharrian: "Ascatassuna versus ordena, berriz ere?" [32]

Hizcunça, pensamendua, mundu-ikusquera, herria edo nationea guisaco conceptuac darabilzquigunean, horiec pensatzeco modua eracusten du Açurmendic:

« Eçaguna da, orobat, conceptuac metaphoratic ernetzen direla, erran çuela jada Herder -ec (eta gueroago Nietzschec , eta lehenago Voltairec ...). Guertha liteque, beraz, sciencian conceptua jada desbaliatua egonic ere, metaphorac valiagarri eta eder içaiten jarraitzea, scienciac erreminta beçala beretzat hartu içan baino lehenago beçalaxe, guero ere. Erraiteraco, herriaren izpiritua hizcunça dela; euscara dela Euscal Herriaren arima, euscal herri gogoa. Cergatic ez? Metaphora bicaina da. Contua da, hori erraiten dugunean, cer erraiten dugun jaquitea - metaphysicaric gabe: <metá phorá> ("phérein") ez da <metá physicá>. [33] [34] »


Marxismo orthodoxoari critica eta sciencia berrien ekarpenac Aldatu

Euscal Herrian marxismoa pensamendu nagussi cenean ( 60co eta 70eco hamarcadetan ), Joxe Açurmendic haren orthodoxiaren contra eguin çuen. Pensamendu totalitario, dogmatico eta hersien contra, hauec ezquerrecoac cein escuinecoac içan, idatzico ditu bere lehenengo obra guztiac. Colacowsqui ( 1972 ) liburuan, salhatu çuen marxismoa sciencia baino fede bihurtua dagoela, denaren explicatione bakarçat hartua içan baita. Scienciaren ekarpenac ere itsuqui harcera baino, contuan harcera dei eguiten du, baina bere ekarpenec ez çuten oiharçun handiric içan, eta gogor criticatu çuten. Batzuen eritziz, gaizqui ulertua edo ez iracurria içan celaco guerthatu cen hori. Guiçona abere hutsa da ( 1975 ) liburuan, honelaxe derauco/dio:

« Guiçona abere bat da... baina ez du hori aithortu nahi.[...] Mythoac bethi berceric sinhes araci nahi içan derauco/dio guiçonari. Berceac berce, iraulçaren mythoac ere bai. Eta religioneac, philosophiac eta ideologiac eta, sarri, scienciac ere, guiçonac bere buruari berceric frogatzeco ahaleguinac ciren. Berez, guiçona, abereric ez dela sinhetsi nahi luqueen abere bat da. [35] »


« Onhar deçagun guiçona abere bat dela, abere hutsa. Historia guztia abere honen historia dela, bercelaco promesaric gabe.

Jaquina: lehen raçoimenaren, edo eta, historiaren helburu absoluturen baten sclavu bacen, ez deçagun guiçona orain, natura absolutuaren sclavua bihur. Guiçonaren naturac constitutione irequia du. [36]

»


Hemen ere anceman deçaquegu ascatassunari emaite deraucon/dion garrancia, naturan bertan ascatassuna cherthatuz. Ikuspegui scientifico batetic lothura supposatuco luqueela eman badeçaque, bere thesiac contracoa adiarazten du. Guiçaquiac, natura baino, naturac daduzcala, hau da, constitutione irequia, azpimarratuco deraucu. Honec, moderniatic heldu çaicun natura/cultura schema dualistarequin -natura bakarra eta cultura anhitzac- aphurtu nahi du. Idea horrec metaphysica batera garamatza, eta horrequin aphurtu nahi du Açurmendic.

« Natura eta cultura, natura eta historia, materia eta izpiritua, synthesi batean lotzeco premia nabarmena da gure egunotan ere. Lehenagoco synthesiec ez dute balerauco/valio; eta harequin seguitzeac ere ez du balerauco/valio. Sciencien gaurco mailari dagoquion synthesi bat behar dugu. Nolaco synthesia lorthuco den, gueroac erranen du. Nolanahi ere, azterqueta interdiciplinarioz bilhatu beharco da solutionea. Lehenengo, ordea, problema bat badagoela jaquin behar da. [37] »


Ascoren aburuz, gaur gaurcoa da oraindic critica hau, Açurmendic jadanic 70eco hamarcadan bota/vottze/votatzen çuena. Disciplinartecotassunaren idean saconduz, sciencia guztiac bata bercea ukatuz baino, horietaco bakoitzean emaiten diren ekarpen guztiac hainçat hartu eta uztartu behar direla erranen du. Hain çucen, hori içanen da bere garaico marxismo orthodoxoari eguinen deraucon/dion critica. Psychoanalysiari , sociologiari , ethnologiari , eta abarri critica berdina eguinen deraue.

Dogmatismoari aurre eguiteco modu guisa Açurmendic textuinguru historicoa contuan hartu ohi du. Marxi dagoquione onhartuco du bere berritassuna itzela içan dela ordurarteco materialista francesac, economista anglesac edo Heguel aurrecariac gogoratzen baditugu. Aldi berean, ordea, XIX. mendean bertan baina Marx ondoren ethorrico diren Darwin , anthropologi , sociologia etab. ez ahanztea escatuco du [38] . Era berean, orthodoxiaren aurka berriz ere, Marxismoa tentuz aztertuco du eta, adibidez, theoriaren baithaco ikuspegui economicoaz cera derauco/dio:

« Marxismoa muguimenduaren (bilhacaeraren) philosophia da; marxismoa ez da içaitearen philosophia bat [...] Eguiteric ez dagoena da, hortaz, principioz guztiz legitimoa eta, practican ere, haimbat eta haimbat eremutan balerauco/valio viciqui naro eta çabalecoa dena ikuspunctu guisa (<<azquen instancia>> material edo economicoaren hautu methodicoa), thesi metaphysico (ançu) bat bihurtu [...] <<Azquen instancia>> modu absolutu <<theologico>> honetan ulercen denean -interpretatione batzuetan noizpait eguin içan den leguez-, dialectica desaguertu eguiten da pensamendu honetatic eta marxismoaren cençua guztiz dogmatiçatzen da. Hain çucen, Marxec ascatu eguin nahi çuen pensamendua, berriro lotzen da horrela. [39] »


Historiaren philosophia Aldatu

Historiaren valioa ukatu gabe historiara eguin diren haimbat hurbilquetequin critico agueri çaicu Açurmendi. Ascatassuna mugatzen duelacoan historiaren ikuspegui ideala ezbaian ipini du, ikuspegui horrec aurresuposatu behar duen metaphysica aguerian utziz. Marxismo orthodoxo , christautassuna , liberalismoa , Illustrationea ... historiaren idea berean funsatu dira: hoberanzco aurrerapena eta iragan loriatsu bat, paradisu bat iraganean eta ethorquiçunean, guiçarte perfectu bat azquen finean. Historiaren ikuspegui horrec ascatassunaren aurkaco çama supposatzen derauco/dio guiçaquiari, historiaren jainco bat .

« Historialari garaiquide empiriaçaleac berceric uste badute ere, apenas dago ikerlandaric metaphysicaren interferencia guehiagorequin historiaren baino. Mugatzeac -ikerqueta guerthacari jaquin batera mugatzen denean- mugaz gaindicora igorcen gaitu: guerthacari ikertua ez da ossotassun handiago baten çathi bat baino (eta isilpean historia universal bat supposatuz minço gara horretaz); agenteac ez, guiçadiaren çathi bat baino (eta horietaz anthropologia bat supposatuz bakarric minço ahal gara). [40] »


Modu horretan historiara jo ohi da ethorquiçuneco projectuac justificatzera. Historiac "Eguia" ezcutatuco balu beçala, eta bertan aracatuz guero, ethorquiçunac oinharri sendo bat içanen balu beçala. Açurmendiren aldarria da iraganari baino ethorquiçunari beguiratzea.

« Historia chaos ilhun bat da. Gendeac argumentu çacu bihurtu nahi içaiten derauçu, baina handic berdin ikasten da bata eta bere contrarioa [...] Edo hobe, bakoitzac nahi duena ikasten derauçu handic [...] Non eta nola phizten da historia? Amaiur Lauaxetaren poesian dago viciric liburu guztiz scientificoren bateco orrietan baino guehiago; Anglaterraco historia Shakespeareren drametan vici da, Anglaterraco eracundeetan, festa nationaletan, hots, memoria vician [...] Errigorosqui historiaren philosophiaric ez da possible. Are gutiago scienciaric. Guehienez ere poesia, apparatu scientifico guehiago edo gutiagorequin. Historiac, reala içaiteco, edo eracundea (Statua, erraiteraco) edo mythoa behar du, eta generalean biac. [41] »


Statu modernoa, dogmatismoa eta metaphysica Aldatu

Aitzinean erran denez, dogmatismoaren contraco borrocac marcatzen du Açurmendiren pensamendu guztia. Haimbaten ustez, Euscal Herria çaphalcen çuen/duen Espainiaco eta Franciaco cultura dogmatico–christau absolutuaren contraco borroca içan da Açurmendirena, bai personalqui eta bai herri mailan. Horren adiarazle dira haimbat eta haimbat liburu, hala nola: Euscal Herria crisian , Espainolac eta euscaldunac , Democratac eta violentoac , Oraingo gazte eroac , Espainiaren arimaz , Barkamena, condemna, tortura edota Historia, raça, nationea . Denec criticaco punctu batean elkar eguiten dute: Espainiar cein franciar cultura metaphysicoa da, christau–dogmaticoa bere oinharrian. [42] Cultura horrequin eraiqui diren Statu-nationeec Eliçaren tanquera hartu dutela erranen du Açurmendic. [43] Horren adibide, maiz aiphatu içan duen gaitzespen moral–politicoa da: «Euren buruan Statuaren consciencia salvatzea dute, araço culturala da. Gaitzespen morala escatzen dute, eraguin politicoa duena. Beraz, bi maila nahasten ditugu, Statua, consciencia...» [44] . Hau da, statua conscienciaren esparrura sarthu da. Marxec bere garaian criticatu duen Statu totalitario dogmatico hori gure artean berriz dela salhatzera dathor Açurmendi.

« Bitartean Statua cer ari den bihurcen, certaraco repicatu contu çaharra. Garai bateco analysi critico mingotsac ( Marcuse : "One-Dimensional Man" ), utopia negativo belçac ( Huxley , Orwell ), garrasi protestac ( "68co maiatza" ), ahanciric, ia guiçarte civilaren resistencia cipitzic ere gabe, goxo-goxo, gure buruon gainean amarauna ehuncen ari da botherea baque-baquean horiçonte guztietaraino. Alcobetaco cuttundeguietaraino. [45] »


« Ez dut violencia condemnatu eguiten. Hautu ez violentoa da neurea, halere, berdin çait cergatic, eta violenciaric ez dut practicatzen. Cein Statuc eta San Pedroc exigitu behar deraut, eta democrata baldin bada are gutiago, neure hautu hori berce guztiençat ere cilheguizco bakarra consideratzea? (...) Statuec eta politicoec ez daducate cergatic ecer guehiago escatu, eta gutien-gutiena daducate cergatic nire conscienciaren barruan ecertaraco sarthu. [46] »


« Statuac hiritarraren ibilera publicoa arautzea eta controlatzea berezcoa du. Baina, azquen finean, Statuac ez ditu hiritarrac nahi, mendecoac baicic. Eta hiritarrac mendeco soil bihurcen ahaleguincen da. Mendecoa ossoqui mendean, haren consciencia mendean eduquiz eduquitzen da, hots, Statua bera hiritarren consciencia bilhacaraciz [...] Badago borchaqueria bat conscienciac chiquitzea berce helbururic ez duena, berea baino bercelacoric ecin baitu admittitu: menderatu ecin duen consciencia cehatu eguiten du. Enequin batera ulu eguiten ez baduçu, ene etsaia çara, çu guiçartetic eçabatu beharra dago. Borchaqueria hori lehenago Eliçarena içan ohi cen, orain Statuarena eta heran lagunena içaiten da. [47] »


Horche ere ascatassunaren aldarria burutzen du philosophoac, conscienciaraino sarcen den Statu bat behin eta berriz salhatuz.

Statu modernoa edo Statu-nationearen legitimationearn inguruan Espainiac historiatic campo dagoen espainiar identitate bat imposatu içana egozten derauco/dio cultura espainolari. Identitatea historiaz campoco metaphysica batean fundamentatu içana, hain çucen. Horixe, Espainolac eta euscaldunac liburuan salhatuco du arguien. Hala nola, Espainiaren arimaz trilogiaco hirurgarren liburuan. Hor salhatzen duen eredu metaphysico edo essencialista hori Espainiac Franciari copiatu deraucola azpimarratuco du Açurmendic eta Rhenanec abiatu çuen nationalismoaren eredu ustez civicoa criticatuco du. [48] Aldi berean, nationalismo ethnicoaren eta nationalismo civicoaren arteco ezberdinqueta edota oppositionea bertan behera utzi behar dela argudiatuco du. Bere ustetan dichotomia horrec Statu-natione jaquin batzuen içaera ezcutatzeco edo çuritzeco balerauco/valio du:

« Natione objectivoaren [ethnicoaren] essencialismoa baino, ez da arriscu chiquiagoa natione subjectivo nahizcoaren [civicoaren] nationalismoa (essencialismoa ere barnebildu ohi duena gainera). Araçoan, arriscuac nehon ez dira falta. [49] »


Globaliçacioaren garai hauetan, Statuaren içaera çalançan ipincen duten theorien aurrean, Açurmendic ohartarazten du Statua gutitu ez baicic eta eraberritu eguin dela. Euscal Herriari dagoquionez, gainera, Statua eracunde eraguincor guisa çalançan ipinceac Statua lorceco helburua bazterceco xedea luque:

« XIX. mendeco Statua ere ez baita deus gutitu; eraberritu eguin da. Eta XIX. mendeco pariac XXI. mendeco pariac dira. Statua gainditutzat emaiteac hemen gure artean ez du complitzen berce xederic, hura ikussecinago eta attaccaecinago bihurcea baicic, batetic, inoffensivo aithortuz, eta, bercetic euren Statua -burujabetza- gura luqueten herriençat helburu debecatua declaratzea. [50] »


Aldi berean Açurmendic statuaren eta guiçartearen philosophia bat ere garatu du. Açurmendic statu ahul bat defendatuco du guiçarte indarsu baten baldinça guisa: Statuac ahalic eta gutien eguin behar du, guiçarteac ahalic eta guehien eguin deçan lagunduz horrela. [51] Marxismo dogmaticoari lothutaco statu ereduaren aurka, gure artean hobeto ulertu nahi içan ez den eredu liberala iradoquitzen du Açurmendic:

« Eta honec balerauco/valio du nire statuaren, Euscal Herri independente baten conceptuarençat ere. Socialistec Europa guztian statu indarsu bat nahi dute, statuac babestu behar duelaco guiçartea, eta justicia çaindu eta hori guztia. Nic uste dut hori socialismo centro-europarraren errua dela, eta guc eguin behar duguna da socialismo eredu bat garatu, possible baldin bada behinçat, non guiçartea den indartuco dena, guiçarte cooperativo bat bilhatuco duena, eta ez statu indarsu bat [...] Statuac ahalic eta apparatu chiquiena eduqui behar du, eta ahalic eta lagunça handiena eman behar deraue guiçarteac berac sorcen dituen eracundeei. [52] »


Estatua eta guiçartearen arteco harremana culturaren ikuspeguitic ere landu içan du Açurmendic bere obran cehar. Culturaren arloan ere statu ahul bat iradoquitzen du, guiçarteac berac cultura sor deçan utziz edota lagunduz. Jarrera hori textuinguru çabalagoan ulercen da: Natione bakarra imposatuz Statu-Nationeac ordezcatzen duen nationalismoaren eta cultura ezberdinac babesten dituen nationalismoaren arteco berheizqueta. Ikuspegui hori arguien Humboldt. Hizcunça eta pensamendua liburuan atzematen da, baita ere Volcsgueist. Herri gogoa liburuan Herder-en pensamenduari escainitaco athalean. [53]

Guiçartearen gogoeta Aldatu

Berriz ere, guiçartearen eta antholamendu politicoari buruz bere obran cehar dogmatismoa accabatzen saiatuco da. Versione officialac Illustratione francesac secularizationea ekarri duela erran du. Açurmendic, Marxen eta Nietzscheren ildotic, Jaincoaren lekua orain Statuac hartu duela salhatuco du. Berriz ere Marxec Hegueli criticatu deraucon/dion statu rationala nagussitu da, eta beraz, Açurmendiren ustez, horrec crisi batean gaudela eracusten du. Antholamendu politicoa arautzeco, guehiengoaren raçoina erabilcen da orain dogma beçala. Horixe salhatzera ethorrico da, Democratac eta violentoac liburuan batez ere. Joxe Açurmendic crisi batean gaudenaren thesia sostengatzen du. Eguitura politicoen, ethicaren eta guiçartearen crisian gaude. Berac cera proposatzen du, crisitic atheratzea baino, irtembidea crisian bertan vicitzen ikastea içan beharco dela. Horrelaxe derauco/dio:

« Hona nire thesia laburqui, batere originala ez dena berçalde: hezcunçaren eguinquiçuna, culturarena beçala, balerauco/valio ezberdinequin vicitzeco rationalitate eredu social berriac garatzea içanen da gaurguero: 1) valioen beren gogoeta berri bat hain çucen, 2) guiçartearen eta libertatearen gogoeta berri baten baithan ordea, 3) elkarvicitza berri bat valioen “polytheismoan” bideratzeco practican. [54] »


Antolamendu politicoari dagoquionean, osso criticoa da democraciaren aurpegui hartu duen " fascismo espainol estali berriarequin". Textuinguru horretan intellectualac deitzen diren horien eta botherearen arteco harremanaz quezca aguertu içan du, discurso sasi-illustratua lagun eta itchuraz democracia goretsiz aurkacoa bulçatu dutelacoan. Platon eta Heidegguer gogoratzeac hausnarquetaraco bidea çabalcen du:

« Eta guri quezca guelditzen çaicu: cein çubi estrainoc darama philosophoa Athenasco democraciaren critica guztiz raçoizcotic republica ideal totalitariora, eta democracia modernoaren critica guztiz raçoizcotic national-socialismora? [55] »


Antolamendu social justuena pensatzeco saiaquera batzuec ( marxismoa , liberalismoa ...) systema hersietan bildu eta guiçarte perfectu bat possible dela amestu dute. Açurmendic ohartaracico deraue guiçaquia animalia dela ahanci dutela. Horixe da Açurmendiren idea simple baina saconenetarico bat. Guiçaquia borrocalaria da, passioneei men eguiten derauena, eta era berean haien contra doana ere, hau da, bere naturaren contra doan animalia bakarra da. Aggressivitatearen problema aztertu du beraz, eta ondoren, modernitateac guiçaquiaz çuen irudi inoçoa jasso içana criticatuco du. Batzuençat guiçaquia charra da naturaz, berceençat ona. Açurmendic ez du ez bata ez bercea onhartuco, guiçaquia aggressivoa da baina baita sociala ere. Guiçabereac, elkarrequin vicitzeco, guiçartearen nolabaiteco repressionea beharrezcoa du eta hor bere naturaren aurka jotzen du. Hori da guiçaquiaren paradoxa.

Statuac, beraz, bere buruari cilheguitassun ossoa aithortu nahico derauco/dio, violenciaren monopolioa harençaco soilic gordez. Baina, Açurmendic dioenez, democracia ez da eçarcen goitic behera hautescunde batzuequin eta abarrequin; baicic eta oinharrietatic, gendearen beharrac eta circumstanciac contuan hartuz. Hau da, ez dira herritarrac guehiengo baten aurrean makurtu behar direnac; aitzitic, Statua da barne harcen dituen guiçarteen, nationeen, taldeen nahira moldatu eta egoquitu behar dena.

Bere idatziec, nolabait, socialismo humanista bat iradoquitzen dute [56] . Bere hitzetan eraguina Arizmendiarrietarengandic eta socialismo utopicoengandic dathorquo [57] .

Ethica Aldatu

Nietzscherequin , mendebaldeco ethica dogmetatic ascatu cela uste bacen ere, Açurmendi oraindic ethicaren oinharrian dauden arrasto christau–dogmaticoequin aphurcen saiatuco da. Ethicari buruz, bere obra guztian cehar barreiaturic idatzico du. Gaiari buruz expressuqui, 1998an emaite duen hitzaldi bat da ithurri bakarra. Hitzaldi hori Euscal Herria crisian liburuco lehen athalean bildua gueratu cen beranduago. Balerauco/valio absolutuen [58] inguruco gogoeta paradoxa batequin aurkeztuco du Açurmendic:

« Gure tragedia da, vici dugun culturan, çurrutotsic ez eguitea guretzat absolutua dela, eta ez hilcea edo ez torturatzea ez dela absolutua. [59] »


Horixe dugu problema: realitatean nehon idatzi gabeco milla absoluturequin functionatzen dugula eta, alderanciz, theorian absolutuqui principio-mailara alchatu diren horiec ez direla nehon bethetzen. Hori guti baliz, consciencia borchatzeco eta arerio politicoa gaitzesteco moralaren edo principio absolutu horien erabilera malçurra salhatuco du.

« Hori da gure miseria: politica moralera ihessi, morala politicaren morroi, çucembidea moralaren guardia civil. Bakoitza autonomo eta hirurac elkarren ossagarri içan behar çuquetenac, bata bercearen caltetan cacanahastuta. [60] »


Principio moral absolutuac predicatzea araçoac componceco baino horiec acriticoqui eçabatzeco saiaquera liçateque casuric onenean: sentimendu morala, convencimenduaren ethica, ondorioen ethica edo erabaquimen democraticoa beçalaco ikuspeguiec oinharrian ezcutatu ohi duten erizpide absolutuen critica burutuco du Democratac eta violentoac eta Euscal Herria crisian lanetan; edo manipulatione politicoraco tresna, casuric charrenean: erru collectivoa beçalaco asmaquiçunac eta horren helburua açaleratuco ditu Barkamena, condemna, tortura liburuan. Joxe Açurmendic behin eta berriro ohartaracico du, realitatea ukatu ordez, textuinguru historico eta culturala contuan harceco beharraz: daducagun historia eta guiçartea daducagu, ez gustatuco litzaiqueguna. Eguia eternalic eta moral absoluturic gabeco guiçarte horretan morala, bai individuala cein collectivoa, ethengabeco eguinquiçuna da [61] .

Relativismo relativo bat Aldatu

Joxe Açurmendic crisi ethico, social eta politico sacon eta complexuan dagoen eta handic alde eguinez dogmatismora ihes eguiten duen cultura honetan jarrera tinco bat hartuco du: relativismo relativoarena. Hau açaldu aurretic –edo hobe, hau ulertu deçagun-, galdera garrancitsuena hauxe da: nola eguiten gaitu relativismo relativoac lothuretatic (dogmatismotic) asqueago? Relativismoa, clichetzat harcen da egun, eta desitchuratu. Açurmendic cera gogorarazten deraucu: “tonto desinteresatuec eta listo interessatuec bakarric harcen dute[la] relativismo hori denac berdin balerauco/valio içaitea beçala. Burutsuac, çuhurtassunezco bere lanaren abiapunctu modura ulertuco derauçu.” [62] Hau da, “hortic hassi beharra dago, eta horretan ez dago millimetro bat amore emaiteric. Balerauco/valio denac relativoac dira, raçoinac ere denac relativoac dira. Ez dago balerauco/valio absoluturic. Ongui eta gaizqui absoluturic.” [63] Baina contuz, “ascotan gure hizcunçac engainatzen gaitu: relativotassunac ez du balerauco/valio escasa edo importancia guti erran nahi; erran nahi du, guc eçagutzen dugun oro, conditione batzuequin eta harreman edo relatione systema batean eçagutzen dugula.” [64]

Beraz –aitzineco galderara vueltatzeco– nola eguiten gaitu relativismoac asqueago? Edo –hobeto– cein lothuretatic ascatzen gaitu? Açurmendic arras argui açalcen du, Grecian sophistec bulçatu çuten “dena eritzia da” doctrina (gogoratu Protagorasen lehen relativismo hura, adibidez) iraulça bat içan cela orduco botherearen contra. Sophistec azpimarratuco dute botherearen fundamentuac relativizatuz, hauec ez direla eternalac eta textuinguru historico –guiçarte, cultura, dembora, spacio geographico, clima, persona… concretu– batean gauçatzen direla –eta beraz aldacorrac direla– (gogoratu, orain, egungo Espainiaco Constitutioneco “la unidad indivisible”-ren eternaltassuna).

Galdetu gueneçaque, ordea: cergatic ez erabili pluralismo hitza hain sataniçatua dagoen relativismoaren ordez? Açurmendic argui du: pluralismoaren erabilpena oraindic gueratzen diren arrasto dogmaticoac ezcutatzeco trampa berceric ez da. Horregatic, botherearen contra –provocatione guisa ere nahi bada–, relativismoa osso tresna eraguincorra deritzo. Bothereac bere buruari emaiten deraucon/dion cilheguitassun ahistoricoaren contraco tresna bakarric ez, batez ere, edocein idea dogmaticoren contraco ecimberceco cherthoa dugu relativismoa.

« Relativismoa aldarricatzeac provocatu eguiten du.(...) Neu ere ez nago relativismoaren apostolutzan berheciqui tematua. Bakarric, ni cultura dogmatico batetic nathor, ez daducat erran beharric, eta beharbada cerbait allergicoa naiz musica batzuençat. Eguia eta raçoin eta çucentassun absolutuac orduan catholicoac ciren. Franquistac. Orain valioen oraingo galera eta miseria moralaren errudun relativismo posmodernoa omen dela ençun behar içaiten dut. Eta discursoa pixca bat democratico eta Illustratu guisan jancita bai, baina balerauco/valio absolutuen nostalgia dagoela, nabaritzen da, ciurtassun absolutuena, eguia ezbaigabecoena, eta cultura dogmatico huraxe dela bere etsaitzat relativismoa daducana. Horregatic nic relativismo bethi condemnatu hori expressqui revindicatu eguiten dut. Relativismoaren absoluturic gabe. [65] »


Hau da, mendebaldeco crisiac fundamentu gabeco guiçarte batera eraman bagaitu, eta erizpide absoluturic ez badago ongui edo gaizqui cer dagoen berheizteco, edo antholamendu politico egoquiena cein den erabaquitzeco, cer eguin behar da? Açurmendiren erançuna: crisian vicitzen ikassi. Nola? Principioz, balerauco/valio eta viciera forma desberdinac aldez aurretic ukatu gabe valioen polytheismoan vicitzen ikassiz. Horra, relativismo relativoac bakarric eraman gaitzaque, Açurmendiren aburuz.

Vicitzaren cençua eta rationalitate ezberdinac Aldatu

Azquen egunac Gandiagarequin bere libururic personalenean aztertu ditu Açurmendic vicitzaren cençua, Jaincoa, arima edo religionea beçalaco gaiac. Guiçaquia animalia dela ohartarazten deraucu berriro ere, ascatassuna duen animalia. Ascatassun hori dela eta, guiçaquia bere existencia asmatzen igaro beharco du vicitza ossoa. Içan ere, ascatassun horrec erran nahi du guiçaquia guehiago dela ez dena (projectua, asmoac...), dena baino:

« Guiçaquia, ez denac eguiten du: edo jada ez, edo oraindic ez. Orainetic eta Naturatic urratua, çauri bat da, nehoiz ez da guztiz bera (bere buruaren bilha bethi, bere içaera bidean), urradura horren consciencia da, consciencia urratua, <<dohacabea>>, cocaera cençubacoan (cocaera jaquinic gabe hain çucen) munduarequico beçala bere buruarequico. Ez da nehongoa, nehondic ez dathor, ez doa nehora; hots, nondic eta nora doan, berac galdera daduca, eta erançuna nehon ez dago inguruan ipinita. Berac asmatu behar du bere nongotassuna beçala noracotassuna. [66] »


Bicitzari cençua, beraz, guiçaquiac emaiten derauco/dio. Mythoa ez da berceric vicitzari cençua emaiten deraucon/dion contaquiçuna baino. Mythoarequin batera, ordea, guiçaquiac sciencia beçalaco berce rationalitate motac ere garatu ditu. Egoera horretan Joxe Açurmendic processu bat describatuco du non vicitzaren cençuaren auciac desitchuratze bat pairatu duen rationalitate scientificoa gailendu denean [67] :

« Naturatic Jainco eta spirituac uxatuac dira,<<superstitioneac>>; orobat sensuen mundu <<engainagarria>> irrealçat baztertua (ussainac, coloreac, gustuac), personala den oro, emotioneac, aurreritziac eta nolanahico cençuac (mythoac), ordura arte eguneroco experiencia erabaquigarriqui ossatzen çuen guztia. Raçoimen hutsari Natura hutsa: sciencia berriac Naturaren proprietate mathematicoac soilic hartu ditu realçat, rationalçat (Galilei, Descartes, Newton). Cençuaren lekuan legueac. [68] »


Cegamarrac ascatassun intellectuala eta jarrera criticoa aldarricatzen ditu berce behin gai horiec lanceco ere. Bere ustean gure modernitateac mythoarequin criticoa içan behar du baina baita autocriticoa ere mythoaren critica moderno classicoarequico ere, eçasquia eta aldebakarrecoa içan delaco. Birpensatu beharra dago, adibidez, mythoaren ithurburua ezjaquintassuna omen delaco explicatione illustratu çaharra [69] .

Guiçaquiac, oraindic ere, hizcunça mythologicoa beharrezcoa du vicitzari cençua emaiteco [70] . Içan ere, Açurmendiren aburuz, problema gurea da, ez mythoarena, mythoarençat ez daducagulaco alternativaric: cençuaren galdera neholaco hizcunçaric gabe utzi dugu.

Euscal Herrico autoreen pensamenduaren berrescurapena Aldatu

Jon Mirande , Carlos Sanctamaria , Orixe , Unamuno [71] [72] , Arizmendiarrieta , Gandiaga , Sabin Arana , Nemesio Etchaniz , Salaberry eta abar guehiagoren berrescurapena eta berrinterpretacioa eguin du urtheetan cehar, pensalari bakoitza eransi çaien topicoetatic ascatuz. Açurmendic behin eta berriro salhatuco du Euscal Herrico autoreac criticatu içan dituztenean euren textuinguru historicoa ahancita eguin içan dutela. Modu horretan, Jon Mirande adibidez, racistatzat gogor salhatu içan denean, Açurmendic orhoituco deraucu espainolec haimberce goresten duten Ortega y Gasset , berce ascoren artean, ez cela gutiago içan; nahiz eta, casu horretan, nehor asaldatu ez. [73]

« Euscadic ez du haimberce pensatzaile interesgarri, bat nolanahi ahanzteco. Baina Mirandegatic bethi, litterato haundi bat cela bakarric, erraiten dugu, baezpadare, eta bet-betan lekutzen gara berce cerbaitetara. Pensatzaile guisa ere incommodo bait da marxismoaren etsai, pagano sorguinçale, pederastiaren advocatu eta "fascista" deabrua! Oraindic ere lotsatu eguiten othe gaitu, ba? Bildurtu, aguian. [74] »


Pensamendua poesian Aldatu

Joxe Açurmendi saiaquera alhorrean eçagunagoa badugu ere bere poesia contutan harceco moducoa da [75] [76] . Hitz verdeac (1971) da bere gaztaroan ondutaco poesia liburua. Poesia horietan jada ondoren saiaquera liburuetan sacon landuco dituen gaiac agueri dira. Pensa arazten duen poesia da beraz Açurmendirena, baita sasoi hartaco guiroaren eta garaiari cegoquion poesia berriaren adiarazgarria ere. Traditionearequico hausturan, bai estheticoqui eta bai mamiari dagoquionez ere, Krutwig , Mirande eta Aresti aiphat ohi dira aurrecaritzat. Modu ezberdinez guiçaquiaren eta munduaren ikusquera berriari athea haiec çabaldu ceraucoten/cioten. Ildo horretan cocatzen da Açurmendiren poesia.

1960co hamarcadan euscal poesia gaurcotzeco esforçua eguin çutenen idatzietan guiçarte-araçoac, quezca existencialac, religiosoac, euscalduntassunari lothutacoac, ascatassun aldarriac... agueri dira. Fede çaharra, traditionea eta ciurtassun guztiac galdu ciren sasoian poesia cen erran ecin citequeena erraiten hasteco modua.

«
Guiçona mixerablea da
guiçon içaiten hasteco
escubideen declaratione bat behar badu.
Guiçona ben benetan mixerablea da,
Jaincoaren revela/rebellacinoac
eguia içaiteco Eliça bat behar badu
çainçaile.
Cer haiz ba! Ez cequiagu
beguiz begui batac bercea
beguiratzen-eta.
Naturaleçaren hilcen doan
creatura,
guiçona.
Hi ---erraiten derauat.
Ce ni ez nauc conceptu bat,
ez nauc guiçon.
Ez cidaquean definitione batec
existencia eman.
Neu bakarric nauc,
sahets guztietatic ebaquiric.
»

Prometheo mixerablea (heroico ez çana) (1968) [77]

«
Baina libre içaitea
gauça ikaragarri çaila da
Marx bat
edo 1789 bat içan ez duen
herri çorigaiztocoarençat.
Cerequin pagatu behar du?
---
Baina libre içan nahi dugu,
cer culpa daducat nic.
Eta cheque çuri falsu baten ancean
Guernicaco arbola bat asmatu deraucuten arren
libre nahia bekatu baliz beçala,
aitzaquiaren bat beharco baguenu beçala,
guc, guztiz ximple, libre içan nahi dugu.
Nahi dugu, berceric ez.
Hauxe baita gure engainu azquenecoa:
libre içan nahia justificatu behar dugula
pensaraci deraucute
lehen campotic eta barrutic orain
»

Manifestu atzeratua (1968) [78]

Idaztanquera Aldatu

Joxe Açurmendiren idaztanquera darabilen euscararequin erabat lothuta dago. Açurmendiren ustean, haren euscara bilhaqueta baten emaitza da, umetan galdutacoa gueroago berrescuratzetic dathorrena [79] . Fito Rodriguecec [80] deruco/dio idaztanquera horretan xalotassuna eta dotorecia bilcen direla, minçaira jori eta litterarioa erabiliz, ascotan guerthucoa eta arrunta, berce ascotan aldrebesa beçain çaila. Euscara hori iracurle ikassiei çucendutacotzat jotzen duenic ere bada [81] . Dena den, euscara litterario horrequin eta referencia classico, germanico cein euscaldunequin, argudioac eta anecdotac chiricordatuz ossatu ditu Açurmendic bere lanac. Sarri tonu ironico eta ciricatzailearequin, baina bethi iradoquitzaile içaiteco asmoarequin. Fito Rodrígüecen erranetan, Joxe Açurmendiren lanac euscal prosaren egoera duincen lagundu du.

Sariac eta esquerça Aldatu

 
Jaquini Guipuzcoaco Domina emaiten, 2018an

Lanac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Cerrenda:Joxe Açurmendiren lanac »

Euscal communitate scientificoaren Ingumma datu-basean, berac idatzitaco 180 lan inguru açalcen dira [108] .

Oharrac eta referenciac Aldatu

  • Articulu honen eduquiaren çathi bat Lapico Criticoa webguneco «Joxe Açurmendi: biographia eta pensamendua» articulutic hartua da (eguileac: Andoni Olhariaga, Jesus Mari Inchauspe eta Jon Jimenez; arguitaratze data: 2010-04-24). Eguileetaco batec, Jesus Mari Inchauspec, hirur eguileen icenean, articulu hori CC-By-SA 3.0 licenciaren pean jarri çuen 2014co aphirilaren 30ean.
  1. Classicoac , pensamenduaren classicoequin ossatutaco euscarazco bilduma (EHUco Webgunea)
  2. Alcibar, X.:"XX. mendeco euscal litteratura: saiaquera" In Mari Jose Olhaciregui, Euscal litteraturaren historia , Donostia: EICEI, 2011
  3. Ithurriotz, A. 2010: "Cergatic Açurmendi?" Hegats , 45:9-17
  4. Sudupe, P.: 50eco hamarcadaco euscal litteratura , Donostia, Utriusque Vasconiae, 2011. 283or.
  5. Bergson’en problema , Jaquin , 11: 36-40.
  6. Bitoriano Gandiagaren sarrera in Joxe Açurmendi: Hitz verdeac , Oñati, EFA, 1971
  7. Eztabaidaren dossierra Jaquin -en webgunean
  8. Açurmendi, J. (1969): Gaurco pensalari bat, Jaquin , 35. zquia.
  9. Açurmendi, J.: Mirande eta Christautassuna , Donostia, GAC, 1978. 14. or.
  10. Açurmendi, J.: Arana Goiri-ren pensamendu politicoa , Donostia, Hordago Lur, 1979. 1. or.
  11. Olhariaga, A.: "Joxe Açurmendi. Ascatassunaren pensalaria", Alaitz Aizpuru (coor.), Euscal Herrico pensamenduaren guida , Bilba , UEU, 2012. 149. or.
  12. Açurmendi, J.: Schopenhauer, Nietzsche, Spengler, Miranderen pensamenduan , Çarautz, Susa, 1989. 5. or.
  13. Joxe., Açurmendi,. (2000-01-01). Espainolac eta euscaldunac. Elkarlanean ISBN 9788483310465 . .
  14. Açurmendi, J.: Democratac eta violentoac , Donostia, Elkar, 1997. 15. or.
  15. Açurmendi, J.: Oraingo gazte eroac , Irun, Luma, 1998. 9. or.
  16. Açurmendi, J.: Oraingo gazte eroac , Irun, Luma, 1998. 6. or.
  17. Elkarric eguindaco elkarrhizqueta
  18. Beñat Sarasola, Berria , 2008-02-24
  19. Crisia conceptuari hurbilqueta historicoa eta Euscal Herrico ikuspeguitic landua ic. Açurmendi, J.: Carlos Sanctamariaren pensamendua , Donostia, Jaquin/EHU, 2013. 17. or.
  20. Idazleac bere obraren laburpena eta gai garrancitsuenen açalpena nola bildu diten autobiographia intellectual moduco batean ic. Açurmendi, J. 2013: Berrhogueita hamar urthe idazlanean , RIEV , 58 (2): 260-283
  21. Açurmendi, J.: Azquen egunac Gandiagarequin , Donostia, Elkar, 2009. 293. or.
  22. Açurmendi, J. 2013: Berrhogueita hamar urthe idazlanean, RIEV , 58 (2): 270. or.
  23. Spiritua conceptuac cultura erran nahi du. Conceptu hori sarri erabili içan da euscal aberçaletassuna maiseatzeco, essencialismoa eta abarrequin lothuz. Açurmendic critica horiec baliogabetu eguin ditu conceptua sacon ikertuz. Bere ondorio nagussia da spiritu -ac ez duela cerikussiric arima essencialistarequi . Ikerqueta hori , batez ere, Humboldt. Hizcunça eta pensamendua , Volcsgueist. Herri gogoa eta Espainiaren arimaz trilogian jassoa dago.
  24. Aguirre, L. : Joxe Açurmendirequin solhasaldia , Jaquingune webgunean .
  25. Ithurriotz, A. 2010: Açurmendi edo concretutassuna, Hegats , 45: 85-162.
  26. Ikus halaber, philosophiaren alhorraren baithan Açurmendi, J. 2007: Humboldt. Hizcunça eta pensamendua , 173. or. "Cant ostean, philosophia alemana indarrean hassi denean, Fichte eta Heguel-engandic Heidegguer-ganaino, ez escolatic, baicic eta hizcunçatic eguin gura da philosophia, philosophiaren garapena verdemboran hizcunçaren garapena dela -grecoec ere euren hizcunçarequin eguin duten beçalaxe". Edo culturaren alhor orocorrean: "Humboldt-i hizcunçaren conceptua autocreatibitate guisa inspiratzeco, grecoari ceraucon miresmen itsua aiphatzen da bethi, baina eraguinic içan du, berac bere egunetan alemanarequin ikussi duen mirari guisacoa, via nola ordura arte classe gorec erdeinatua içandaco hizcunça ezdeusa, ez litteratura, ez teatro, ez scienciaric çuena guiçarte dotorean dastagarriric, çarpaila, gaizqui landua, gabea Gorthean solhasteco edo sciencian valiatzeco adinaric, rusticoa, francesari behar içaiten baitzeraucon lekua utzi viciera social elegante samarreco edocersutan, ordea bat-batean phiztu eta eztanda harrigarrizco baten fruituac alhor guztietan eman ahal baititu milla ustegabeco eta uste-ecindaco moduetan, cer ere eguiten ari direnac bere hurbil-hurbilecoac direlaric, lagunac (Goethe, Schiller), bere anaia, bera, baina baita ere Alemania ossoa Balticotic Suitzaco hiri alemanetaraino, hizcunça bera içanen baliz beçala itzartu eta bere-bere baithatic udaberriric opharoena sorcen hassia dena geographia guztian. Humboldt-en belhaunaldiarençat hizcunçaren autocreatibitatea (dagoenean dago hori, bethi ez daduca cergatic nabarmena içan) experiencia bat da". (Ib., 202. or.)
  27. Nationea/Estatua gaia ardatz hartuta, tradiço francesaren cein germaniarraren eta autore ezberdinen aurkezpen bateraco ikus "Oharcho bat traditione aleman eta francesaren arteco desberdingoaz" capitulua in Joxe Açurmendi: Historia, raça, nationea
  28. Açurmendi, J.: Volcsgueist. Herri gogoa , Donostia, Elkar. 129-137 or. Modernitatearen schema hobeto ulerceco ic. Açurmendi, J. 2004: "Philosophia modernoa", in Joxe Açurmendi (arg.), Philosophiaco guida , Bilba , UEU. 73-88. Açurmendiren ikasleac içandacoec ere schema horri heldu deraucote/diote, ic. Jimenez, J. eta Olhariaga, A. 2009: Modernitatearen auciaz , Donostia, Jaquin.
  29. Açurmendi, J.: "Poesia eta philosophia: hilhobiz hilhobi", in Joxe Açurmendi (arg.), Philosophia eta poesia , Donostia, Jaquin. 153 or. Idea hori bera Oraingo gazte eroac liburuan agueri cen jada (61 or., 45. oin-oharra): "Ascatassunaren borroca, Illustratuena XVIII.mendean, XIX.ean romanticoec jarraitu dutela, ez burguesia cençudun eta guztiz illustratu antirromanticoac ".
  30. Açurmendiren pensamenduan eraguina içan çuten euscal autoreen textuinguru intellectualari buruz ikus Açurmendi, J.: Oraingo gazte eroac , (1998, Luma).
  31. Açurmendi, J. 1999: Chillardeguiren saioa: hastapenen bilha, Jaquin , 114: 17-45.
  32. Açurmendi, J.: Humboldt. Hizcunça eta pensamendua , Bilba , UEU, 2007. 404. or.
  33. Açurmendi, J.: Volcsgueist. Herri gogoa , Donostia, Elkar, 2007. 9. or.
  34. Euscal Herriaren arima euscara da erranbida , edo ancecoac, metaphora guisa pensatuac içan direnean ere metaphysicotzat salhatuac içan dira sarri. Salhaqueta horrec funsic ez duela arguituco du Açurmendic, oinharrian ezcutatzen duen ikuspegui metaphysicoa aguertarazteaz batera: "Criticari horiec ecin ikussi içan bide dute, hizcunça herri baten arima içaiteari, nehorc ez deraucola cençu metaphysicoric emaiten, beraiec ecic [...] Hizcunça herriaren arima delacoaren criticari çorrotzon -horietaco asco chit <<materialistac>> baitira- argudiabide logicoa da: aurrena arima individual/substancial real bat supposatzen dute (isilpean) -chit cartesiar catholicoa-, eta guero ukatu eguiten deraucote/diote hori collectivitateari." Ic. Açurmendi, J. 1999: Chillardeguiren saioa: hastapenen bilha, Jaquin , 114: 17-45, 7. oharra
  35. Açurmendi, J.: Guiçona abere hutsa da , Oñati, EFA, 1975. 13-14. or.
  36. Açurmendi, J.: Guiçona abere hutsa da , Oñati, EFA, 1975. 143. or.
  37. Açurmendi, J.: Guiçona abere hutsa da , Oñati, EFA, 1975. 163. or.
  38. Açurmendi, J.: "C. Marxen evolutionea Manifestu -ra arte" hitzaurrea in Carl Marx eta Friedrich Enguels, Alderdi Communistaren Manifestua , Donostia, Jaquin, 1998. 41. or.
  39. Açurmendi, J.: "C. Marxen evolutionea Manifestu -ra arte" hitzaurrea in Carl Marx eta Friedrich Enguels, Alderdi Communistaren Manifestua , Donostia, Jaquin, 1998. 35-36. or.
  40. Açurmendi,J.: Volcsgueist. Herri gogoa , Donostia, Elkar, 2007. 143. or.
  41. Joxe Açurmendi (arg.): Philosophia eta poesia , Donostia, Jaquin, 2011. 167-68. or.
  42. Statuec, laicoac içanagatic, jathorri eliztarra (Jainco bat/Erregue bat/Legue bat/Hizcunça bat) dutela defendatuco du Açurmendic. Ikussi, adibidez, "Batassunaren conceptu mytho-pathologico bat" capitulua Espainolac eta euscaldunac liburuan (121-142 or.). Idea bera laburrago Oraingo gazte eroac liburuan (63. or.): "Cultura romatarrean eta christaucumean Autoritatea bethi Jaincoac eçarria da, regimen laico jaincogabeenetan ere. Mespreçatzen dugun Sabinen Lagui Çarrean beçalaxe Iraulçac jasso çuen Republica laicoan eta franquismoac erditu çuen Democracia tolerantean. Botherea sacratua da. Harrizco bere templo sanctuac eta urthean cehar bere liturgia solemneac daduzca."
  43. "Liberalen inventua da Statu-Nationearen conceptua. Paradoxalqui liberal illustratuoc, buru ez osso philosophicoac eta ikasle cascarrac Rousseau-renac, Ancinaco Regimeneco gorphutz politicoa reguearen buruan bakarric uztarturicoa birpensatzean, eredutzat Gorphutz Mystico eliztarra hartu dute, Statu-Nationea Eliça National bat bihurraraciz". Açurmendi, Joxe 2006: Espainiaren arimaz , 9.or
  44. Açurmendiren hitzaldiari buruz chronica , Berria , 2009co açaroaren 18a
  45. Açurmendi, J.: Democratac eta violentoac , Donsotia, Elkar, 1997. 101. or.
  46. Açurmendi, J.: Euscal Herria Crisian , Donostia, Elkar, 1999. 101. or.
  47. Açurmendi, J.: Barkamena, condemna, tortura , Donostia, Elkar, 2012. 100 eta 105 or.
  48. Franciar nationalismoaren critica sacona Historia, raça, nationea liburuan bildu du Açurmendic, textuinguru historico ezberdinac aztertuz eta Rhenanen iracurqueta systematicoa eguinez.
  49. Açurmendi, Joxe: Historia, raça, nationea , 352.or.
  50. Açurmendi, J.: "Aitzinsolasa", in Imanol Galfarsoro, Subordinationearen contra , Iruñea, Pamiela, 2008.
  51. Lorea Aguirreren elkarrhizqueta Açurmendiri, Hegats , 45: 196.
  52. Joxe Açurmendirequin solhasaldia jaquingune webgunean.
  53. Heder-en inguruan eraiqui diren haimbat topico ezbaian ipincen dira Volcsgueist. Herri gogoa liburuan. Açurmendic Herder-i lephoratu ohi çaion nationalismoaren eçaugarriac arguituco ditu. Cegamacoaren arauera Herder-en historiaren philosophian cultura ezberdinec garranci berdina dute eta ez dute cerikussiric statu guisaco eracundetze politicoarequin (83-128 or.). Anhiztassunarequico respectu hori germaniar pensamenduac ordezcatzen duen Modernitatearen bigarren paradigman cocatzen da, Descartesec abiarazten duen lehen paradigma gaindituz.
  54. Açurmendi, J.: Democratac eta violentoac , Donostia, Elkar, 1997. 23. or.
  55. Joxe Açurmendi (arg.): Philosophia eta poesia , Donostia, Jaquin, 2011. 130. or.
  56. Ithurriotz, A. 2010: Cergatic Açurmendi?, Hegats , 45: 13.or.
  57. Aguirre, L.: Joxe Açurmendirequin solhasaldia jaquingune webgunean
  58. Balerauco/valio absolutuac eta horiec nola erabili diren aspaldi avisatu ceraucun Açurmendic eta ez du gaurcotassunic galdu, alderanciz baicic: "Etchecoac ditugu balerauco/valio absolutuen Termopiletan azqueneco heroiac mendebaldean, heroitcho ikaratuac: crisi social eta politicoari solutionea moralinaz eman ahal balitzaio beçala". Açurmendi, J.: Technicaren meditationea , Donostia, Kutcha Fundationea, 1998. 197. or.
  59. Açurmendi, J.: Euscal Herria crisian , Donostia, Elkar, 1999. 70. or.
  60. Elkarrhizqueta, hAUSnART , 2 zquia. , 170. or.
  61. Açurmendi, J. 2013: Berrhogueita hamar urthe idazlanean, RIEV , 58 (2): 281.or.
  62. Açurmendi, J.: Guiçaberearen baqueac eta guerrac , Donostia, Elkar, 1991. 78 or.
  63. Açurmendi, J.: Euscal Herria crisian , Donostia, Elkar, 1999. 35 or.
  64. Açurmendi, J.: Euscal Herria crisian , Donostia, Elkar, 1999. 39 or.
  65. Elkarrhizqueta Açurmendiri: "Osso unci hauscorreco argonautac gara euscalçaleoc", Hegats, 45 zquia. , 209 or.
  66. Açurmendi, J.: Azquen egunac Gandiagarequin , Donostia, Elkar, 2009. 150. or.
  67. Arrieta, A.: Arimac eta valioac , Donostia, Jaquin, 2013. 100. or.
  68. Açurmendi, J.: Azquen egunac Gandiagarequin , Donostia, Elkar, 2009. 157. or.
  69. Açurmendi, J. 2013: Berrhogueita hamar urthe idazlanean, RIEV , 58 (2): 273.or.
  70. Çapiain, M. 2010: "Hilezcortassunaren phuscailac", Hegats , 45: 68.or.
  71. Açurmendi, J.: "Unamunoren atharian" in Alaitz Aizpuru, Euscal Herrico pensamenduaren guida , Bilba , UEU, 2012
  72. Unamunori buruz Açurmendiren textuen bilduma: Jaquin -eco dossierra
  73. Espainiaren arima edo essenciaren bilha jardun duten intellectualei buruz ic. Açurmendi, J.: Espainiaren arimaz , Donostia, Elkar, 2006
  74. Açurmendi, J.: Mirande eta christautassuna , Donostia, GAC, 1978. 14. or.
  75. Estancona, I. 2010: "Artean gazte eta verde: Açurmendiren Hitz verdeac eta Manifestu atzeratua ", Hegats , 45: 71-83
  76. Aizpuru, A. 2013: "Suac erreco ez balu (I)", hAUSnART , 3: 102-121
  77. Açurmendi,J.: Hitz verdeac , Oñati, EFA, 1971
  78. Açurmendi,J.: XX. Mendeco poesia cahierac , Çarautz, Susa, 2000
  79. Joxe Açurmendirequin solhasaldia jaquingune webgunean
  80. Rodriguez, F., 2010: Joxerenac atzera beguira (J. Açurmendiren saiaqueraguinçaz), Hegats , 45: 27-41
  81. Alcibar, X., 2011: "XX. mendeco euscal litteratura: saiaquera", in Mari Jose Olhaciregui (arg.), Euscal litteraturaren historia , Donostia, EICEI.
  82. Anaitassuna aldizcariaren 328 zc.
  83. UEUren weborria
  84. «'Jaqui ' aldizcariac jassoco du Durangoco Açocaco Arguiçaiola saria» Arguia 2006-11-23 (Noiz consultatua: 2019-08-12) .
  85. «"Jaqui " aldizcariraco içanen da Durangoco Açocaren Arguiçaiola saria - GARA - euscalherria.com» gara.naiz.eus (Noiz consultatua: 2019-08-12) .
  86. «Gandiaga bera cen poesia, idatzi duena baino guehiago» , Gara , 2010eco urriaren 27a
  87. Joxe Açurmendi Euscalçaindiaren webgunean
  88. Eusco Ikascunçaren weborria
  89. Euscal Editoreen Elkartea
  90. Guipuzcoaco Foru Aldundiaren weborria
  91. 2015eco Euscadi Litteratura Sarien gaineco informationea
  92. «Guipuzcoac Urrhezco Domina Jaquin taldeari emaiteco ekitaldia.» ORAIN Guipuzcoa (Guipuzcoac Foru Aldundia) (Noiz consultatua: 2019-03-19) .
  93. «Guipuzcoac Urrhezco Domina Jaquin taldeari emaiteco ekitaldia.» ORAIN Guipuzcoa (Guipuzcoac Foru Aldundia) (Noiz consultatua: 2019-03-19) .
  94. ««Jaqui plaça içan da»» www.jaquin.eus (Noiz consultatua: 2019-08-12) .
  95. Ugarte Iriçar, Itziar. ««Pulpitu ez, plaça içan da Jaquin»» Berria (Noiz consultatua: 2019-08-12) .
  96. Arthola, Amalur. (2018). «Joan Mari Torrealdai: «Herriguinçan, euscalçaletassunari aithortu behar çaio centraltassuna»» GARA (Noiz consultatua: 2019-08-12) .
  97. Othermin, Jon. (2018). «Euscal Cultura modernitatean jarceagatic. Noticias de Guipuzcoa» Noticias de Guipuzcoa (Noiz consultatua: 2019-08-12) . [ Bethico hautsitaco esteca ]
  98. Ibargutchi, Felix. (2018). «Urrhezc Domina jasso dute «Jaquineco mosqueteroec»» El Diario Vasco (Noiz consultatua: 2019-08-12) .
  99. Gurrutchaga Uranga, Amagoia. «Joxe Açurmendiri aithorça eguinez hassi dute hari buruzco congressua» Berria (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  100. Gurrutchaga Uranga, Amagoia. «Ideequin aphurtutaco cateac» Berria (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  101. Gurrutchaga Uranga, Amagoia. «Ideequin aphurtutaco cateac» Berria (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  102. Ugarte Iriçar, Itziar. «Ethica : elkarvicitzaz eta indarqueriaz» Berria (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  103. ARGUIA. (2019-12-11). «Euscal pensamenduaren ur-jauciac Donostia hartuco du hirur egunez» Arguia (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  104. «Programm - Hezcunça, Philosophia eta Anthropologia Facultatea - UPV/EHU» hefa (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  105. «'Joxe Açurmendi. Euscal pensamenduaren ur-jaucia' congressuac 50 aditu elkartuco ditu Donostian» El Diario Vasco 2019-11-21 (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  106. NAIZ. (2019-11-19). «‘Joxe Açurmendi. Euscal pensamenduaren ur-jaucia’ congressuac 50 aditu elkartuco ditu» naiz: (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  107. Arnaiz, Ainhoa Larrabe. «Ikerlaria ikercea xede» Berria (Noiz consultatua: 2019-12-18) .
  108. Joxe Açurmendiren productionea Ingumm datu-basearen arauera

Ikus, gainera Aldatu

Bibliographia Aldatu

  • Aizpuru, A. (coord.) 2012: Euscal Herrico pensamenduaren guida , Bilba , UEU. ISBN 978-84-8438-435-9
  • Aizpuru, A. 2013: Suac erreco ez balu (I), hAUSnART , 3:102-121.
  • Alcibar, X. 2011: "XX. mendeco euscal litteratura: saiaquera" in Mari Jose Olhaciregui, Euscal litteraturaren historia , Donostia, EICEI. ISBN 978-84-615-0546-3 . Anglesezco editionea: Olhaciregui, M. J. 2012: Basque Literary History , Reno, Center for Basque Studies/University of Nevada ISBN 978-1-935709-19-0 (pbc.)
  • Arrieta, A. 2013: "Eransquina: Joxe Açurmendiren Azquen egunac Gandiagarequin " in Arimac eta valioac , Donostia, Jaquin. ISBN 978-84-95234-48-3
  • del Olmo, C. 2013: "Joxe Açurmendi: Espainolac eta euscaldunac (1992)" in Egungo euscal saiaqueraren historia , Bilba : EHU. ISBN 978-84-9860-829-8
  • Hegats. Litteratur aldizcaria . 45 zc. (2010) ISSN 1130-2445
  • Sudupe, P. 2011: 50eco Hamarcadaco Euscal Litteratura II , Donostia, Utriusque Vasconiae ISBN 978-84-938329-5-7

Campo estecac Aldatu

Wikiesanetan badira aiphuac, gai hau dutenac: Joxe Açurmendi