Italia

Europa hegoaldeco Statu soveranoa

Italia , [1] officialqi Italiaco Republica ( italieraz : Repubblica Italiana ), [1] Hegoaldeco Europaco statua da, Italiar peninsula , Po ibaiaren harana eta Sicilia eta Sardinia uharteac harcen dituena. 301.338 kilometro quadroco eremua du, eta 2021ean 59.257.566 biztalde ditu. Hiriburua eta hiri nagussia Roma du.

Italiaco Republica
Repubblica Italiana
Ereserquia : Il Canto degli Italiani
Flag of Italy.svg
Italiaco bandera
Emblem of Italy.svg
emblem of Italy (en) Itzuli
Italy on the globe (Europe centered).svg
Geographia
Hiriburua Roma
41°53′35″N 12°28′58″E
Açalera 301.338 cm²
Puncturic altuena Mont Blanc (4.808,72 m)
Puncturic saconena Contane (en) Itzuli (−3,44 m)
Continentea Europa eta Africa
Mugaquideac San Marino , Vaticano Hiria , Francia , Suitza , Austria , Eslovenia eta Malta
Administrationea
Governu-systema republica parlamentarioa
Italiaco presidentea Sergio Mattarella
Italiaco Ministroen Conseiluco Presidentea Mario Draghi
Leguebilçarra Italiar Republicaco Parlamentua
Ephai autoritatea Supreme Court of Cassation (en) Itzuli
Harreman diplomaticoac Wikidata logo.svg Ikussi mappa Wikidatan
Ceren quide
Demographia
Biztanleria 60.317.000 (2020)
Red Arrow Down.svg −234.416 (2017)
Densitatea 200,16 bizt/cm²
Hizcunça officialac
Erabilitaco hizcunçac
Ezconceco adina genero guztiac : 18
genero guztiac : 16
Emancortassun-tasa 1,39 (2014)
Escolaratu gabeco umeac 178.653 (2015)
Derrigorrezco escolaratzea 6-16
Vici-itcharopena 82,5439 (2015)
Guiça garapen indicea 0,873 (2014)
Economia
BPG nominala 1.934.797.937.411,3 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 75.414.327.162,61 (2016)
BPG per capita 33.228 US$ (2019)
Red Arrow Down.svg −1.387 (2018)
BPG erosqueta bothere paritarioa 2.477.386.252.656 nationearteco dolar (2017)
Green Arrow Up.svg 110.282.423.539 (2016)
BPG per capita EAPn 40.923,702 nationearteco dolar (2017)
Green Arrow Up.svg 1.880,299 (2016)
BPGaren hazcunça reala 0,9 % (2016)
Reservac 151.120.440.050 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 15.987.168.734 (2016)
Inflationea 0,5 % (2016)
Green Arrow Up.svg 0,4 (2015)
Historia
Sorrera data : 1946co ekainaren 18a
Bercelaco informationea
Aurrecembaquia +39
ISO 3166-1 alpha-2 IT
ISO 3166-1 alpha-3 ITA
Ordu eremua
Electricitatea 230 V. 50 Hz. Europlug (en) Itzuli , Schuco (en) Itzuli eta Type L (en) Itzuli
Internet domeinua .it
italia.it

Italiaco hizcunça official bakarra italiera da, romance hizcuncen ( indoeuropear hizcunçac ) quidea, baina escualde ascoetan hizcunçaren thoquico aldaerac daude (Euscal Herrico euscaliac beçala), sarritan bercelocatun nabariac dituztenac phonetican .

Geographia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italiaco geographia »
 
Italiaco mappa topographicoa

Mugac Aldatu

Italia Europaco mendebaldean dago, iphar latitudeco 35° eta 47°-ren artean eta ekialde longuitudeco 6° eta 19°-ren artean. Ipharraldean Francia , Suitza , Austria eta Esloveniarequin du muga, ekialdean – Itsasso Adriaticoarequin , hegoaldean – Itsasso Jonicoarequin , eta mendebaldean – Tyrrheniar eta Liguriaco itsassoequn .

Horreçaz gainera, bi uharte handi, Sardinia eta Sicilia , eta berce chiquiago batzuc ere harcen ditu. San Marino eta Vaticano Hiria statu burujabeac Italia barneco barrendeguiac dira. Campione d'Italia , berriz, italiar exclabea da, Suitzan cocatua.

Escualde naturalac Aldatu


Erliebea Aldatu

 
Italiaco altimetria.

Italia herrialde menditsua da; ordoquiac lurraldearen % 23,2 berceric ez dira, muinoac – % 41,6, eta mendiac –% 35,2 [2] . Mendilerro nagussiac bi dira: Alpeac , ipharraldea , eta Apenninoac , 1.350 kilometroan Italiar peninsula lucetara ceharcatzen dutenac. Liguriaco Alpeetaco Colle di Cadibona harcen da Alpe eta Apenninoen arteco mugatzat [3] . Bi mendilerroen artean Po ibaiaren haran çabala dago, Italiaco ordoquiric handiena, 46.000 kilometro quadroco eremua harcen duena [4] .

Alpeetaco mendiric garaienac Monte Bianco (4.808 metro), Cervino (4.478), Monte Rosa (4.634) Gran Paradiso (4.061 m), Ortler (3.905 m), Monte Viso (3.841 m) eta Pressanella (3.558 m) dira. Mendilerroaren ekialdeco çathiari Dolomitac icena emaiten çaio; bertaco gailurra Marmolada da (3.343 m). Gran Sasso d'Italia da Apenninoetaco mendiric gorena (2.912 m). Peninsularen hegoaldean eta uharte batzuetan sumendi ugari dago; Siciliaco Etna , Napoli ondoco Vesubio , Messinaco provinciaco Stromboli eta Vulcano , eta Campaniaco Campi Flegrei dira aiphagarrienac.

Hydrographia Aldatu

 
Gardaco aincira , Italiaco çabalena.

Po da herrialdeco ibairic garrancitsuena: 652 kilometro luce da eta 74.970 kilometro quadroco arroa daduca; Monte Vison du ithurburua eta, Padanar ordoquia mendebaldetic ekialdera ceharcaturic, Adriaticora isurcen da, delta çabala eratuz. Bigarren ibairic luceena Adigue da (410 kilometro), Resiaco ainciratic hurbil jaio eta Adriaticoan itsassoratzen dena, Chiogguiatic guertu . Tiber da hirurgarren luceena (405 kilometro); Emilia-Romagnaco Fumaiolo mendian du ithurburua, eta Tyrrheniar itsassoan ahoa [2] . Ipharraldeco udalerri batzuc ( Livigno , Sexten , Innichen , Toblach çath batean, Chiusaforte , Tarvisio eta Curon Venosta çath batean) Danubioren arrocoac dira.

Alpeetan jathorri glaciarreco aincira asco daude; Gardaco aincira (370 cm²), Magguiore (212,2 cm²), Comoco aincira (145,9 cm²) eta Iseoco aincira (65,3 cm²) dira handienac. Lacio escualdean jathorri bolcanicoco aincirac daude, Bolsena (114,5 cm²), Bracciano (57,5 cm²), sumendi itzalien craterretan [2] . Trasimeno (128 cm²) aincira endorreicoa da, Lesinacoa (51,4 cm²) itsasercecoa.

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italiaco historia »
 
Galatea eta Polifemo , Pompeia , C. o. 45-79.

Italiaren historia osso aberatsa da, Mendebaldeco civilizationean eragui handia içan çuten culturec bertan içan çutelaco sorleku eta erdigunea. Berceac berce, etruscoec , romatarrec eta greciarrec ere eraguin handia içan çuten bertan. Erdi Aroan ere garrancitsua içan cen, Eliça Catholicoaren egoitza celaco. Eracunde haren botherea erabatecoa içan cen, XIX. mendera arte Italiaco peninsularen erdialde ossoa aita sanctuen aguinteare mempe egon baitzen. Phizcundea eta Aro Modernoan , Italiaco gaineraco lurraldeac hiri-statutan banaturic egon ciren. Italiar nationalistac, Piemonte n oinharrituta, gogor borrocatu ciren herrialdea bateratzeco . 1870ean sarthu ciren Roman eta Eliçaren Statuac deuseztatu cituzten.

Ancinaroa Aldatu

Paleolitho garaico aztarnec (duela 100.000 urthe inguru) gaur Italia den lurretan guiçona vici içan cela frogatzen dute. Burdin Aroco herriac ( retiarrac , ligureac eta etruriarrac ) indoeuroparra ez cen hizcunça batez minçatzen ciren. C.a. 2.000–1.000 urthe bitartean herri indoeuroparrac sarthu ciren oldetan ( oscoac , umbriarrac , illyriarrac eta celtac ) Italiaco peninsulan, eta bertacoequin nahassi ciren. Ancinaco herri haietatic etruriarrac nabarmendu ciren, Tiber eta Po ibaien arteco lurraldea bere mendean içan baitzuten. Halaber, C.a. 1.000 urthe inguruan, greciar itsasguiçone coloniac sorthu cituzten hegoaldean: Siracusa , Agriguento , Catania , Tarento , Ischia , etab. C.a. 753 . urthean sorthu cen Roma, eta etruriarren mendean egon ondoren, ascatassuna lorthuric, berce lurralde batzuc beretzen hassi cen; C.a. II. mendean italiar peninsula osso ossoric berea çuen.

Ancinaco Roma Aldatu

Saconceco, iracurri: « Ancinaco Roma »

Erdi Aroa Aldatu

Romatar Imperioa desegui cenean (476. urthean), ostrogodoac sarth ciren Italiaco peninsulan. VI. mendearen erdialdera Byzancico Justiniano I.a emperadorearen gudarosteec ostrogodoac menderatu cituztelaric, haren imperioaren exarquerri bilhacatu cen Italia, Ravena hiriburu çuela. Handic urthe gutira, 586tic aurrera, lombardiarrec herrialde haren ipharraldea hartu çuten. Alabaina, biçanciarrec costaldeco lurralde ascotan seguitu çuten. Lombardiarren eta biçanciarren arteco borroquetan Romaco aita sanctuec çuhur jocatu çuten, oreca bilhatu nahian, eta bien bitartean haren ahalmen politicoa eta militarra guero eta handiagoa bihurtu cen. Hala, VIII. mendean, francoec aita sanctuaren gudarosteequin bat eguinic lombardiarrac menderatu cituzten. 800 . urthean Imperio Sanctua sorth cen, Europari politican eta religionean eguitura berria eman ceraucona, Leon III.a aita sanctuac Carlomagno emperadore icendatu çuenean. Berçalde, arabiarren ahalmena guero eta handiagoa cen Mediterraneoan: Sicilia musulmanen mendean egon cen IX–XI. mendeetan, eta 846 . urthean Roma sakailatu çuten.

XI. mendearen lehen urtheetan, aita sanctuen eta emperadorearen arteco tirabirac areagotu ciren, eta horren ondorioz Italiaco feudoac guer eta ahulago bihurtu ciren; aldiz, itsasaldeco hiriac eta merkataritzara emanac cirenac indartu eguin ciren. Hain çucen, Italiaco Erdi Aroco eçaugarrietaco bat hiri horien arteco guduac eta liscarrac dira (güelfoac eta ghibellinoac ). XIV. mendean, ipharraldean, statu chiquiac sorthu ciren, hiri nagussiac ( Milan , Turin , Verona , Venetia , Florencia ) ahulenac beretzen hassi cirenean.

XV-XVIII. mendeac Aldatu

XV. mendean Carlos VIII.a Franciacoa reguearen osteac Italian sarthu ciren, eta francesen eta espainiarren arteco borrocaleku bihurtu çuten, haric eta 1559an ia Italia ossoa mende eta erdiz espainiarren escuetan gueratu cen arte. XV. mendean Italiaco arteac gailurra jo çuen, baina urthe gutiren buruan burguesiaren aberastassuna hondoa jo çuen, frances eta espainiarren invasioneen ondorio larriengatic ececic turkiar ottomanoac çabalcen hassi eta ekialdearequico merkataritza ethen çutelaco; içan ere, economiaren erdigunea Mediterraneotic Europaco ipharraldera eta ekialdera aldatu cen. 1710–14 bitarteco urtheetan Espainiaco Ondorengotza Guerra içan cen, eta haren ondorioz Espainiac, berceac berce, Milanerria , Sardinia eta Napoli galdu cituen, eta austrariarren mendean gueratu cen Italia.

Franciaco Iraulçaren ondoren Napoleonec sarth -irten asco eguin cituen Italiara: austriarrac garhaitu cituen, Venetia eman ceraucon Austriari , republica erriac sorthu cituen, eta 1805 . urthean Italiaco Resuma sorthu çuen. 1815ean, Napoleon aguimpidetic kendu ondoren, Vienaco Batzarrac lurraldea statu chiquitan banatu eta absolutismoa eçarri çuen berriro.

XIX. mendea: Risorguimento eta lurraldearen batassuna Aldatu

 
Guiuseppe Garibaldi jotzen da Italiaren batassunaren ekinçaile nagussitzat.

Vienaco Batzarra egui cenetic, Franciaco Iraulçaco ideac akuilatuta, Italiaco intellectualac absolutismoa baztercen ahaleguindu ciren: Risorguimentoaren hassier cen. Absolutismoa desaguerraraztea eta Italiaco natione batassuna lorcea azquen buruan gauça bera cela aldarricatzen çuen higuicundea sorthu cen. 1820 21ean matchinada phiztu ciren Sicilian , Napolin eta Piemonten , baina europar statu absolutisten Alliança Sanctuac çaphald cituen. 1831ean Guiuseppe Mazcinic , Risorguimentoco theorizatzail nagussiac, Italia Gaztea eracundea sorthu çuen erbestean, eta haren ideac Italia ossora çabaldu ciren [5] .

1848 . urthean matchinada phiztu cen Milanen, eta hassieran Italia ossoa Piemonteco Carlos Alberto regueari austriarren aurka eguiteco lagunceco prest aguertu bacen ere, azquenean, haren ahalmena guehieguizcoa içan citequeelaco beldurrez lagunça ukatu ceraucoten/cioten eta galçaile athera cen. Austriac, berriz ere, bere statuac nahi beçala antholatzeco ahalmena çuen [5] . Roman ere matchinada hassi cen; Aita Sanctuac ihes eguin çuen, baina Franciaco gudarosteei esquer berriro escuratu çuen aguimpidea.

1848– 49co iraulcen ondoren Piemonteco statua cen constitutione liberala çuen bakarra. Italiar nationalistec , Piemonteco governuburu cen Cavour condearen guidaritzapea , Victor Emanuel II.a regueagan (hots, Carlos Albertoren semearengan) jarri çuten beren uste ossoa independencia escuratzeco. Cavourrec francesen lagunça lorthu çuen eta 1859co aphirilea Austriaren contraco guerrari ekin ceraucoten/cioten: Milan escuratu çuten austriarrengandic, Toscana , Romagna eta Parmaco eta Modenaco duquerrie beren vorondatez lothu citzaizquion Piemonteco Resumari, eta Guiuseppe Garibaldiren escutic jasso cituen harc ascatu berri cituen Napoli eta Sicilia.

1861eco marchoaren 17an Italiaco Resuma sorth cen, baina artean, Veneto eta Aita Sanctuen Lurraldea falta ciren batassun ossoa lorceco. Hala, Prussiarequin bat eguinic, Austriari aurre eguin eta Venetoa escuratu çuten. 1870co irailaren 20an, francesac ahulduric ceudelaric prussiarren contraco guerra galdu ondoren, eta Roma ia osteric gabe cegoela, italiar gudarosteac Roman sarthu eta beretu çuten [6] . 1878 . urthean Humberto I.ac hartu çuen Victor Emanuel II.aren thoqua . 1882an Italiaco regnuac, Alemaniaco eta Austria-Hungariaco imperioarequin batera Alliança Hirukoitza ossat çuen. Garai hartanche Eritrean coloniac eçarri ciren eta 1889an Somalian sarth ciren italiarrac. XIX. mendearen bucaeran barneco egoera politicoa osso nahassia cen, languileen eta nekaçarien matchinadac cirela eta. 1900eco uztailaren 29an Humberto I.a hil çuten attentatu batean, Monçan .

Mundu Guerrac eta fascismoa Aldatu

 
Benito Mussolinic fascismoa eraman çuen Italiara. Berarequin, Italia Hirurgarren Reicharen alliatu içan cen Bigarren Mundu Guerran .

XX. mendearen hassieratic Lehen Mundu Guerraren arteco urtheetan Guiovanni Guiolitti lehendacaria nabarmendu cen: aurreco urtheetaco berricunceei seguida eta languileen muguimenduari nolabaiteco ascatassuna eman cerauen/cien; guiçarte leguedia aurreratu bat bulçatu eta garapen bidean ari cen ipharraldeco industria babestu çuen, Libya eta Egueo itsassoc uharte batzuc escuratu cituen, etab. Lehen Mundu Guerran Italiac neutralqui jocatu nahi içan çuen, baina cembait lurralde escuratuco cituelaco ustean alliatuequin bat eguin çuen; hala ere, guerra amaitu cenean aguindutaco lurraldeetatic guti batzuc baicic ez cituen escuratu.

Guerra ostean, languileen muguimenduaren goracadac quezcatuta, sorthu berria cen higuicunde fascistari lagundu ceraucon burguesiac. Regueac governu constitutionalari ahalmen guztiac kendu cerauzquion eta fascisten buruçaguiari, Benito Mussoliniri , ministro batzorde berria antholatzeco aguindua eman ceraucon. 1925 . urtheco lehen egunetan governu fascistac statuco eguitura eta functionamendua guztiz aldatu cituen: escubide batzuc murriztu ciren eta greva, adiarazpen eta batzarceco escubideac, adibidez, eceztatu; nationetassuna goraiphatu cen eta symbolo eta keinu berheciac, erraiteraco bessoa alchatuta agurcea, erabilcen hassi ciren. Fascisten economia politicac ez çuen Italiaco vicitza maila ascoric jasso, eta nationea burujabea içan cedin nekaçaritza bulçatu çuen. Hirurhogueita hamar urthez irtembideric gabe cirauen auci bati aurre eguin ceraucon Mussolinic 1929an : baquea eguin ciren Eliça Catholicoaren eta Italiaco statuaren artean, eta Aita Sanctuari Vaticanoco statuaren gaineco aguimpidea aithortu citzaion.

Mussolini, bien bitartean, Ethiopia conquistatzer abiatu cen 1935–36an eta Victor Emanuel III.a icendatu çuen hango emperadore. Franciac eta Britainia Handiac , baina, ez çuten begui onez ikussi ekinça hori eta Mussolinic Alemaniaren lagunça bilhatu çuen. Italiac Albania conquistat içanac aurrez aurre jarri cituen governu fascista eta sartaldeco democraciac. Bigarren Mundu Guerran Grecia harceari ekin ceraucon Italiac, eta colonietaco gudarostea britainiarrenarequin topatu cen Africaco ipharraldean. 1943 . urthean, fascisten Batzorde Gorenac Mussolini cargutic kendu çuen; 1945 . urthean partisanoec Mussolini harrapatu eta hil çuten. Italiac colonia guztiac galdu cituen.

Italiaco Republica Aldatu

 
Alcide De Gasperi , Italiaco Republicaco aurreneco lehen ministroa (1945–53)

1946co ekainaren 2an eguin cen referendumean monarchia eceztatu cen. 1948co urtharrilare 1ean republica constitutionea jarri cen indarrean Italian, eta handic urthebethera NATO eracundean sarthu cen. Hurrengo urtheetan Christau Democraciac bakarric governatu çuen. 1950 –60 urthe bitartean economiac mirarizco hazcundea içan çuen, Europaco aurreratuenetacoa içaiteraino. 1980 . urthetic aurrera governu aldaqueta asco içan cen Italian. 1948co constitutionearen arauera republicaco presidentea da statuburua, eta berac auqueratzen du governuburua edo lehen ministroa. Presidentea çazpi urthez behin auqueratzen da.

1978 . urthea arte presidente guztiac alderdi christau democratacoac içan ciren. Urthe hartan, Sandro Pertini socialista içan cen garhaile, baina 1985ean Alderdi Christau Democraticoaren (PDC) quide bat auqueratu çuten ostera statuburu, Francesco Cossiga hain çucen. Italiaco systema politicoa formetan baicic ez cen içan sendoa. Ministro taldeac ossatzeac luce jotzen çuen, baina guero berehala deseguiten ciren. Salvuespen bakarra Bettino Craxi içan cen; 1983co aphirileti 1987co marchora içan cen governuburu. Politicaren sendotassunic eça, cerga deficit ikaragarriac eta mafiaren eta camorraren eraguin cirela eta, constitutionea berritu beharra ere ikussi cen. 1991co otsailean Alderdi Communista icenaz aldatu eta Ezquerreco Alderdi Democraticoa (PDS) bihurtu cen. Abenduan, baina, talde dissidente batec alderdi communista fundatu çuen ostera.

 
Guiovanni Falcone eta Paolo Borsellino ephailee omenezco afixeac. Mafiac hil cituen biac 1992an

1991co bucaeran areagotu eguin ciren tirabirac PDCren barruan eta Cossigaren eta PDSco buru Achille Occhettoren artean. 1992co otsailean, presidenteac eta Lehen Ministroac hautescundeac deithu cituzten, Leguebilçarra deseguin ondoren. 1992co aphirileco hautescundeetan officialismoac Leguebilçarreco guehiengo absolutua galdu çuen lehengoz 1946az gueroztic. Handic gutira, Guiulio Andreottic governuaren dimissionea aurkeztu çuen, eta Cossigac ere bere dimissionea aurreratu çuen. Maiatzaren bucaeran mafiac Guiovanni Falcone ephaile , «mafiaren etsai nagussia», hil içanac gendea presidente democrata christaua Oscar Luigui Scalfaro hautatzera bulçatu çuen neurri handi batean. Falcone hil eta bi hilabethera, ordea, mafiac haren ondorengoa hil çuen, Paolo Borsellino . 1992co urrian 10 millioi languilec greva eguin çuen governuac economia doitzeco hartutaco neurrien aurka protesta eguiteco.

Italiaco procuradore nagussiac, Antonio di Pietroc, operatione illegalen systema complexu bat arguitzeco «Escu garbiac» ikerqueta bulçatu çuen, eta era guztietaco politicoac, empresaburuac eta mafia nahassita ceudela aurkitu çuen: Bettino Craxi eta Guiulio Andreotti lehen ministro ohiac, berceac berce. 1980 eta 1992 bitartean ustelqueriac 20 milla millioi dolar inguru galaraci cerauzquion statuari. Gainera, functionario eta politicoei emandaco ezcutuco sariac cirela-eta, Italiaco inversione publicoac Europaco gaineraco erkidegoetacoac baino % 25 garestiago ciren. 1993co aphirilean Banquetche Centraleco presidente ohia, Carlo Aceglio Ciampi , icendatu çuten lehen ministro.

1994co marchoco hautescundeetaco favorito nagussia PDS cen, socialistei eta demochristauei baino gutiago eraguin cerauelaco ustelqueriac. Hala ere, hilabethe gutitan, hedabideen magnateac, Silvio Berlusconic , Força Italia alderdia sorthu çuen, eta Umberto Bossiren Ipharraldec Liga Federalistarequin eta Guianfranco Finiren Alliança National neofaxistarequin batera guehiengoa athera çuen Leguebilçarrean. Berlusconi icendatu çuten lehen ministro, eta Europaraco hautescundeac ere bere alderdiac irabaci cituen. Hala ere, Ipharraldeco Liga governuaren oztopo bilhacatu cen, Berlusconi eta Alliança Nationaleco fascistac criticatuz dembora guztian. Urrian governuac jubilationearen eta pensioneen reforma proposatu çuen, baina syndicatuac horren aurka açaldu ciren, eta manifestatione gendetsuen ondoren, Berlusconic bertan behera utzi çuen projectua. Abenduan Bossic uko eguin ceraucon governuari eta Berlusconic dimissionea aurkeztu çuen. Scalfaroc ez çuen ostera hautescunderic deithu nahi içan, eta Berlusconiren economia ministro ohia – Lamberto Dini – icendatu çuen lehen ministro. Honec technocratez ossaturico governu apoliticoa eratu çuen. Ezquerraren lagunçaz, Lamberto Dinic jubilatione eta pensioneen systema berritzea eta deficit publicoa gutitzea lorthu çuen. Aurretic berce ministro technico batzuec eguin içan çuten beçala, Ciampic, erraite bateraco, 1993 eta 1994 bitartean, Dinic itun bat eguin çuen PDSrequin economia neurri çorrotzac eçarri ahal içaiteco.

1996co aphirilea Olivondoa coalitioneac – Romano Prodi christa democrata ohiaren guidaritzapean eta PDSren lagunçarequin– içan cen garhaile Leguebilçarreraco hautescundeetan. Prodic, lehen ministro cargua hartuta, PDSco buruçaguiequin eta Ciampi eta Dini bera beçalaco conservadore eçagunequin eratu çuen governua. Communista ohiac governuan egoitea eta alderdi communista berriac lagunça emaitea içan ciren aldi berri horren eçaugarri aiphagarrienac. 1997co urrian, baina, governua colocan jarri çuen 35 orduco lan astea onhartu ecean Alderdi Communistac Prodiri lagunça ukatu ondoren sorthurico eztabaidac. Azquenean governuac 2001. urthetic aurrera eta 15 languile baino guehiagoco empresetan lan astea murriztea onhartu çuen. Açaroco udal hautescundeetan ere Olivondoa coalitionea içan cen garhaile. 1998co urrian berriro sorthu ciren tirabirac governuaren eta Alderdi Communistaren artean, aurrecontuac cirela eta, eta oraingoan Prodic dimisoa eman behar içan çuen. Berriro hautescundeac deitzecotan escuinac irabazteco arriscua cegoela ikussiric, centro-ezquerreco alliançac PDSco buru Massimo D'Alema icendatu çuen lehen ministro.

2006an , Romano Prodi hautatu çuten italiarrec lehendacari, ezquerreco eta centroco coalitione çabal baten buru. 2008an , berriz, Prodic dimissionea eman behar içan çuen, eta handic gutira eguin ciren hautescundeac Silvio Berlusconiren coalitionec irabaci cituen berriz. Emigranteen aurkaco osso legue gogorrac eman cituen, ijitoen aurkacoac berheciqui, eta polemica handia sorthu du erabaqui horrec.

Governua eta administrationea Aldatu

Politica Aldatu

Italiac republica eguitur du. Azquen constitutionea 1948an onhart cen. Systema politicoa Europaco gaineraco democracien ancecoa da. Ahalmen legueguilea Parlamentuaren escu dago, eta bi athaletan banatzen da: Deputatu gambera eta Senatua. Lehendacaria çazpi urthez behin auqueratzen da, vozqueten bidez.

Banaqueta administrativoa Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italiaco banaqueta administrativoa »

Hoguei escualdetan banatzen da Italia ( italieraz : reguioni ). Haietaco borcec (* marcacoac) autonomia statusa daducate. Hori dela eta, beren escualdeco aucien gaineco legueac eguiteco escubidea dute. Escualde guztiac, Aostaco Harana içan ecic, provincietan banatuta daude.


Escualdea Hiriburua Eremua (cm²) Biztanleria (2016) [7]
Abruzço L'Akila 10.763 1.326.513
Aostaco Harana * Aosta 3.263 127.329
Apulia Bari 19.358 4.077.166
Basilicata Potença 9.995 573.694
Calabria Catançaro 15.080 1.970.521
Campania Napoli 13.590 5.850.850
Emilia-Romagna Bolonia 22.446 4.448.146
Friuli-Venetia-Julia * Trieste 7.858 1.221.218
Lacio Roma 17.236 5.888.472
Liguria Guenova 5.422 1.571.053
Lombardia Milan 23.844 10.008.349
Marcac Ancona 9.366 1.543.752
Molise Campobasso 4.438 312.027
Piemonte Turin 25.402 4.404.246
Sardinia * Cagliari 24.090 1.658.138
Sicilia * Palermo 25.711 5.074.261
Toscana Florencia 22.993 3.744.398
Trentino-Adigue Garaia * Trento 13.607 1.059.114
Umbria Peruguia 8.456 891.181
Veneto Venetia 18.399 4.915.123

Demographia Aldatu

Biztanleria Aldatu

2015eco abenduan Italiac 60.665.551 biztanle cituen [8] , hau da, 201,3 biztanle kilometro quadroco. [8] Herrialdea bi escualdetan banatu ohi da: ipharralde hiritarra (ipharraldeco mugaren eta Anconaco portuaren artecoa) eta hegoalde nekaçaria. Ipharraldean daude hiri nagussi eta gendetsuenac (biztanleria ossoaren ia bi herenac). Hegoaldean nekaçaritza da vicibide nagussia, economia ascoz atzeratuagoa dago ipharraldean baino, eta ascoz gende gutiago vici da. Vici itcharopena 82,2 urthecoa da; 79,6 urthecoa guiçonezcoençat eta 85 urthecoa emacumezcoençat (2016co cembatespena) [9] .

Banaqueta ethnicoa Aldatu

 
Italian vici diren atzerritarren jathorria. 2006co datuac.

2016 hassieran 5.026.153 atzerritar vici ciren Italian [10] , biztanleria ossoaren %8,3. Copuru horretan sarthuric daude atzerritarren seme-alabac, bigarren belhaunaldico ethorquinac, baina ez italiar herritartassuna escuratu dutenac (130.000 inguru urthean [11] ). Datu officialec campoan uzten dituzte leguez campoco ethorquinac ere, 400.000 baino guehiago 2015an [12] . Herritartassunari dagoquionez, 2015ean rumaniarra cen communitateric handiena (1.131.839 lagun, % 10 ijitoac [13] ), albaniarra bigarrena (490.483) eta maroccoarra hirurgarren (449.058) [14] .

Hizcunçac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italiaco hizcunçac »

Herrialdeco hizcunça officiala italiera da. Cembait escualdetan francesa ( Aosta Haranean ) eta alemana ( Trentino-Adigue Garaian ) cooficialac dira. Berce cembait hizcunçac regioco onharpena dute. Italian hizcunça gutitu hauec minçatzen dira:

Religionea Aldatu

2010eco datuen arauera, italiarren % 83,3 christauac dira, guehienac – catholicoac , % 3,7 – musulmanac , eta – % 12,4 religioneric gabecoac [15] .

Hiri nagussiac Aldatu

Economia Aldatu

 
Ferrari Italiaco auto marca ençutetsuenetaco bat da.
Saconceco, iracurri: « Italiaco economia »

Italiac economia capitalista mixtoa daduc . Barne productu gordina contuan harturic, Euroguneco hirurgarren eta munduco çorcigarrena da [17] . G7 , G8 , Eurogune eta ELGAco quide da. Bigarren Mundu Guerra aurretic Italiaco economiaren oinharri nagussia nekaçaritza cen lurralde ossoan, baina gaur egun industria sare çabala eta ascotaricoa du, ipharraldean batez ere. 2015ean, industriac barne productuaren % 23,7 sorthu çuen; nekaçaritzac – % 2,3; eta cerbitzuec – % 74 [9] .

Industria guehiena sectore privatuaren escu dago, baina governuac controlatzen ditu industria eta merkataritza empresa handiac, petrolio industria adibidez. Communicatione eta garraiobide nagussiac ere statuaren controlpean daude. Hegoaldean economia araço nagussia da ipharraldea baino ascoz atzeratuago dagoela industrializatione processuan. Governuaren ahaleguinac ahaleguin, processu horrec araçoac içan ditu mafiaren jarduera dela-eta, empresa asco berce nombait cocatzera behartu baititu. Industriaric eçac, gainera, hegoaldetar asco lan bilha ipharraldera emigratzera behartu ditu.

 
Toscanaco ardoa. Italia munduco ardo ekoizleric handienetacoa da.

Lurraldearen % 60 inguru nekaçaritzaraco edo abereac bazcatzeco erabilcen da. Languileen % 3,9 lehen sectorean aritzen da lanean (2015 [9] ). Italiaco clima, lur mota eta garaiera desberdinec era ascotaco gaiac lanceco auquera emaiten dute, baina batez ere mahatsa , olivac eta olioa ekoizten dira. Italia da munduco ardo , oliva eta olio ekoizle handienetaco bat.

Bigarren Mundu Guerraz gueroztic Italiaco industria azcar eta asco aurreratu cen. 2015ean languileen % 28,3 aritzen cen industrian [9] . Hauec dira industria jarduera nagussiac: ehunguinça , chimica industria , autoac, metallurguia , plasticoa, machina astunac, tresna electricoac eta janhari industria ( pasta ). Onciolec, tabacoac, calamuac eta açucre erremolatchac ere garranci handia dute. Industriagune nagussiac Guenova , Milan , Roma eta Turin dira.

Italiac gasa, ikatza eta petrolioa importatzen du energia sorceco. Energia electricoaren % 58,9 central thermicoetan ekoizten du, petroliotic erathorritaco gaiac, gas naturala , harricatza edo lignitoa errez. % 11,5 central hydroelectricoetan lorcen du, eta % 23,4 – berce energia berriztagarrien bitartez (2012 [9] ).

Azpieguiturac Aldatu

Garraioa Aldatu

Aeroportuac Aldatu

Ikus jathorrizco Wikidata escaera .

Cultura Aldatu

 
Italia Mendebaldeco culturaren ithurria içan historian. Irudian Guioconda , Leonardo da Vinci ospetsuaren margolana.

Italiac artearen eta culturaren alhor guztiei (architecturatic hassi eta cinemaraino) eguin derauen ekarpena ascotaricoa da, aberatsa eta aspaldicoa. Italian dago Mendebaldeco culturaren oinharri , Romac çabaldu baitzuen cultura horren abiapunctu den Greciaco civilizationea. Italiaco artean aldi nagussi hauec berheici ohi dira: romatarren ancinateco civilizationeac greciarren eta etruscoen lanetan oinharri hartuta ondu çuen styloa, C.a. VIII mendetic C. o IV mendera, romanicoa , X. mendearen bucaeran hassi eta XIII. mendea bitartean (Pisaco cathedrala, bathaiateguia eta dorrea), Renascimentua , ancinateco Grecia eta Roma eredutzat hartuta Erdi Aroaren bucaeratic XVI. mendearen bucaeraraino bitarteco higuicundea ( Leonardo da Vinci , Michelanguelo , Dante , etab), eta barrocoa , XVI. mendean Italian sorthu eta XVIII. mendea arte garranci handia içan çuena Europa ossoan.

Litteratura Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italierazco litteratura »

XV. mendeco idazle nagussiec – Dante Alighieri , Francesco Petrarca eta Guiovanni Boccaccioc Toscanaco dialectoa erabili çuten litteraturan, eta hala, haien eredua nagussitu cen eta Italiaco hizcunça landua bihurtu cen guero. Renascimentuco idazleen ondoren – Ludovico Aryosto eta Torquato Tasso olercariac, Nicolas Machiavello eta Francesco Güicciardini saioguilea – litteratura productionea asco murriztu cen, baina idazle romanticoei esque Italiaco hizcunça berriz phiztu cen eta batassuna eman citzaion. Idazle romanticoen artean, aiphatzecoac dira Vittorio Alfieri poeta tragicoa, Ugo Foscolo ideologia iraulçailearen sorçailea, eta Alessandro Mançoni elheberriguila ; azquen honen I promessi sposi ( Senhar-emaztegaiac ) XIX. mendeco elheberriguinçaren ardatz içan cen. XX. mendearen hassieran Italian bertan sorthu, haci eta hedatu cen futurismo deritzan arte higuicundea: Philipppo Tommaso Marinetti , futurismoaren sorçailea berau, Guiovanni Papini , etab. Berçalde, Luigui Pirandello elheberr eta ancerquiguilea ere aiphatzecoa da, ordu arteco ancerquiari itchura berri bat eman baitzeraucon. Bigarren Mundu Guerraren ostean berce idazle belhaunaldi bat sorthu cen: Cesare Pavese , Elio Vittorini , Vasco Pratolini eta Alberto Moravia . XX. mendeco bigarren erdico idazleen artean, berriz, aiphatzecoac dira Carlo Cassola, Italo Calvino, Guiorguio Bassani, Eugene Montale, Leonardo Sciascia, Pier Paolo Pasolini eta Umberto Eco .

Pictura Aldatu

Renascimentuaz gueroztic Italiaco artea eredu içan cen Europaco artista guztiençat. Hala ere, XIX. mendean, Europaco artea Francia aldera muguitu cenean itzali eguin cen Italiaren nagussitassuna. XX. mendearen hassieran, futurismo higuicundeare sorrerarequin batera, susperraldi bat içan çuen Italiaco arteac. Pictore talde batec, Guiacomo Balla eta Umberto Boccioni tartean, berricunçac ekarri cituzten Italiaco picturari, eta irudiac çathituz muguimendua eta lastertassuna irudicatzen saiatu ciren. Surrealismoaren ahaide den pictura metaphysicoan, aldiz, Guiorguio de Chirico eta Guiorguio Morandi gailendu ciren.

Architectura Aldatu

Renascimentu garaico architectura nagussia eta barrocoaren garaicoa Italian sorthu cen. 1927. urthean higuicunde rationalista bat sorthu cen Italian, eta talde horren jarraitzaileec ( Pier Luigui Nervi ) ingeniaritzaco obra handiac eta ederrac eguin cituzten (ubideac, autopistac, urtheguiac). XX. mendearen erdialdean Italiaco architectoen marrazquiac aitzindari ciren mundu ossoan.

Musica Aldatu

Italiac musicari eguin deraucon/dion ekarpena arte plasticoei eguindacoari beçain garrancitsua da. Claudio Monteverdi eta Carlo Guesualdoren «madrigalac», Guiovanni Pierluigui da Palestrinaren eta Romaco escolaren eliça musica, XVII. mendean Florencian sorthu eta laster Venetiara, Napolira eta Romara çabaldu cen opera, eta musica symphonicoa, concerti grossi- ac, sonatac eta abar guztiac dira Italian sorthuac. Italiari «musicaren aberria» deithura eman içana asco eta asco musicaguile itzal handicori çor çaio.

Cinema Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italiaco cinema »

Italiac berebicico garrancia du cinemaren historian. Bigarren Mundu Guerra ostean neoerrealismoa sorth cen Vittorio De Sica eta Roberto Rossellini çucendariequi , eta urthe haietaco filmetan munduac Italiaz içan duen ikuspeguia aguertu cen. Italiarren asmamena, vicitza eta herri xehearen adiarazpenac maisuqui islatu içan dira film horietan. Ondorengo urtheetan realismo hutsa edo neurrigabeco phantasia lancen duten filmac eguin içan dira. Cinema çucendarien artean, aiphatzecoac dira Luchino Visconti , Federico Fellini , Cesare Çavattini , Pier Paolo Pasolini , Franco Ceffirelli , Michelanguelo Antonioni eta Bernardo Bertolucci , eta icen handico cinema ancezleac dira, berce ascoren artean, Sophia Loren , Marcello Mastronianni , Vittorio Gassman eta Vittorio de Sica .

Jaiegunac Aldatu

Jaiegunac
Data Euscarazco icena Jathorrizco icena
Urtharrilac 1 Urtheberri Capodanno
Urtharrilac 6 Epifania Epifania
Aldagarria Pazco igandea Domenica di Pasqua
Aldagarria Pazco astelehena Lunedì dell'Angelo
Aphirilac 25 Ascapenaren urtheurrena Liberatione
Maiatzac 1 Languileen Eguna Festa del Lavoro
Ekainac 2 Republicaren Eguna Festa della Repubblica
Abuztuac 15 Jassocundea Assuncione / Ferragosto
Açaroac 1 Sanctu Guztien Eguna Tutti i Santi
Abenduac 8 Andre Mariaren Sorce Garbia Immacolata Concecione
Abenduac 25 Eguberri Natale
Abenduac 26 San Esteban Santo Stephano

Quirola Aldatu

Chirrindularitza Aldatu

Saconceco, iracurri: « Italiaco Guiroa » eta « Italiaco chirrindularien cerrenda »

Italian, chirrindularitzac traditioe handia duen quirola da. Europaco itzuli handien artean dago Italiaco Guiroa , Tourra eta Vueltarequin batera. Gainera, bi monumentu ditu; Milan-San Remo eta Lombardiaco Guiroa . Quirol hau, edocein lekutan ospea daduca eta chirrindularitza laserqueta asco eguiten dira. Ekialdeco europaco chirrindulari asco hona ethorcen dira gaztetan. Herrialdeac, halaber, chirrindulari classico mythicoac eman ditu. Haien artean, Guino Bartali , Fausto Coppi , Francesco Moser , Vincenço Nibali , Claudio Chiappucci , Marco Pantani edo Danilo di Luca .

Footballa Aldatu

Footballa ( calcio italieraz) quirol arracastatsuena da, chirrindulariaren gainetic erran deçaquegu. Italiaco football selectione nationala munduco nehoizco hoberenen artean dugu, içan ere Munduco Football Chapelqueta lau aldiz irabaci du, 1934 (antholatzaile ), 1938 , 1982 eta 2006an . Europaco Football Chapelqueta behin irabaci çuten, 1968an (antholatzaile ). Guianluigui Buffon , Fabio Cannavaro , Paolo Maldini , Andrea Pirlo eta Dino Çoff dira selectioneco camisetta aldi guehien janci içan dutenac. Halaber, herrialdeac berce behin antholatu çuten Mundiala 1934az gain, 1990ean.

Italiaco Football Ligari dagoquione , bercela, Juventus FC da titulu guehien duen taldea, eta 2017-18co chapelduna.

Sasquiballoina Aldatu

Sasquiballoina ere ( pallacanestro ) herrialdeco quirol nagussien artean dugu, Europaco liga garrancitsuenen artean dago bertacoa Lega Basquet Serie A icenecoa, eta talderic arracastatsuena Ligaco historian Olympia Milano da.

Selectioneari dagoquione , EuroBasquet birritan irabaci dute ( 1983 eta 1999an ). Olympiar Jocoetan , cilharrezc domina bi aldiz escuratu dute, 1980 eta 2004an. Munduco Sasquiballoin Chapelquetan , posturic hoberena 1970 eta 1978an lorthu çuten, laurgarrenac içan cirenean.

Berce batzuc Aldatu

Rugbya da berce quirol indarsu bat Italian, eta bertaco selectionea Europaco hoberenen artean dago. Europaco Nationeen Rugby Copa , hain çucen ere, irabaci çuten 1997an .

Hedabideac Aldatu

RAI ( Radiotelevisione Italiana ) irrati eta televista cate publico italiarra da. Informatione orocorreco eguncarien artean « Corriere della Sera » ( Milano ), « La Repubblica » ( Roma ) eta « La Stampa » ( Torino ) ditugu, berce batzuen artean.

Referenciac Aldatu

  1. a b Euscalçaindia . 38. araua: Munduco statu-icenac, herritarren icenac, hizcunça officialac eta hiriburuac. .
  2. a b c Itàlia (geographia e storia). sapere.it (Noiz consultatua: 2016-11-3) .
  3. Colle di Cadibona. es.touristlinc.com (Noiz consultatua: 2016-11-3) .
  4. Padana, Pianura. treccani.it (Noiz consultatua: 2016-11-3) .
  5. a b Unification of Italian States Office of the Historian, Bureau of Public Affairs, United States Department of State. History.state.gov
  6. Thomas J. KEHOE, Harold E. DAMEROW, and Jose Marie DUVALL: The Unification of Italy Exploring Western Civiliçation: 1600 to the Present . A Worctext for the Active Student, Revised Edition (Dubuque, Iowa: Kendall/Hunt Publishing Co., 1999.) Faculty.ucc.edu
  7. Reguioni italiane. tuttitalia.it (Noiz consultatua: 2016-11-2) .
  8. a b Italia: Bilhancio demographico anno 2015. demo.istat.it (Noiz consultatua: 2016-11-2) .
  9. a b c d e Italia. cia.gov (Noiz consultatua: 2016-11-3) .
  10. Italia: Resident foreigners by ague and sex on 1st January 2016. demo.istat.it (Noiz consultatua: 2016-11-4) .
  11. 2014: National demographic balance. istat.it (Noiz consultatua: 2016-11-4) .
  12. Polchi, Vladimiro. Immigrati, c'è un popolo di invisibili in Italia e sono più di 400 milla. repubblica.it (Noiz consultatua: 2016-11-4) .
  13. Ciobanu, Claudia. EUROPE: Home to Roma, And No Place for Them. ipsnews.net (Noiz consultatua: 2016-11-7) .
  14. Principali cittadinance. istat.it (Noiz consultatua: 2016-11-7) .
  15. Italia. Religuious Demography: Affiliation. globalreliguiousfuture .org (Noiz consultatua: 2016-11-6) .
  16. Bilhancio demographico Anno 2014. demo.istat.it (Noiz consultatua: 2016-11-3) .
  17. International Monetary Fund (IMF), World Economic Outlooc (WEO) Database- GDP Nominal 2010 to 2019. imf.org (Noiz consultatua: 2016-11-6) .

Campo estecac Aldatu