Erdi Aroco Garaiac

Goi Erdi Aroa

Erdi Aro Classicoa

Behe Erdi Aroa

Goi Erdi Aroa Erdi Aro Goiztiarra icenaz ere eçaguna [1] Europaco historian historialariec guti gorabehera 500tic 1000 arteco garaiari emaiten deraueten icena da oro har. Ohartu behar da aditu guztiac bat ez dathocela hassieraco data jarceracoan batic bat. Içan ere, nahiz eta hastapeneco mugarria escuarqui Romatar Imperioaren erorquet den, haimbat historialariren arauera, Ancinaroa III. mendeco crisialdiarequin amaitu cen. Berce batzuen ustez, berriz, Erdi Aroa , eta hortaz, Goi Erdi Aroa, VII. edo VIII. mendee ac arte ez cen hassi.

Edonola ere, Mendebaldeco Romatar Imperioaren gaimbeherarequi statu indarsu eta centralizatua desaguertu cen Mendebaldeco Europan. Rhin eta Danubio mugue haratatic cethocen herriec statu berriac ossatu cituzten, iraupen desberdinac içan cituztenac. Içan ere, resuma batzuec berceac gailencean desaguerrarazten cituzten. Hala guerthatu cen, erraiteraco, francoec burgundiarrac garaincean edo visigothoec suebiarrac azpiratzean. Indartu jarraitzen çuen Biçanciar Imperioac , Ekialdeco Romatar Imperioac aleguia, berce resuma batzuc, vandaloena eta ostrogodoena , menderatu cituzten, aurreco Romatar Imperioaren hedadura lorthu nahian.

Hortic gutira, garaico resumec berce arriscu bat içan çuten: migratione bigarren olatu bat. Ipharraldetic biquingoec erassot çuten Atlanticoco costaldea ( Mediterraneora ere iritsi ciren); hungariarrac Erdi Europan cocatuta, zonalde hori arpilatu çuten; eslaviarrec Biçanciarren mendean cegoen Balkanetaco peninsulaco ipharraldea occupatu çuten; hegoaldetic arabiarrec Iberiar peninsula invaditu çuten.

Mendebaldeco resumen artean, arracastatsuena francoena içan cen. Batic bat Pepin Laburra eta Carlos Handia seme eta ondorengoari esquer, aguintea berce ascoren gainean eçarri çuten, eta, 800eco abenduaren 24an , emperadore icendatu çuen Aita Sanctuac Carlos, Romatar Imperioaren nagussitassun galdua berrescuratu nahi çuten ikurra.

Migrationeac Aldatu

 
Barbaroen herri-muguimenduac romatarren garaian .
Saconceco, iracurri: « Migrationeen Garaia »

Lehendabicico phasea Aldatu

Germaniarren migrationeac aspaldicoac ciren, godoac Itsasso Belçara III. mendean ere iritsi baitziren. Hala ere, hunoen ethorrera ( 372 - 375 ) egoera aldatu çuen. Içan ere, hunoen guerraraco ahalmenaren aurrean, godoec ekialdera muguitu behar içan çuten, romatarren lurraldera hain çucen ere ( 376 ). Godoec Adrianopolisco battalian romatar armada garhaitu çuten 378an . Hortic aurrera, germaniarrac romatarren buruhauste nagussia bilhacatu ciren.

Hunoen pressionepean ere, berce herri germaniarrac Imperioan sarthu ciren. Vandaloac , suebiarrac eta alhanarrac Rhin ceharcatu çuten 406co neguan, Mainztic hurbil. Burgundiarrec eta alamanarrec laster jarraitu ceraueten.

Vandaloec, suebiarrec eta alhanarrec, Galia ceharcatuta, Iberiar peninsulan sarth ciren 409an . Suebiarrac iphar-mendebaldean cocatu ciren, baina berce biac, 429an Africara igaro eta, Imperioco provincia horiec azpiratu cituzten Guensericoren aguindupea .

Visigothoac 418an fincatu ciren Tolosaren inguruan itun ( foedus ) baten bidez. Burgundiarrec Lyon hartuta ( 457 ), Rhodano eta Saonaren arroetan hedatu ciren hurrengo hurteetan. Francoec Clovis çuten buru nagussia ( 481 - 511 ). Honen çucendaritzapean, christau bihurceaz gain, Galiaco ipharraldea gothorcetic visigothoac garhaitzera ( 506 ) eta hegoaldera muguiaraztera iritsi ciren.

Angloac , jutuac eta saxoiac Britainia Handira migratzen ciren, 442tic romatar rmadaric gabe. Haimbat britainiarrec continentera jo çuten, berce Bretainia bat sorthuz. Teodorico buru çuten ostrogodoec Italia occupat çuten. Alamaniarrac, bavariarrac , turinguiarrac eta saxoiac Rhin aldera fincatu ciren.

Bigarren phasea Aldatu

Nolanahi ere, hauec ez ciren Goi Erdi Aroan Mendebaldeco Europac jass cituen invasione bakarrac. Biquingoac Europa ossoan cehar VIII. mendez guerozti . Norvegiarrac Oceano Atlanticoan muguit ciren batic bat. Britainia Handia eta Irlanda arpilatu cituzten nagussiqui, baina Francia eta Iberiar peninsula ere ( Garcia Iñiguez Iruñeco buruçagui bahitu çuten). Islandiara ( 860 ) eta Groenlandiara era iritsi ciren. Daniarrec Manchaco Canalean arpilatu çuten guehiembat. Anglaterraco koroa lorthu çuten Cnut Handiarenquin, eta Francian , 911n , Normandian fincatu ciren. Suediarrac ekialdean muguitu ciren, Itsasso Balticotic Belçaraino . Salerosquetaraco cocaguneac fincatu ciren Russiaco steppetetan, eta Constantinoplaco merkataritzan parte-harce handia içan çuten.

Berce aldetic, Erdialdeco Asiatic ere haimbat herri iritsi cen Europaraino. Balkanetara , bulgariarrac ethorr ciren. Zonalde horretan, aurreco mendeetan emequi-emequi çabaldu ciren eslaboac bother -hutsuneaz probestuta. Hungariarrac Erdialdeco Europara IX. mendearen amaieran iritsi ciren. Hortic, ingurunea arpilatu çuten haric eta Oton I.ac 955ean garhait cituen.

Islamaren hedapena (632-750) Aldatu

 
Musulmanen hedapena 632tic 750ra.
Saconceco, iracurri: « Musulmanen conquistac »

Muhammad prophetare heriotzaren ostean, islamaren buru edo califa Abu Bacr ( 632 - 634 ) bihurtu cen. Haren çucendaritzapean Arabiar Peninsularen erdialdea musulmanen mempean gueratu cen. Umar I.a bigarren califarequin ( 634 - 644 ), "fededunen burua" (amīr al-mu 'minīn) titulua hartuta, Siria , Jordania , Palestina eta Irac bereganatu cituzten islamdarrec 630eco urtheetan. Egypto Utman hirurgarre califac conquistatu çuen 645ean Biçanciar Imperiotic . Ali ondorengoarequi batera, lehendabicico laur califa hauec islam garbiaren urrhezco aroan governatu çuten buruac dira musulmanen ikuspunctutic.

Ali Muhammaden suhiaren aguintaldia Utmanen heriotzaren gaineco çalancequin hassi cen. Hori cela eta, borroca eta Lehen Guerra Civil Islamdarra phizt ciren, Muawiya Syriaco governadoreac bulçatuta. Cufa hirian othoitzen ari cela Ali hil çutenean, Muawiya I.ac bothere bereganatu çuen Omeiatar leinua sorthu eta hiriburua Damascon eçarriz. Aliren jarraitzaileac, azquenean, xii bilhacat ciren. Omeiarren erpina Abd al-Malic ( 685 - 705 ) califaren aguintaldiarequin ethorri cen. Içan ere, Erdialdeco Asia eta Ipharraldeco Africa azpiratzeaz gain, statua arabiartu çuen, greciarren eta persiarren ordez, functionario arabiarrac jarri baitzituen.

Iberiar peninsularen conquist 711n hass cen, Guadaleteco battalian visigothoac garhaitzea . Hurrengo çorci urtheetan peninsula ossoa bereganatu çuten, guehienetan thoquian thoquico nobleciarequin içandaco baque itunen bidez. Euscal Herrira ere iritsi ciren, Iruñean Gazteluco Plaçaco azque indusquetec eracutsi duten moduan. Ipharralderago ere joan ciren, haric eta Toursco guduan Carlos Martell francoen buruçaguia garhaitu cituen arte ( 732 ).

Constantinopla bera ere harcen saiatu ciren ( 717 ). Porrot eguindacoan, Omeiarren ospeac behera eguin çuen. Azquenean, 750ean , Abasidar leinuac Omeiarrac botheretic kendu cituen, hiriburua Bagdadera muguitu . Ia-ia omeiarren clan ossoa erail çuten, baina prince bat, Abd al-Rahman I.a , viciric Iberiar peninsulara heldu ahal içan cen. Hor, Cordobaco Emirerria sorth çuen ( 756 ), abasidarren imperiotic at. Musulmanen statu batua berheizteco lehendabicico pausua içan cen hori, IX. mendean cehar deseguin baitzen.

Carolinguiarrac Aldatu

 
Francoen Imperioa 481etic 814 arte.

Mendebaldeco Romatar Imperioaren desaguerpenare ondoren sorthu ciren resumen artea, francoena botheretsuen içan cen. Hala ere, VI. eta, batez ere, VII. mendeetan barne borroca andana guerthatu ciren resuma horren erathorritaco Neustria eta Austrasia iceneco resumen artean. Azquenean, merovinguiar regue horien botherea osso ahulduta suertatu cen, haien mempe theoricoco senescalen mesederaco. Senescal horietaco bat Carlos Martell içan cen, musulmanac Toursco battalian garhait cituena ( 732 ). Honen semeac, Pepin Laburrac , bothere de jure hartu çuen azquenean 752an , cilheguizo reguea, Childerico III.a , camporatuta.

Nolanahi ere, carolinguiarren regue nabarmenena Pepinen semea içan cen, Carlos Handia edo Carlomagno ceritzona. Botherea 768an hartuta, laster conquista-campainari ekin ceraucon: Ipharraldeco Italia ( 774 ), Iberiar peninsulaco ipharralde — Barcelona 800ean conquistat çuen, baina Orreagaco guduan ( 778 ) galçaile athera ciren francoac—, cein saxoien , bavariarren , avararren eta eslaviarren aurkacoac. Hori cela eta, Carlos Handiaren mendean lurralde itzela gueratu cen, romatar garaietatic eçagutzen ez cen beçalacoa. Honela, 800co gabonean, Aita Sanctuac Carlos Handia emperadore icendatu çuen, hain handia ikusten cen bere botherea. Lurralde esquerga horretan justicia-systema berria, eliça-reforma (liturgia bakarra içan ceçan) eta cultura-suspercea bulçatu cituen Carlos Handiac. Içan ere Carolinguiar Phizcundeaz hitz eguiten da garai honetaco culturaz minçatzeracoan.

Carlos Handiac ondorengo bakarra içan çuen, Ludovico Pio . Honen heriotzean, halere, bere semeec borrocatzeari ekin ceraucoten/cioten botherea bereganatu nahian. Azquenean Imperioa berheici behar içan cen hirur semeen artean Verdungo Itunari esque ( 843 ). Lotario I.ac , çaharrenac, emperadore titulua, Italia (zonalde honec emperadore-titulua eramaiteco legitimationea emaiten baitzuen), francoen resumaren muina, Aachenen ingurua ( Rhinen ahoa) eta bi hauec lotzen cituen zonaldea, hau da, imperioaren erdialdea. Ludwig Germaniarrac Ekialdeco Francia jasso çuen eta Carlos Burusoilac Mendebaldecoa. Hurrengo urtheetan, resuma horiec areago banandu ciren, haric eta, 887an , emperadore-titulua desaguertu cen arte, ez baitzegoen ohore hori eramaitea mereci çuen nehor. Urthe horietan mehatchu ugari pairatu behar içan cituzten Mendebaldeco Europan , biquingoen cein Erdialdeco Asiatic ethorritac herrien ( hungariarrac erraiterao ) escuetatic. Arriscu horiec X. mendean desaguertut edo gaindituta, 955ean emperadore titulua berrescuratu cen, baina horco horretan soilic Ekialdeco Franciari, Germaniaco Romatar Imperio Sainduari hain çucen ere, cegoquion.

Biçanciar Imperioa Aldatu

Saconceco, iracurri: « Biçanciar Imperio »

Romatarren ondorengotzac ekialdean jarraitu çuen, Constantinopla hiriburu çuen Biçanciar Imperioan hain çucen ere. Ekialdeco merkataritza-bideac controlpean, imperio aberatsa cen. Gainera, armada botheretsuagoa eta diplomacia garatuagoa eduquita, barbaroen migrationei eutsi ahal içan cerauen/cien.

 
Justinianoren aguintaldico hedapenac.

Mendebaldean galdutacoa ere berrescuratzen saiatu ciren Justiniano I.aren aguintaldia ( 527 - 565 ). Içan ere, Italian , Ipharraldeco African eta Iberiar peninsulaco hegoaldean ere bere aguindua çabalcea lorthu çuten. Horretaz gain, Justinianoc romatar leguea code batean idatzi çuen, (ceinec Europaco haimbat thoquitan XIX. mendera arte ere iraun çuen), eta garaico eraiquinic technicoqui garatuena eta handiena, Haguia Sofia , alchatu çuen.

Justinianoren ondorengo batzuec, Mauritic eta Heraclioc avararren , bulgariarren eta eslaviarren invasionei eutsi behar içan ceraueten. Constantinoplac, garaico Europaco hiriric handienac, persiarren eta avararren setioa pairatu behar içan çuen 626an . Persiarren arriscua gainditu çuen Heraclioc, haien hiriburua hartuta eta haien monarcha erailda. Nolanahi ere, Heraclio oraindic ere viciric cegoen arabiarren içugarrizco hedapena ikusteco. Ehun urthe baino ephe laburragoan, Siria , Palestina , Egypto eta Ipharraldeco Africa bereganatu cituzten erraztassun chundigarriaz. Içan ere, religionearen aldetic cegoen batassun eçac ( heresia andana sorthu ciren, monofisismoa eta nestorianismoa nabarmenac içanic) erraztu çuen musulman bihurceco processua.

Imperioa osso ahulduta suertatu cen, nahiz eta Heraclioren ondorengoec Constantinopla salvon utzi çuten bi arabiar setioetatic ( 674 - 677 eta 717 ). VIII. eta IX. mendeetan imperioa Iconoclasiaren Auciac sunsitu çuen, gortheco alderdien ezberdinen arteco borroquec areagotuta. Bulgariarrac eta eslaviarrac gathazc horietaz probestu ciren Illyria , Tracia eta Grecia bera invaditzeco.

Mehatchu hauei aurre eguiteco, administratione-systema berria abian jarri cen. Thoquian thoquico administratione civila cein militarra general baten escu utzi ciren. Dena den, macedoniar leinuaren escutic ( 867 ) baino ez ciren araço horiec gainditu, berce urrhezco aro bati hassiera emanez. Niceforo Focas guisac general arracastatsuei esquer mugac hedatu ciren, eta Leon VI.a eta Constantino VII.a guisac emperadoreequin cultura loratu cen berriro Constantinoplan.

Emperadore hauec, berriz, ez ceducaten Mendebaldean guerthatzen cenaren gainean interes handiric, nahiz eta Carlos Handiaren koroacio imperialaren aurrean ( 800 ) protestac çabaldu cituzten. Nolanahi ere, francoen hedapenen ondorioz, eslaviarrec hegoaldera jo çuten. Içan ere, VII. mendean , Danubioaren hegoaldera eta Dnieperren ekialdera muguitu ciren.

Chronologia Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. XX. mendearen bucaeran eta XXI.aren hassieran Goiz Erdi Aro icena ere erabili cen, baina gaizqui sorthua cen, eta hizteguietatic —hala nola Euscaltermetic— kendu eguin çuten. Desegoquitassunaren raçoinac, berceac berce, Ibon Sarasolac açaldu cituen «Goiz Erdi Aroa, Berant Erdi Aroa» articuluan.

Campo estecac Aldatu