Hizcunçalaritza

Hizcunçalari » orritic birbideratua)

Hizcunçalaritza edo lingüistica hizcunça eta hizcunçarequin lothura duten phenomenoac aztercen dituen sciencia da. Hau da, hizcunça adiarazpide edo systematzat hartuta, hizcuncen arteco harremanac aztercen dituen jaquinça. Hizcunçalaritza lan arlotzat duen personari hizcunçalaria deritzo; eta euscara aztercen baldin badu, euscal hizcunçalaria edo euscalaria.

Munduco hizcuncen mappa.

Hizcunçalaritzaren aztergaia Aldatu

Systema bat dela contuan hartuta aztercen du hizcunça hizcunçalaritzac. Hizcunçalaritzaren aztergaiac systema horren içaera, eguiturac, ossagaiac eta berhecitassunac dira. Theoriazco hizcunçalaritza erraiten çaio hizcunçac oinharrian duen eguitura açalceco theoria emaiten saiatzen denari, eta hizcunça baithan applicatua hizcunçalaritzaren conceptuac pedagogiazco helburu baten mendean jarcen dituenari.

Berçalde, synchroniazco hurbilpena erabil deçaque hizcunça azterceco (hizcunça jaquin bat aztercea une jaquin batean) edo diacroniazcoa (hizcunça jaquin baten bilhacaera historian cehar). Theoriazco hizcunçalaritzaren joera da hizcunçaren eguiturac hiztunen erabilera jaquinetatic campo uztea eta horren ondorioz, hizcunça describatzeco synchroniazco azterquetac erabilcea; era berean, ez ditu hizcunçaren eçagupena, erabilera eta anceco gairic aztercen, eta gai horiec psycholingüisticaren , sociolingüisticaren eta anthropologiazco hizcunçalaritzaren escu gueratzen dira.

Hizcunçalaritzaren historia Aldatu

Hizcunçalaritzaren eguiazco helburua definitu arte, hirur phase içan ciren:

  1. Hassieran ( Ancinaco Grecian hassit , eta franciarrec jarraituta), grammatica içan cen. Grammaticac forma egoquiac eta ecegoquiac desberdincen dituen arauac definitzen ditu.
  2. Ondoren, philologia aguert cen. Horrec textuac ulertu eta commentatzea du helburu nagussi.
  3. Hirurgarren phasea hizcuncen arteco comparaqueta eguin citequeela conturatu cirenean hassi cen.

Lehen azterquetac Aldatu

Panini indiar grammaticariaren lanac dira hizcunçalaritzari hassiera eman ceraucoten/ciotenac ( India , IV. mendean ): sanscrito çaharra fincatu çuen eta azterqueta morfosintactico cehatzac eguin cituen. Grecia çaharreco philosophoec C.a. V. mendean theoriazco hizcunçalaritzaren alhorreco lehenengo azterquetac eçagutzera eman cituzten (guiça hizcunçaren jathorria eta grecoaren grammatica). Greciar grammaticariec romatarrengan eraguin handia içan çuten, eta ondoren, Erdi Aroan eta Renascimentuan egui ciren romance hizcuncen gramatiquetan. Salvuespen guti batzuc alde batera utzita, grammaticari guehienec latina eta grecoa aztertu cituzten edo lekuan lekuco hizcunçac describatu eta nola çucen erabili iracatsi çuten.

Hizcunçalaritza disciplina guisa: structuralismoa Aldatu

Renascimentuaren ondoren, munduco hizcunçac azterceco çaletassuna areagotu eguin cen, eta XIX. mendean hizcunçalaritzac jaquinça içaera lorthu çuen. XIX. mendeco hizcunçalaritzac describapen diacronicoac eguiteco comparaqueta lanetan hartu çuen oinharria, eta haimbat hizcuncetaco hizteguia, eguiturac eta phonologia aztertu ciren ancinaco hizcunça ama bakarra aurkitu nahian. Hizcunçalaritza historicoac sanscritoac, grecoac eta latinac elkarren arteco harremanac cituztela aurkitu çuen, eta Europaco hizcunça guehienec aitzinindoeuropera çutela ancinaco sorburu. Ferdinand de Saussure hizcunçalari suitzarrac berricunçac ekarri cituen hizcunçalaritzara XIX. mende bucaeran: hizcunçalaritza diacronicoa eta synchronicoa berheici cituen alde batetic, eta bercetic, hizcunça ( langüe, hizcunçaren ezcutuco eguitura virtuala) eta hizqueta ( parole, hizcunçaren eguituraren gauçatzen jaquina) ere bai. Saussure hil ondoren bere Cours de Lingüistique Générale (1916) arguitaratu cenean, garai berri bat hassi cen hizcunçalaritzan: structuralismoa. Saussureren ustez hizcunçaren (langüe) içaera aztertu behar çuen hizcunçalaritzac.

Grammatica sorçailea edo generatibismoa Aldatu

Articulu nagussia: « Grammatica sorçaile »

1950 . urtheraco, hizcunçalari batzuec structuralistei salhatu ceraueten ez çutela behar beçain contuan harcen guiça hizcunçaren adimenezco içaera, eta açalean ez ceuden guerthaerac ez cituztela aztercen. Noam Chomscy statubatuar hizcunçalariac structuralistei aurre eguin cerauen/cien hizcunça guztietan eguitura universalac ceudela erran çuenean ( grammatica universala ), eta berriro ere hizcunçalaritzaren helburuac aldatu cituen. Hizcunça aztertuz adimenaren lana aztertu nahi içan çuen, eta structuralistec baztertutaco theoria mentalistari garrancia eman ceraucon: hizcunça burmuineco çathi baten gaitassun batean datzala azpimarratzen çuen, ikusmena edo muguimendua beçala. Hizcunçaren eçagupen inconscientea (competence) aurkitzea çuen helburu, erranaldi copuru amaigabea (performance) azterquetaren oinharrian çuela. Grammatica sorçaile-bihurçailea deith citzaion joera honi. 1957an Chomscyc lehenengo aldiz aiphatu çuenez gueroztic, grammatica sorçaileac ( generative grammar delacoac) ethengabe içan ditu aldaquetac, Principioen eta Parametroen Theoria casu. 1970. urtheaz guero, hizcunçalaritza sorçaileac syntaxiaren eta semanticaren arteco harremanac aztertu ditu batez ere. Generatibismoa naturalismoarequin , natur scienciequin (berheciqi biologiarequin ) eta philosophiaco adar objectivistarequin du lothura.

Hizcunçalaritza cognitivoa edo cognitivismoa Aldatu

Hizcunçalaritza cognitivoa edo cognitivismoa 1950eco hamarcadaco generatibismoari aurre eguiteco garatu cen hizcunçalaritza escola bat da, eta 1970-1980co hamarcadetan hartu çuen indarra. Bulçatzaile nagussiac Ronald Langacquer eta Georgue Lacoff statubatuarrac içan ciren. Hizcunçalaritza honen arauera, semanticac syntaxiac beçaimberceco garrancia luque, baita garranci guehiago ere. Berçalde, generativistec ez beçala, cognitivistec hizcunça analysiaren hirur athalac ( phonologia , syntaxia eta semantica ) elkarri osso lothuric daudela deraucote/diote eta ecin direla banatuta ikertu. Theoria ezberdin anhitz badaude ere ( Prototypoen Theoria , Marcoen Theoria , Metaphora eta Metonymien Ikerqueta , Eredu Cognitivo Idealiçatuen Theoria ... ) helburu bakar batec batzen ditu: erranaldien/hitzen erranahia eta horrec eguitura syntacticoarequin dituen lothurac ikercea.


Ikerqueta mailac Aldatu

Hizcunçaren ikerquetara bere mailen bidez guerthuratu gaitezque, alde batetic, codigo lingüistico guisa configuratzen duten arau eta reguelei beguiratuz ( grammatica ); eta, bercetic, communicatione interactioneraco tresnatzat hartuta, pragmatica eta textu lingüistica disciplinequn adibidez.

Hizcunça "systema" guisa harturic, honacoac dira structuran ikus daitezqueen mailac:

  • Maila pragmaticoa

Hizcunça hitz eguiteco tresna guisa, honacoac nabarmencen dira:

Hizcunçalari ospetsuac Aldatu

Hona hemen euscara edo erdararen bat aztergai içan duten hizcunçalari nabarmenenac:

Euscal hizcunçalariac Aldatu

Erdal hizcunçalariac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Referenciac Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Euscara

Bibliographia Aldatu