html Internet - Wikipedia, encyclopedia asquea.

Internet communicatine -sare interconectatuen mulço descentralizatu bat da. Communicatione-sareen arteco connexioa TCP/IP protocolloen familiac erabiliz lorcen da, eta horri esquer, sare physico heterogeneoec mundu mailaco sare logico bakarra ossatzen dute. 1969an sorthu cen, urruneco computagailuen artean lehenengo aldiz connexioa eguitea lorthu cenean. Californiaco ( Statu Batuac ) hirur universitateco computagailuen arteco connexio hura ARPANET icenez eçagutzen da.

Internet
Internet map 1024.jpg
Interneten mappa, 2005ean
Cerbitzuac
Navigationea World Wide Web
Bilhatzaileac
Wikiac
Communicationea Posta electronicoa
Posta electronicoco cerrendac Chatac
CMS
Foroac RPV
Datuac Cerbitzariac FTP
Web ostalariac
Sareac P2P
Sareac P2M
Multimedia cerbitzuac Telephonia VoIP
Internet bidezco Televista eta Irratia
Webcam -ac
Online jocoac
Cerbitzu commercialac Salerosqueta electronicoa
Bancu electronicoa
Interneteco hizcunçac Anglesa (35,2%), Chinera (13,7%), Gaztelania (9%), Japoniera (8,4%) Alemana (6,9%), Francesa (4,2%)
Erabilçaileac
continenteca (2005)
Asia (34%), Europa (29%), Iphar America (23%)

Internet-en erabilera azcar haci cen mendebaldeco hemispherioan 1990eco hamarcadaren erdian. Berehala, munduco berce lekuetan ere asco çabaldu cen eta 1995. urtheaz gueroztic Internet-en erabilera 100 aldiz bidercatu cen; 2015eraco munduco biztanleriaren herena harcen çuen [1] [2] [3] . Computagailuen communicationeraco protocollo desberdinac daude: P2P , vecero-cerbitzari .

Internet-en arracasta handiena içan duen cerbitzuetaco bat World Wide Web (WWW edo Web-a) içan da. Urruneco hypertestu-fichateguiac modu erracean consultatzeco auquera emaiten duen protocollo mulço bat da. 1990. urthean sorthu cen Web-a eta Internet erabilcen du transmissione-bide moduan.

Baina Web-a ez da Internet erabilcen duen cerbitzu bakarra. Communicatione-industria guehienac ( telephonia , irratia , televista , posta , eguncari traditionalac , etab.) eraldatzen ari dira Interneten eraguinez. Horrela sorthu dira Internet bidezco telephonia ( VoIP ), Internet bidezco televista ( IPTV ), posta electronicoa ( SMTP ), etab. Eguncariac, liburuac eta imprimatutaco berce bitarteco batzuc arguitaratzeco industriac webguneen technologiara egoquitzen ari dira: blogac , web-cateac, online albiste emaileac, albisteac çabalcea ( NNTP ), etab.

Personen communicatzeco modua ere aldatu eta azcartu ditu Internetec, berehalaco meçularitzaren , foroen eta sare socialen bidez. Informationea trucatzeco protocolloei esquer erraça da fichateguiac transmittitzea ( FTP ), urruneco dispositivoetaraco atzipena lorcea ( SSH , Telnet ), on-line elkarrhizquetac içaitea ( IRC ), on-line jocoetan aritzea [4] [5] , etab.

Merkataritza electronicoa ere içugarri haci da Internet-i esquer, bai empresa handietan, baita empresa chiqui eta ertainetan ere. Ekinçaile berriei ere auquera berriac escaini derauzte, Internet bidez norbere productuac eta cerbitzuac mundu ossorençat ikusgarri eta salgai jarcea erraça guerthatzen baita [6] .

Garrancitsua da jaquitea Interneta bi alde dituela Aguericoa eta Ikussecina. Alde batetic, Aguericoa​, sarea erabilcen dugunean ikusten duguna da. Berce aldetic Ikussecina, sarean egon arren, ikusgarritassun eçagatic ezcutuan gueratzen dena da. Bilhaqueta-tresnetaco emaitzetan (​Google-n​) ez dena açalcen, aleguia. Informatione hau, ​datuz ossatutaco tauletan eguituratzen da,​eta galdera (​query) bidez caleratzen da, formularioetan bilhaqueta ​cehatzac eguinez, horregatic ez da aguerce bilhatzaileetan. Beraz, interesgarria suerta daitequeen haimbat informatione, ez dugu çucenean jassoco. [7]

Historia Aldatu

Internet-en sorrera Ameriquetaco Statu Batuetaco (AEB) -n cocatzen da, 1960co hamarcadan, nahiz eta Interneten sorrerari buruz theoria bat baino guehiago dagoen [8] . Haien artean communicatutaco terminal sare baten idearequin cebilçan lanean, computationeraco valiabideac compartitzeco auquera içaiteco. Internet-en sorçailetzat haimbat sciencialari aiphatzen dira: Robert Taylor, Vint Cerf [9] , Robert Elliot (Bob) Cahn, Lawrence G. Robers, etab. Modu batera edo bercera ARPANET (Advanced Research Projects Aguency Networc) lehenengo computagailu-sarea marchan jarcen eguindaco lanac eman ceraucon sorrera Internet-i. Vint Cerf eta Bob Cahn içan ciren Internet-eraco TCP/IP protocolloaren asmatzaileac [10] .

Hassiera batean ARPA ( Advanced Research Projects Aguency edo Ikerqueta Aurreratuen Projectuen Agencia ) hassi cen projectuan lanean. Guerora, AEB-co Defensa Departamentuaren çathi içaitera passa cenean, agenciac DARPA icena hartu çuen. Garai hartaco ordenagailuac erabilceco modu hobeac bilhatzen ari ciren. Içan ere, ikerçaile eta laborategui nagussiec euren ordenagailu proprioac içan nahi cituzten, baina osso garestiac ciren. ARPANET içan cen abiadura handico communicationeen lehenengo sarea. Guerora, 1970eco hamarcadan bercelaco haimbat governu eracunde eta sare academico batu ciren sarera, eta poliqui-poliqui hedatuz joan cen. Ez dago argui Internet helburu militarrequin garatutaco projectua içan othe cen edo helburu civilec eta ikercunça-helburuec eraguinda. [11] [12]

 
ARPANet-en schema logicoa

Lehenengo sare haren sorrerari esquer, ikerçaileac, sciencialariac, iracasleac eta ikasleac beren arloco berce eracunde eta lanquideequin communicatu ahal içan ciren, berce ikastetcheetan eta ikerqueta-centroetan escuragarri jarritaco informationea consultatzeco eta baita beren ikerqueta-lanetan lorthutaco emaitzac arguitaratzeco ere.

Leonard Cleinrocc-ec MIT -n ilara-theoriari buruz eta paqueteen commutationerari (Pacque switching) buruzco lanac eguin cituen 1960co hamarcadan. Datuac mulçocatuz paqueteac ossatzeco methodo bat da paqueteen commutationea. Guerora paqueteen transmissioneraco sareen eredu theorico bat sorthu çuen; hori aurrerapauso handia içan cen ARPANET paqueteen commutationera lehen sarearen garapeneraco.

Garai hartaco berce urrhats garrancitsu bat ordenagailuac elkarren artean communicatu ahal içaitea içan cen. Lawrence G. Robers-ec 1965ean Massachusetts eco computagailu bat eta Californiaco berce batequin connectatu cituen abiadura baxuco telephono linea commutatu baten bidez, ordura arte secula eraiqui ez cen eremu çabaleco lehen computagailu sarea sorthuz. [13]

Interconectatutaco lehen sarea 1969co açaroaren 21ean sorthu cen, UCLA eta Stanfordeco universitateen arteco lehen lothura eguin cenean telephono linea commutatuaren bidez [14] .

ARPANET eta TCP/IP Aldatu

Saconceco, iracurri: « ARPANET »

1972an ARPANet-en lehen eracustaldi publicoa eguin cen " International Conference on Computer Communications " bilçarrean DARPAc finançatutaco communicatione-sare bat cen, telephono-sare commutatuaren gainean modu banatuan functionatzen çuena. Içan çuen arracasta ikussita, paqueteen trafficoa ahalbidetzeco sareen connexio mota desberdinen inguruco ikerqueta abiatu çuen 1973an DARPAc. Communicatione-protocollo berriac garatu ciren, connectatutaco ordenagailuen artean informationea trucatzeco [15] . Lehen aldiz "Internet" terminoa erabili cen TCP ( Transmission Control Protocoll ) eta IP ( Internet Protocoll ) bidez connectatutaco sareen systema icendatzeco. CERN ikerquet -centroac ere lan handia eguin çuen Interneteraco protocolloen garapenean [16] . Vint Cerf-ec Yoguen Dalal-ekin eta Carl Sunshine-ekin batera lehen TCP protocolloa sorthu eta arguitaratu çuen 1974an Specification of Internet Transmission Control Programm (RFC 675) icemburupean [17] [18] .

1983an ARPANET sarea TCP/IP protocolloa erabilcen hassi cen. Urthe horretan bertan, ISP ( Internet Service Provider ) Internet cerbitzu hornitzailea sorthu cen, TCP/IP protocolloa standardizatzeco eta Internet-en ikerquetaraco valiabideac jarceco. Berçalde, interneteco identificatzaileen esleipena hartu çuen IANA (Internet Assigned Numbers Authority) eracundeac, guerora ICANN içanen cenac.

Sare nagussia eta WWW Aldatu

1986an AEBtaco NSF agenciac NSFNET ( National Science Foundation's Networc ) sarea garatu çuen, çuhaitz eguituraco lehen Internet sarea içan cena [19] . Guerora NSINET eta ESNET sareequin ossatua içan cen, guztiac Ameriquetaco Statu Batuetan. Aldi berean, Europan berce sare batzuc sorthu ciren, publicoac cein commercialac, americarrequin batera, eta AEBco sareequin batera Internet-en oinharrizco bizcarrheçurrra edo sare nagussia ossatu çuten [20] [21] .

1989an, sare-protocolloen OSI ( Open System Interconection ) ereduen garapenac eguitura desberdineco sareen interconexioa ahalbidetzeaz gain, communicatione-protocollo desberdinac erabilceco auquera sorthu cen. Genevaco CERN ikerqueta-centroan Tim Berners-Lee buru çuen physicari talde batec HTML lengoaia, HTTP protocollo eta World Wide Web sorth cituen [22] [23] [24] .

 
1990ean CERNec HTML codea sorthu çuen eta berarequin World Wide Web lehen veceroa. Irudian, syntaxi coloreztatua duen HTML codea.

1990eco hamarcadan, interconexioraco erraztassunei esquer eta sarearen erabilera errazten çuten tresna graphicoac sorcearequin batera, Internet-ec içugarrizco goracada içan çuen. Erabilera haimberce çabaldu içanac erabilçaile-profil berri bat ekarri çuen: erabilçaile arruntac [25] [26] .

Ordura arte AEB etaco governuac diruz sostengatzen çuen sarea eta ez cen possible hura helburu commercialetaraco erabilcea, baina Interneten erabilera haimberce çabaldu cen une hartan, Interneten erabilera commercialeraco debecua bertan behera gueratu cen eta governuz campoco administratione eredu bateranz igaro cen. 1993an WWW publicoa bihurtu cen, CERNec bere technologiac doan escaini cituelaco, edonorc erabili ahal içan citzan [27] [28] .

Sare globala Aldatu

2006raco Internetec 1.100 millioi erabilçaile cituen eta hamar urthetan 2.000 millioira igoco cela aurreikusten cen. Erabilçaile copuruac içan duen goracada içugarria da [29] . Horren guztiaren emaitza da gaur egun vici duguna: hassiera batean governu batec erabilceco moduco communicatione-sare moduan sorthu cena, statuco funsequin planificatu eta eraiqui cena, gaur egun elkarren artean connectatutaco sareez ossatutaco sare global erraldoi bat da, eta edonor sar daiteque. Sarera ethengabe lotzen çaizquio sare eta erabilçaile berriac, haren hedadura eta nagussitassuna çabalduz doa, eta harequin batera azpieguitura horri provechu atheratzen deraucoten/dioten merkatu, technologia, eracunde eta empresa berriac sorcen dira [30] [31] .

Horrela, Internetec sare chiquiagoen arteco lothura eguiten du, sare globalaren parte eguinez. Sareco partaideen arteco communicationea protocolloen bidez eguiten da. Beraz, TCP/IP erabilcen duen sareen Sarea da Internet [32] [33] [34] .

Interneteco technologia Aldatu

Bideratzea (routing) eta cerbitzu-gueruçac Aldatu

 
Capsulatzearen graphicoa datu-paqueteetan.

Internet sarean maila desberdineco gueruçac daude. Interneteco Cerbitzuen Hornitzaileec (ISP) veceroac connectatzen dituzte. ISP-en veceroac bideratze-hierarchian (routing) mailaric baxuenean daude. Mailaric altuenean 1. mailaco sareac daude, telecommunicatione-compainia handiac, interconexio-accordioen bidez trafficoa berce batzuequin çucenean trucatzen dutenac. 2. mailaco sareec eta maila baxuagoco berce hornitzaile batzuei erosten derauete Interneteraco trafficoa, Interneteco çathi batzuetaraco atzipena lorceco, baina interconexioan ere parte har deçaquete. ISP batec hornitzaile bakarra erabil deçaque connectagarritassuneraco, edo multihoming bat implementatu redundancia eta carga-culunca lorceco. Punctu neutroec circulatione-carga garrancitsuenac dituzte, eta connexio physicoac dituzte ISP ascotara.

 
Haimbat hornitzaileren Interneteco paqueteac.

Ordenagailuec eta routerrec bideratze-taulac erabilcen dituzte modu localean connectatutaco machinen artean IP paqueteac bidalceco. Taulac escuz edo automaticoqui eraiqui daitezque DHCP routing-eraco protocolloen bidez. Azquen nodoec normalean lehenetsitaco bideratzea içaiten dute, eta hierarchian "gora" eguiten dute ISP interneteco cerbitzuen hornitzailerunz, harc escaincen derauen garraioa erabilceco. Hierarchian gorago dauden ISP-ec Border Gateway Protocollo erabilcen dute, Internet global complexuan barrena bideratze egoquiena aurkitzeco asmoz.

Eracunde academicoec, empresa handiec, governuec eta bercelaco eracundeec ISPec duten rol bera eguin deçaquete. Horrela, eracundeco ordenagailu individualen icenean hartuco dute parte trafficoaren truquean. Ikerqueta-sareac haien artean connectatuz azpisare handiagoac sorceco joera dute: Internet2 , GUEAN , GLORIAD, Janet, etab. Ordenagailu-sare guztiac ez daude Internetera connectatuta. Governuec içan ohi dituzte sailcatutaco webgune batzuc, sare seguru independenteetatic baino ecin direnac atzitu.

Internet-eraco atzipena Aldatu

Erabilçaile arruntec Internet atzitzeco modem -a, banda çabal bidezco connexioa ( çunz opticoa ), Wi-fi -a, satellite bidezco connexioa edo telephono muguicorretaraco technologi ( 3G , 4G ) erabil ditzaquete. Interneteraco atzipena escaincen duten leku publicoac içaiten dira: liburuteguiac, adibidez. Bertan, Interneteraco atzipena duten computagailuac içaiten dira. Aeroportuetan, caffeteguietan, hoteletan eta halacoetan ere içaiten da Internetera connectatzeco auquera. Campus osso batec ere escaini deçaque atzipena.

URL-a Aldatu

Sareco valiabideen helbide electronicoa identificatu eta idazteco systema da. Textu-documentuec, argazquiec eta audioec, berceac berce, URL bat dute Interneten arguitaratzen direnean. Localiçatzaile horiei esquer, World Wide Web-ean (WWW) hyperestecac sor daitezque, eta horrec navigationea errazten du. [7]  

URL batec laur çathi içaiten ditu:

  • Interneteco protocolloa: http,ftp,telnet…
  • Cerbitzari eta domeinuaren icena.
  • Directorioa edo archivoaren icena.
  • Documentuaren hedapena (formatua: .doc, .pdf, .jpeg)

Domeinu icenac Aldatu

ICANN ( Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) edo "Icen eta Cembaquien Esleipeneraco Interneteco Corporationea" iceneco eracundeac cudeatzen du Internet-eco DNS (Domain Name System) identificatzaile bakarren esleipena: domeinu-icenac , IP-helbideac , protocolloare portu-cembaquiac eta bercelaco parametro batzuc. Domeinuac identificatzeco bakarrac diren icenac erabilcea funsezcoa da Internet-ec functiona deçan.

ICANN eracundeac Californian du bere egoitza. Haren jarduna nationearteco çucendaritza batzorde batec gaimbeguiratzen du eta communitate technicoec, commercialec, academicoec eta GQUE ec ossatzen dute. Statu Batuetaco governuac oraindic ere parte-harce privilegiatua içaiten jarraitzen du DNS systeman onhartutaco aldaquetetan. Internet sare banatu bat içanic eta sarera connectatu nahi içan duten haimbat sarec ossatzen dutenez, berez ez du hura governatzen duen entitateric.

Osso ohicoac diren domeinu batzuc honaco hauec dira: .tc, .com, .es, .gob, .edu, .net, .org. Euscal-Herriac badu bere domeinu proprioa: .eus domeinua [35] . 2012co maiatzean eguin çuen "PunctuEus Fundationea"-c .eus domeinuaren escaria ICANN eracundearen aurrean eta 2013co abenduan signatu çuten contractua.

Protocolloac Aldatu

Internet protocolloac ossagai garrancitsua dira. Bi versione daude: IPv4 eta IPv6.

IPv4 ( Internet Protocoll versionen 4 ) Internet-aren hassieran IP helbideac fincatzeco erabilcen cen versionea da. 32 biteco cembaquiac ciren eta oraindic erabilcen da. 4,294,967,296 helbide desberdin sorceco ahalmenarequin diseinatu cen, baina Internet-en hazcunça azcarrac IPv4 helbideac agorcea ekarri çuen 2011. urthean [36] . Protocollo hura ez cen nahicoa persona computagailu guztiençaco helbideac sorceco, are gutiago ibilgailu, telephono, PDA etab. bakoitzeraco.

IP helbideac bucatzen ari cirenez, protocolloraco versione berri bat sorthu çuten: IPv6 ( Internet Protocoll versionen 6 ) [37] , 1998an standardizatua içan cena. Helbideac sorceco ascoz gaitassun handiagoa du eta Interneteco garraioa bideratzeco eraguincorragoa da. 128 bit erabilcen dira IP helbideetaraco, guztira 340.282.366.920.938.463.463.374.607.431.768.211.456 helbide desberdin sor daitezque. Haren erabilera gora eguiten ari da [38] .

Documentu digitalac Aldatu

  • Documentu digitalac applicatione informaticoen bidez formatu digitalean sorthutacoac dira.
  • Digitalizatutaco documentuac escaner anceco erremintac erabiliz, emaitza irudi edota textu bat içan daiteque (OCR-ac erabiliz).
  • OCRa (Reconocimiento Óptico de Characteres) escuz edo machinaz idatzitaco textuac digitalizatzeco processua da, documentu informatico bihurceco, eta, aldi berean, ordenagailu batean alda daiteque

Documentu digitalen eçaugarriac : Aldatu

  • Electronicoac dira
  • Processagarriac
  • Grabagarriac
  • Berrerabilgarriac
  • Exportagarriac
  • Eguneragarriac
  • Berrescuragarriac
  • Bikoiztu daitezque

Hala ere documentu digitalac… Aldatu

  • Bitartecari technologicoac escatzen dituzte
  • Formatu eta euscarri ahulen eta aldacorren mempe daude

Fichategui formatuac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Fichategui formatu »
  • Textu documentuac: erraiteraco word documentuac (.doc,.tcht, .rtf hedapenac dituztenac.)
  • Vistaratze documentuac: ikusteco edo imprimatzeco archivoac, erraiteraco pdf formatucoac.
  • Incrustatuac (capsulatuac): formatu desberdinetaco archivoac gordetzen dituzten fichateguiac (Opendocument, OLHE).
  • Eguituratuac: programmatione hizcuncetan garatutaco documentuac (html, xml, xhtml, css). Documentuac eguituratuta daude eta hypertestua lancen dutela.
  • Irudi documentuac: archivo graphicoac, erraiteraco argazquiac. (Guif ,JPEG ,TIFF )
  • Audio documentuac: soinuzco archivoac, erraiteraco MP3etaco archivoac.
  • Video documentuac: muguimenduan dagoen irudizco documentuac. (WMV, MPEG-4)
  • Multimediac: irudi, soinu eta textu fichateguiac elkarcen dituzten archivoac. (Adobe_Flash, Java(programmatione-lengoaia)
  • Comprimituac: documentuac berce formatu batzuetan comprimitzen dituzten archivoac (CIP [39] ːInformatican, CIP edo cip galeraric gabeco compressio-formatua da, documentuac, irudiac edo programmac comprimitzeco osso erabilia”)
  • Tridimensionalac: hirur dimensionetan garatutaco documentuac (QTVR [40] ːApple Inc compainiac sorthutaco archivo-formatua da, irudi panoramicoac ikusteco auquera emaiten çuena, egungo realitate virtualeco formatuac (Oculus edo Samsumg Guear) aguertu aurretic. Objectuen explorationea simulatzea ere ahalbidetu çuen, angelu ezberdinetatic harrapatutaco irudien bidez )
  • Cembaquizcoac: mathematica, statistica edo cembaquietan oinharritutaco documentuac (Excel, SPSS)
  • Executagarriac: applicatione informaticoac.

Documentu Digitalen Bilteguiac Aldatu

Documentu digitalac bildu ahal içaiteco, biltegui mota desberdinac escaincen ditu internetec. Horien artean, açalduco direnac dira eçagunenac.

Liburutegui digitalac Aldatu

Cerbitzari batean cocatzen dira documentu digitalac, consulta publicoa ahalbidetzeco asmoz.

Gordailuac Aldatu

Eguilec bilteguiratzen dituzte euren documentu digitalac, hauen conservatione eta consulta bermatuz. Gordailu mota ezberdin bi daude, verticalac eta horizontalac. Verticalac gai baten inguruco informationea bilteguiratzen dute, adibidez  E-LIS  -ec documentationeari buruzcoa. Berce alde batetic horizontalac ascoren inguruco informationea bilcen dute, adibidez ADDI EHUcoa.

Datu-baseac Aldatu

Datu-base programma informaticoequin cudeatutaco datu-bilduma da Erraiteraco, Ingumma, Badoc edo GureGuipuzcoa.

Web-guneac Aldatu

Interneten HTTP protocolloaren bitartez escuragarri dagoen fichategui eta web orrialde bildumac dira. Tamaina aldetic osso desberdinac dira eta informationea cein cerbitzuac escaincen dituzte. Adib. http://www.ehu.eus

Blogac Aldatu

Eguileac (blogaria) meçuac eguncari edo bitacora moduan idatzi eta chronologicoqui arguitaratzen ditu. [7]

Applicationeac eta erabilera Aldatu

Asco dira Internet erabilcen duten applicatione eta cerbitzuac. Ospetsuena World Wide Web. Hona hemen horietaco batzuc:

WWW Aldatu

World Wide Web (edo Web) haien artean lothuric dauden hypertestu documentuen systema bat da, Internet bidez atzigarria dena. Web-navigatzaile bat erabiliz webguneac vistaratzen dira, eta haien web-orrietaco estequen bidez navigatuz bertaco textuac, irudiac, videoac edo bercelaco multimedia-eduquiac atzitu daitezque.

Web-navigatzailea web-cerbitzarietan bilteguiratutac fichateguiac indexatzen dituen systema informaticoa da, gairen bati buruzco informationea escatzen denean. Hitz gakoen bidez, bilhaqueta eguiten da, eta bilhatzaileac helbideen cerrenda bat eracusten du, lothutaco gaiequin. Bilhatzaileac sailcatzeco modu desberdinac daude, eguiten duten çundaqueta processuaren arauera. Sailcapen ohicoenac honela banatzen ditu: indice edo directorio thematicoac, bilhaqueta-motorrac eta meta-bilhatzaileac.

Internet muguicorra Aldatu

Internet-ec malgutassun handia escaincen du. Ia edocein lekutan egonda, nahicoa da gailu muguicor bat içaitea informationea atzitu edota haimbat applicatione erabilceco. Saquelaco telephonoec , datu chartelec, joco eramangarrien consolec eta router cellularrec Internet-era hariric gabe connectatzeco auquera emaiten derauete erabilçaileei. Internet-eco cerbitzuen artean, posta electronicoa eta Web -a dira hedatuenac; ia edonorc erabil ditzaque. Murriztapenac badira, nosqui: Interneteco hornitzaileec escaincen dituzten cerbitzuac murriztu ditzaquete, datu muguicorren carguec mugac içan ditzaquete, pantailen tamaina chiquiac çailtassunac sor ditzaque, etab.

Hezcunça Aldatu

Maila guztietaraco material didacticoa existitzen da Interneten, Web-ean, bai escola-umeençat eta baita ikerqueta-lanean doctoretza eguiten ari direnençat ere. Urruneco hezcunçaraco edo norberac bere caxa ikasteco ere ikastaro eta valiabide asco daude. Secula baino erraçagoa da gaur egun hezcunçaraco informationea lorcea. Internet, oro har, hezcunça formala cein informala errazteco tresna garrancitsua da. Hezcunçaraco software librea ere asco ari da hazten.

Urruneco lana eta lan collaboratiboa Aldatu

Internetec informationea trucatzeco emaiten duen erraztassunac erraçagoa eguin dute lanquidetza-lana. IRC ( Internet Relay Chat ) protocolloa , chatac , berehalaco meçularitzac eta posta electronicoac lana modu collaboratiboan eguiten laguncen duten communicationeraco auquerac dira. Fichateguiac, marrazquiac eta irudiac parteca daitezque eta taldeco quideac ahotsaren eta videoaren bidez communica daitezque.

Berçalde, eduquia cudeatzeco systemei esquer, lanquidetzan ari diren quideec partecatutaco documentuetan lan eguin deçaquete. Lanquidetza arlo ascotan eguin daiteque, ikerqueta scientificoa, softwarearen garapena, conferencia baten planguinça, activismo politicoa, idazqueta sorçailea, etab. Elkarlan social eta politicoa guero eta hedatuagoa dago.

Horrec guztiac lan eguiteco modua aldatu ditu, bakoitzac bere etchetic lan eguiteco auquera sorcen baita. Internetec malgutassun handiagoa eman deraue persona horiei orduteguiei eta localizationeari dagoquienez.

Sare socialetaraco cerbitzuac Aldatu

 
Sare socialetaraco cembait cerbitzuren logoac.

Sare socialetaraco cerbitzua web plattaforma baten bidez harremanetan jarceco auquera emaiten duen bitartecoa da. Harremanen bat partecatzen duten personec harcen dute parte cerbitzuan, adisquidetassuna adibidez, edo interes eta jardun communac dituztenac.

Sare socialetaraco cerbitzuec ez dituzte posta electronicoac edo telephono dei eta videoconferenciec dituzten haimbat muga talde-elkarrhizquetetaraco. Eçagunenetaco batzuc hauec dira: Facebook , YouTube , WhasApp , Instagram , Twitter , LinquedI , etab. [41]

Eraguin sociala Aldatu

 
Interneteco guneac herrialdeca.

Internetec eraguin sacona du lan munduan, aisialdian eta mundu mailaco eçagutzan. Web-ari esquer, millioica personec sarbide erraça eta berehalacoa dute lineaco informatione ugari eta ascotaricoa escuratzeco. Communicabide berri horrec urruneco escualdeen arteco oztopo physicoac aphurcea lorthu çuen. Hassiera batean massettara bideratutaco alde bakarreco communicabide guisa sorthu bacen ere, Web 2.0 deithuricoa erabilçaileen parte-harcea possiblea eguin çuen [42] .

Encyclopediequin eta liburutegui traditionalequin alderatuta, Web-ac informationearen eta datuen bat-bateco eta muthurreco descentralizationea ahalbidetu du. Datu-baseen automatizationeac eta edocein computagailutatic datu-base horiec atzitzeco terminal bihurceco auquera sorthu denetic, bancu-transactioneac digitalizatzea ekarri du, costu administrativoac eta erabilçailearen dembora aurreztuz.

Software librearen eta code irequiaren sorcunçan mundu mailaco lanquidetza projectuac sorthu ahal içan dira, adibidez: Free Software Foundation , bere GNU tresnequi eta eduqui libreco licenciarequin, Linux systema eraguilec nucleoa, Mocilla Fundationea bere Firefox web-navigatzailearequin eta Thunderbird posta iracurgailuarequin, OpenOffice suite ofimaticoa, eta baita Wikipedia bera ere.

Internet modu desberdinean çabaldu cen munduan cehar. Herrialde aberatsetan sorthu eta loratu cen, guerora herrialde eta sectore beharsuetara çabalceco, nahiz eta oraindic ere azquen herrialde horietan Interneteraco atzipena eta Interneteco batez berceco abiadura ascoz chiquiagoac içan. Technologia berrietaraco sarbidearen equitate eça arracala digitala da.

Aisialdia Aldatu

Ascoc Internet erabilcen dute musica, filmac eta bercelaco lanac descargatzeco. Ithurri batzuec erabileragatic cobratzen dute baina berce batzuec doacoac dira. Albisteac ençuteco eta eguraldiaren iragarpena eçagutzeco ere asco erabilcen da Internet.

Chata eta sare socialac aisialdiraco ere asco erabilcen dira ( YouTube , Twitter , Facebook , Instagram ). Cerbitzu horien hornitzaileec ascotan cerbitzu ossagarriac escaincen derauztete erabilçaileei, spacio eta profil publicoac sorcea adibidez, internautec argazquia eta iruzquin personalac sarean jarceco auquera içan deçaten. Gaur egun ezbaian dago ea communicatione-systema horiec personen arteco harremana sustatzen ala murrizten duten guiçaquien artean. [43]

Pornographiac Interneteco trafficoaren çathi handi bat harcen du. Sarearen bidez erraz çabalcen da pornographia, haren publicitatea aguercen da webgune ascotan. Quezcagarria da gazteen sexu hezcunçan eta jardueretan duen eraguinagatic [44] .

Tendenciac Aldatu

Çazpi tendencia mota aiphatu ditzaquegu gai honen inguruan:

  1. Infoxicacioa
  2. Infoçaborra
  3. Analphabetismo  technologicoa
  4. Ethen digitala
  5. Passivotassuna
  6. Itzal digitala
  7. Patiencia gutico navigationea

Infoxicacioa Aldatu

Infoxicacioa guehieguizo informationearen intoxicationea da, hau da, harcen dugun informatione copurua haimbercecoa da, ethengabeco datu jarioa ithogarria suertatu daitequeela. Informatione larreguic intoxicatu eguiten gaitu, infoxicacioa sorthuz. [7]

Erabaqui bat hartu edo gai baten inguruan eguneratua mantenceco garaian informatione guehiegui eduquitzean sorcen den egoera da. Analyzatzeco informatione copuru handiac, informatione guehieguiren guehitzea, ithurri ezberdinen contraerranac edota datu garrancitsuenac berheiztea çailcen dituzten informationeac içan daitezque infoxicacioaren causa.

Infoçaborra Aldatu

Sarean metatu diren, nehorc nahi ez duen publicitatea eta repicatutaco informationeac dira, bilhatzaileen lan eraguincorra oztopatzen dutena.

Analphabetismo technologicoa Aldatu

Technologien hedapena azcarra içan da, hala ere, persona guztiac ez dira technologia berriac ulertu eta modu eraguincorrean erabilceco gai. Gaitassun hori ez içaiteari analphabetismo technologicoa erraiten çaio. [7]

Ethen digitala Aldatu

Internetera sarceco gaitassun eça da. Geographia, economia, cultura eta egoera social ezberdinen ondorioz technologia sarbide eta erabileran emaiten den ethena.(Erabilçaile eta erabilçaile ez direnen arteco hutsunea).

Passivotassuna Aldatu

Partaide passivoac dira technologia erabilcen dutenac, informationea escuratuz, baina informatione-eduquiric sorthu baric, lurquer -ac erraiten çaie persona hauei. [7] Azque urtheetan sare socialequin tendencia hau aldatzen ari da.              

Itzal digitala Aldatu

Persona batec interneten sorcen dituen datuac archivoetan, cerrendetan, bulletin officialetan, web navigatione historietan eta posta bidalquetetan gordeta daude. Erabilçaileac berac horietaco heren bat sorcen du, berce biac erabilçailearen controlpetic campo daude. Hori itzal digital moduan eçagutzen da. [7]

Patiencia gutico navigationea Aldatu

Ikerqueten arauera, guehien jota 10 segundo emaiten ditugu web-orri baten informationea bilhatzen, eta Googleco erabilçaileen %3a passatzen da soilic bilhaqueta emaitzetaco bigarren orrialdera. [7] Informatioe çucena eta cehatza aurkitu nahi dugu beguirada bakar bat emanez, informationea bilhatzeco patiencia guti daducagulaco.

Segurtassuna Aldatu

Internet-eco valiabideec, hardwareac eta software ossagaiec erassoac jassotzen dituzte, baimenic gabe valiabideen controla har deçaquete, iruçurra edo chantaia eguin edo informatione privatua atzitu. [45] [46]

Malware-a Aldatu

Malware -a software gaiztoa da, Internet-ethic çabalcen dena. Malware mota asco daude: virusac , harrac , troiacoac , spyware-ac , etab. Programma horiec computagailuaren , computagailu-sarearen edo erabilçailearen informationea bilcen dute helburu gaiztoequin [47] .

Censura Aldatu

Ia ecinezcoa da Interneten control centralizatua eta globala eçarcea. Cembait governuc (Iran, Saudi Arabia, Iphar Corea, Chinaco Herri Republica eta Statu Batuac, berceac berce) haien herritarrei Interneteco eduqui politico eta religioso batzuc ikustea mugatu eguiten derauete, beren pensamenduaren contracotzat jotzen dituztelaco [48] [49] . Governuac controlatutaco iragazquien bidez eguiten da censura eta eduqui horien hedapena cigortu eguiten dute legue edo raçoin culturaletan oinharrituz. Hala ere, Interneteco erabilçaile ascoc iseca eguin dieçaqueete iragazqui horiei. Içan ere, Interneteco eduquiaren guehiengoa mundu ossoan dago escuragarri. Horretaraco trebetassuna eta valiabide technicoac behar içaiten dira, hala ere.

Censura eguiteco berce modu bat, Interneteco cerbitzuac escaincen dituen empresaren autocensura içaitea da, Chinan guerthatzen den beçala. [50] Badira censura indargabetu nahian governuac mehatchatu dituzten bilhatzaileac ere, Google casu. Chinan dituen cerbitzuac bertan behera uzteco mehatchua eguin ceraucon. [51]

Interneten erabileran censura gainditzeco, technologia eta tresna ugari garatu içan dira. Darcnet, adibidez, communicatzaileen erabateco anonymotassuna lorcea helburu duten sare eta technologien bilduma da, era horretan ascatassun ossoco gunea sorthuz. Technica cryptographicoac ere erabilcen dira. Gaur egun erabateco anonymotassuna lorcen ez duten arren, erabilçaileen privatutassuna nabarmen hobetzea lorcen dute. Horrelaco sareac viciqui erabili içan dira, adibidez, Arabiar Udaberrico guerthaeretan eta WikiLeacs sare ossoan, isilpeco informationea arguitaratzeco. [52] [53]

Tamaina Aldatu

Web-orri copurua Aldatu

Interneteco web-orrien copurua exponencialqui haci da. 2005. urtheco ikerqueta baten arauera (Google, msn, Yahoo! Eta Asc Jeeves) 11 500 millioi web orrialde ceuden. [54] . 2019an indexatutaco webguneac 6 bilioi orrialde dituela calculatzen da. [55] Hala ere, çaila da Interneten tamaina cehaztea; içan ere, Internet ethengabe hazten ari da eta ez dago eduqui ossoa escuratzeco eta, ondorioz, tamaina cehazteco modu fidagarriric. Copuru hori calculatzeco, bilhaqueta-motorrec indexatutaco webguneac erabilcen dira, baina methodo horrec ez ditu lineaco orrialde guztiac harcen.

Erabilçaile copurua Aldatu

 
Interneteco erabilçaile copuruaren bilhacaera.

Oro har, Interneten erabilerac içugarrizco hazcundea içan du. 2000tic 2009ra, 394 millioitic 1858 millioira igo cen Interneten erabilçaileen copurua munduan. 2010ean, munduco biztanleen %22ac baçuen computagailu bateraco atzipena, eta Google-en egunero milla millioi bilhaqueta eguiten ciren, 300 millioi erabilçailec blogac iracurcen cituen eta YouTube-n egunero 2 milla millioi video ikusten ciren [56] [57] . Ecin aiphatu gabe utzi Internet-ec eraguiten dituen energia consumoa eta CO2 isurquetac [58] .

Internet-en hizcunça nagussia anglesa da. Lehen systema informaticoac ASCII (American Standard Code for Information Interchangue ) codequeta erabilcen çuten. Anglesaren ondoren (% 27), World Wide Webean guehien escatzen diren hizcunçac honaco hauec dira: chinera (% 23), espainiera (% 8), japoniera (% 5), portuguesa eta alemana (% 4), arabiera, francesa eta russiera (% 3) eta coreera (% 2). Escualdeca, munduco Internet erabilçaileen % 42 Asian daude, % 24 Europan, % 14 Iphar American, % 10 Iberoamerican eta Cariben (oro har), % 6 African, % 3 Ekialde Hurbilean eta % 1 Oceanian. Interneteco technologiac behar adina garatu dira azquen urtheotan, batez ere Unicoderen erabileran, installatione onequin munduco hizcunçaric erabilienetan garatzeco eta communicatzeco moduan baitaude [59] [60] [61] .

Herrialdeei eta generoari dagoquionez, aldeac nabarmenac dira [62] [63] .


Referenciac Aldatu

  1. theinclusiveinternet.eiu.com (Noiz consultatua: 2019-12-31) .
  2. «World Internet Users Statistics and 2019 World Population Stats» www.internetworldstats.com (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  3. (Anglesez «Internet Live Stats - Internet Usague & Social Media Statistics» www.internetlivestats.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  4. (Anglesez «Pros and Cons of Digital Distribution for PC Games» Lifewire (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  5. (Anglesez «The History of Online Gaming 1969 - 2004» Lifewire (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  6. (Gaztelaniaz) «Cómo vender por internet: La strategia digital ke toda marca debe tener» Blog del Ecommerce (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  7. a b c d e f g h «Interneten valiabideac erabilcen ikassi: Internet (I) — Universitatea.Net» www.unibersitatea.net (Noiz consultatua: 2020-05-05) .
  8. «Origins of the Internet» www.nethistory.info (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  9. (Anglesez High, Peter. «The Father Of The Internet, Vint Cerf, Continues To Influence Its Growth» Forbes (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  10. «Internet History, Who invented the Internet, When was the Internet invented» www.livinguinternet.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  11. (Gaztelaniaz) «El verdadero origuen de Internet» Microsiervos (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  12. (Anglesez «Brief History of the Internet» Internet Society (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  13. «History of the Internet & World Wide Web : 1) Internet Before Web» www.netvalley.com (Noiz consultatua: 2019-12-31) .
  14. (Anglesez «Brief History of the Internet» Internet Society (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  15. (Anglesez Postel, J.. «Internet Protocoll» tools.ietf.org (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  16. «A Short History of Internet Protocolls at CERN» ben.web.cern.ch (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  17. (Anglesez Dalal, Y.; Sunshine, C.; Cerf, V.. «Specification of Internet Transmission Control Programm» tools.ietf.org (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  18. Singuel, Ryan. (2012-04-23). «Vint Cerf: We Cnew What We Were Unleashing on the World» Wired ISSN 1059-1028 . (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  19. «Waybacc Machine» web.archive.org 2015-02-10 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  20. «NSF and the Birth of the Internet - Special Report | NSF - National Science Foundation» www.nsf.gov (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  21. «Retiring the NSFNET Baccbone Service: Chronicling the End of an Era» web.archive.org 2013-08-17 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  22. (Anglesez «Web History Timeline» Pew Research Center: Internet, Science & Tech 2014-03-11 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  23. «The HTTP Protocoll As Implemented In W3» web.archive.org 1997-06-05 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  24. The website of the world's first-ever web server, «Welcome to info.cern.ch» web.archive.org 2010-01-05 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  25. (Anglesez How the web went world wide. 2006-08-03 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  26. «Statistics» www.itu.int (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  27. (Gaztelaniaz) «El primer sitio web cumple 20 años» www.lanation.com.ar 2013-04-30 (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  28. (Anglesez FayerWayer. «Visita la primera páguina web del mundo, creada hace más de 20 años» FayerWayer (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  29. «World Internet Users Statistics and 2019 World Population Stats» www.internetworldstats.com (Noiz consultatua: 2019-12-31) .
  30. «40 mapps that explain the internet» vox.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  31. (Anglesez Noted. «The father of the Internet reflects of what his creation has bekome» www.noted.co.nz (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  32. «The Internet» www.livinguinternet.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  33. (Anglesez «5 Kestions for ‘The Father of the Internet’» UVA Today 2019-04-30 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  34. «Internet Society (ISOC) All About The Internet: History of the Internet» web.archive.org 2011-11-27 (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  35. «.EUS (EU)» Domeinuac .eus (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  36. «IPv4 Address Report» www.potaroo.net (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  37. (Anglesez Deering, S.; Hinden, R.. (2017-07). Internet Protocoll, Versionen 6 (IPv6) Specification. , RFC8200 or. doi : 10.17487/rfc8200 . (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  38. «IPv6 – Google» www.google.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  39. Chard, David J.; Clarque, Ben; Baquer, Scott; Otterstedt, Janet; Braun, Drew; Catz, Rachell. (2005). «Tests of Early Numeracy» PsycTESTS Dataset (Noiz consultatua: 2020-05-10) .
  40. Archive of Clinical Cases 03 (02) 2016-06 doi : 10.22551/2016.11.0302 . ISSN 2360-6975 . (Noiz consultatua: 2020-05-10) .
  41. (Anglesez «Global social media ranquing 2019» Statista (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  42. «Measuring digital development: Facts and figures 2019» www.itu.int (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  43. «¿Las redes sociales aislan o communican? | laGatera | laGatera» web.archive.org 2014-10-06 (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  44. Uranga, Nagore Iraçustabarrena. (2014-02-23). «Internet eta pornoa sexu hecitzaile» Arguia (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  45. (Anglesez Cerf, Vint. «“Father of the internet” Vint Cerf says we need to be less naive if we’re going to fix it» Quarz (Noiz consultatua: 2020-01-03) .
  46. «Internet eta technologiac segurtassunez erabilceco aguiri interesgarriac» www.avpd.euscadi.eus 2015-02-03 (Noiz consultatua: 2020-01-03) .
  47. «Segurtassun Interneten» Informaticalari 2012-02-22 (Noiz consultatua: 2020-01-03) .
  48. (Gaztelaniaz) Portillo, Jacinto Lajas. (2011-05-07). «10 formas de censura de Internet en regímenes sin libertades» Periodismo Ciudadano (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  49. «Enemies of the Internet | Entities at the heart of censorship and surveillance» web.archive.org 2014-03-12 (Noiz consultatua: 2020-01-03) .
  50. «"Race to the Bottom": Corporate Complicity in Chinese Internet Censorship: II. How Censorship Worcs in China: A Brief Overview» www.hrw.org (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  51. (Gaztelaniaz) PHOZCI, SANDRO. (2010-01-13). «Google amenaça con cerrar su buscador en China» El País ISSN 1134-6582 . (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  52. (Anglesez «The Crisis of Social Media | Freedom House» www.freedomonthenet.org (Noiz consultatua: 2020-01-03) .
  53. «Enemies of the Internet | Entities at the heart of censorship and surveillance» web.archive.org 2014-03-12 (Noiz consultatua: 2020-01-03) .
  54. «Indexable Web Sice» web.archive.org 2009-04-13 (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  55. «WorldWideWebSice.com | The sice of the World Wide Web (The Internet)» www.worldwidewebsice.com (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  56. «Top Ten Internet Languagues in The World - Internet Statistics» www.internetworldstats.com (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  57. antaranews.com. «Google Earth demonstrates how technology benefits RI`s civil society, govt» Antara News (Noiz consultatua: 2019-11-28) .
  58. (Anglesez «Internet Live Stats - Internet Usague & Social Media Statistics» www.internetlivestats.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  59. (Anglesez «Internet: most common languagues online 2019» Statista (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  60. «Top Ten Internet Languagues in The World - Internet Statistics» www.internetworldstats.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  61. «Usagu Statistics and Marquet Share of Content Languagues for Websites, January 2020» w3techs.com (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  62. (Anglesez «Global internet usague rate by guender and reguion 2017» Statista (Noiz consultatua: 2020-01-02) .
  63. «Statistica taulac: Communicatione technologia berrien erabilera» eu.eustat.eus (Noiz consultatua: 2020-01-02) .

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu

  • Multimedia-Internet Liburua. Jose Mª Rivadeneyra Sicilia, ISBN: 978-84-9082-985-1, UPV/EHU (2018)
  • Mereci othe deraucu banda-çabalera handitzea? Jose Mª Rivadeneyra Sicilia, Elhuyar Sciencia eta Technologia 275 (2011)
  • TCP/IP sareac Liburua (3. arguitaraldia). Jose Mª Rivadeneyra Sicilia, ISBN: 978-84-8435-235-5, UEU (2009)
  • Computagailu-sareac Liburua (itzulpena). Andrew S. Tanembaum. Itzulçaileac: Lide Azcue Iruretagoiena, Jose Mª Rivadeneyra Sicilia, ISBN 84-8373-412-5 , UPV/EHU (2002)
  • Computagailu-sareac, euscaraz Articulua. sustatu.eus, JM Rivadeneyra (Informatica Facultatea) 2002