Guipuzcoa

Euscal Herrico lurraldea

Guipuzcoa Euscal Herrico çazpi herrialdeetaco bat da, haren ipharraldeco erdialdean dagoena. Mugaquide ditu Bizcaia mendebaldean, Araba hego-mendebaldean, Naffarroa Garaia ekialdean, Laphurdi ipha -ekialdean eta Bizcaico golkoa ipharraldea . 42º58'10-43º8'5" iphar latitudeen eta 1º5'13"-1º56'47" mendebaldeco longuitudeen artean hedatzen da. Hedaduraz 1.909 cm² ditu, eta 66 cm luce du itsaserça. 2019co erroldan, 717.197 biztanle cituen Guipuzcoac, eta horien laurdena hiriburuan vici dira. Administrativoqui Euscal Autonomia Erkidegoco foru lurraldea edo lurralde historicoa da.

Guipuzcoa
Guipuzcoaco Lurralde Historicoa
Guipúzcoa.svg
Coat of Arms of Gipuzkoa.svg
Guipuzcoaco armarria
Gipuzkoa.svg
Geographia
Hiriburua Donostia
43°19′12″N 1°58′48″W
Hiriric handiena hiriburu
Açalera 1.980 cm²
Mugaquideac Araba , Bizcaia , Naffarroa Garaia eta Euscal Hirigune Elkargoa
Administrationea
Ahaldun Nagussia Marquel Olhano ( EAJ )
Marquel Olhano
Demographia
Biztanleria 719.282 (2017)
Densitatea 363,27 bizt/cm²
Erabilitaco hizcunçac
Bercelaco informationea
Ordu eremua
guipuzcoa.eus

Hiriburua Donostia du, han daude Guipuzcoaco Foru Aldundiaren eta Guipuzcoaco Batzar Nagussien egoitzac.

Geographia Aldatu

Mugaquideac Aldatu

Guipuzcoac ipharraldean Bizcaico golkoa du mugaquide; mendebaldean, Bizcaia ; hegoaldean, Araba eta Naffarroa Garaia ; eta ekialdean, Naffarroa Garaia eta Laphurdi .

Lehorreco mugaquide guztiac Euscal Herrico berce herrialde batzuc dituen Euscal Herrico herrialde bakarra da. Hedadurari dagoquionez espainiar statuco provinciaric chiquiena da, 1.909 cm² -requi .

Hydrographia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Guipuzcoaco ibaiac »
 
Guipuzcoaco ibaiac.

Guipuzcoan, Euscal Herrico gaineraco herrialdeequin alderatuta, ibaiec ibilbide laburra eta arro hydrologico chiqui dute, ithurburuac sorcen diren mendiac itsassotic hurbil baitaude. Emari handico eta irauncorrecoac dira, euri asco eta sarria eguiten baitu.

Ekialdetic mendebalderanz, lehen ibaia Bidassoa da, ithurburua Naffarroan duena 710 m-co garaieran. Guipuzcoan Endarlatsan sarth eta 9 cm eguiten ditu Laphurdirequin mugan. Ibaian gora ibar estua da, itsassoratze aldean çabalduz eta Hendaia , Hondarribia eta Irun cocatzen diren eremu laua sorthuz. Itsassoratzean Chingudi badia dago, Hondarribico eta Ondarraitz hondarcec itsassotic babesten baitute.

Oiarçun ibaia 15 cm luce den ibai laburra da, Aiaco Harrian jaio, Renteria igaro eta Passaiaco baderaan/badian isurcen dena. Malda handico ibaia da (millaco 45,3) eta, horregatic, hondar copuru handia garraiatzen du eta badiara eramaiten.

Urumea ibaiac Leitzan du ithurburua 710 m-co garaieran eta 53 cm luce da. Hernanin Añarbe ibaiaren urac jasso eta Donostian itsassoratze da, Urgull eta Ulia mendien artean, Gros auçoco hondar eremuac sorthuz ( Çurriola ).

 
Oria , Tolosa ceharcatzean

Oria ibaia da Guipuzcoaco luceena (80 cm baititu), bai eta Guipuzcoan arro hydrologico handiena duen ibaia ere. Liçarratetic hurbil du ithurburua, Aizcorri mendilerroan , itsas mailatic 660 metro gorago. Haimbat ibaiadar ditu: Leitzaran , Berastegui , Amezqueta , Araxes , Amundarain , Agaunça eta Ursuaran . Orion itsassorat aurretic, herri hauec ceharcatzen ditu: Cegama , Segura , Olhaberria , Beasain , Ordicia , Legorreta , Aleguia , Tolosa , Billabona , Andoain , Lasarte-Oria eta Usurbil .

Urola ibaiac Legazpitic hurbil du ithurburua, Aizcorriren ipharraldec magalean 720 m-co garaieran. Urrhestilla eta Rhetil ibaiadarrac ditu eta honaco herri hauec ceharcatzen ditu Çumaian itsassorat baino lehen: Çumarraga , Urrhetchu , Azcoitia , Azpeitia eta Cestoa .

Deba ibaiac 825 m-co garaieran du ithurburua, Leinz Gatzagaco Elgueaco mendilerroan . 58 cm luce da eta ibaiadar ditu Ego , Aramaio eta Arançaçu ibaiac . Icen bereco herrian itsassoratzen da, Deban , eta herri hauec ceharcatzen ditu: Leinz Gatzaga , Escoriatza , Aretchabaleta , Arrasate , Bergara , Soraluce , Elgoibar eta Mendaro .

Flora Aldatu

Guipuzcoa haritz lurraldea içan da 500–600 m bitartean eta pago lurraldea aiphaturico metroetatic gora. Guiçonaren escuac, halere, errotic aldatu du ikuspeguia eta XX. mendearen hassierati pinudiac dira nagussi Guipuzcoaco mendi eta basoetan. Basoari dagoquion eremua herrialde ossoco % 59,5 da (118.850 ha, % 62,5 pinua da). Aiphagarriac dira, halaber, pagadiec (11.500 ha) eta hariztiec (2.700 ha) harcen dituzten sailac.

Orographia Aldatu

Ikus cerrenda: « Guipuzcoaco mendiac »

Lurraldeco hegoaldean cocatuta daude hurrengo mendilerroac, Arabarequin mugan, mendebaldetic ekialdera: Elguea ( Aumateguigaña , 1.189 m), Aloña ( Gorgomendi , 1.250 m) eta Aizcorri ( Aizcorri , 1.528m.). Çaraia ( Curcebarri , 1.133 m), hego-mendebaldean cocatuta dago Elguearen atzealdean, aphur bat barrualderanz eta Aloñatic hurbil.

Guipuzcoaco hego-ekialdean bercela, Naffarroaco mugan, Aralar mendigune eçaguna dugu, Gamboa (1.402m.) eta Chindoqui (1.346m.) tontorrequin. Aralarretic erdialderanz Murumendico mendilerroa dago, Goierrin, icena emaiten deraucon/dion Murumendi (867 m) tontorrarequin berceac berce.

Azquenic, Içarraitz mendigunea Guipuzcoaco erdialdean dago, Urola Erdiaco escualdean, Erlo (1.026 m) mendiarequin.

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Guipuzcoaco historia »

Paleolithotic Burdin Arora Aldatu

Guiça aztarnaric çaharrenac Praileaitzen eta Lecetchiquin aurkitu dira. Praileaitzeco aztarnec 200.000 urthe inguru dituzte [1] Praileaitzen orain dela 164.000 urtheco guiça humero bat [2] . Biac jo dira Homo neanderthalensis en edo bere aurrecari baten aztarnatzat [1] . Litequeena da Atapuercan beçala, Guipuzcoan ere Homo antecessor edo Homo heidelberguensis vici içana, baina ez da aurkitu, oraindic, aztarna ebidenteric [3] .

Paleolithocoac dira aurkitu diren cultura aztarna çaharrenac, eta Madeleine garaicoac (C.a. 15000-C.a. 8500) dira orain arte aurkitu diren guiça hondaquin çaharrenac ( Urtiagaco leicea, Itziar). Garai bereco aztarna eta monumentu ugari aurkitu da Lecetchiquico (Garagarça Arrasate), Ermitiaco (Deba), Aitzbitarteco (Renteria ) Railaco (Cestoa), Ekaingo (Deba) eta Alcherrico (Aia) leiceetan. Eçagutzen den guiça-hobiratzeric çaharrena Jaizquibelen aurkitu da, orain dela 8.000 urthe inguruco guiçon batena [4] .

Asco dira Guipuzcoan Neolitho eta Eneolitoco monumentuac (tricuharriac…). Euscal Herrico gaineraco lurraldeac beçala, bazter samar gueratu cen Guipuzcoaco eremua Burdin Aroan (C.a. 1000. urthetic aurrera) guerthatu ciren migrationeetatic. Garai hartacoac dira harrespilac, ugari Guipuzcoaren eta Naffarroaren arteco mugan, eta Inchurren (Aldaba, Tolosa) eta Axtroquin (Bolibar, Escoriatza) aurkitu diren gothorleku harresidunac.

Romatar Imperioaren garaia Aldatu

C.a. I. mendetic aurrera eman cituzten Romatar Imperioco historiaguile latinoec eta grecoec ( Estrabon , Pomponio Mela , Plinio Çaharra , Ptolomeo ) Guipuzcoaco lurraldeco biztanleei eta herriei buruzco lehen xehetassunac. Ithurri horien arauera, hirur euscal leinu ciren gaur egungo Guipuzcoan: caristiarrac , Deba ibaiaren ezquerraldean; vascoiac , Oiarçun ibaiaren escuinaldean, eta barduliarrac , bi ibai horien arteco lurretan.

Historiaren arguitan, Naffarroarequico joera berhecia içan dute Urumea ibaiaren escuinaldeco herriec eta, lurraldeco mendebalean, Guipuzcoaco lurraldetic campoco içaera berheciari eutsi derauco/dio luçaroan Oñatico bailarac, erraite bateraco. Nolanahi ere, argui dago Romatar Imperioac ez çuela halaco eraguinic içan Guipuzcoan.

Laur hiri cocatu cituzten historiaguile romatarrec gaur egungo Guipuzcoaco costaldean: Tritium Tuboricum (Deba ?), Menosca (Guetari  ?), Morogui (Urumeaco bocalean) eta Oiasson (Oiarçun Irun?). Aztarna ugari utzi cituzten romatarrec Irunen (Juncalgo vicigunea, Ama Xantalengo templua eta necropolia…), Oiarçunen (Harditurrico meatzeac) eta Hondarribian (Asturiagaco ainguralekua), hau da, Guipuzcoaco escualde vascoian. Herri chiquia bacen ere, Irungo hiria eta portua içan cen eremu hartaco vicigune garrancitsuena.

Euscarac berac emaiten du uste horren aldeco arguibideric. Irun icena, Naffarroaco Iruñea, Irumberri, eta Arabaco Iruña romatarren garaico hirien icenei lotzen çaie, eta gauça bera adiarazten dute: «hiria». Berçalde, osso urriac dira gaineraco escualdeetan aurkitu diren hondaquin romatarrac. Guipuzcoaco lurraldea, beraz, romatarcetic campo gueratu cen eta V. mendetic aurrera, Romatar Imperioa deseguin ondoren, guztiz eçabatu ciren Guipuzcoaco iphar-ekialdeco aztarna romatarrac.

Horrez gainera, V. mende bucaeratic aurrera, vascoi («vascon») deithura emaiten hassi citzaien mendebaleco leinu euscaldun guztiei eta Guipuzcoaco gendeac, gaineraco euscaldunequin batera, parte hartu çuen godoen eta francoen aurkaco guduetan. Passaico XVI. mendeco harrizco idazqui batec jassotacoaren arauera, Orreagaco guduan parte hartu çuten guipuzcoarrec Carlomagnoren armadaren aurka, gaineraco euscaldunequin batera (778).

Guipuzcoa Iruñeco Resuman Aldatu

Ciurtatzeric ez dagoen arren, badirudi lehenengo urtheetatic lothu cirela Guipuzcoaco lurrac Iruñeco resumari , eta lothura horiec estuagoac içan cirela normandiarren erassoac bucatu cirenetic (IX. mende bucaera).

Guipuzcoa, Naffarroaco eta Gaztelaco regnuetaco lurralde. 1025 . urtheco documentu batec aiphatzen du lehenengoz Guipuzcoa deithura ( Ipuscua , Huescaco San Juan de la Peñaco monasterioan aurkiturico documentu batean). Naffarroaco resumaco lurralde cen Guipuzcoa XI. mendean .

Anso IV.a Garceitz hil ondoren, Alfonso VI.a Gaztelaco regueac Burebaco eta Rioxaco lurraldeac bereganatu cituen, Bizcaico jaunac lagunduta. Arabaco eta Guipuzcoaco parte handienaz jabetu cen Bizcaico jauna, Gaztelaco reguearen icenean.

Guipuzcoaco alde vascoiac, ordea, Iruñeco resumari lothuri jarraitu çuen. Aragoi eta Naffarroaco Alfonso I.aren garaian lothu citzaion berriro Guipuzcoa Iruñeco koroari (1112) eta Garcia V.a Ramiritzec ossatu çuen resuma (1134-1150).

XII. mendearen hassiera fincatu ciren gascoiac Guipuzcoaco costaldeco portuetan, Donostian nagussiqi ; 1150-1164 urtheetan eman ceraucon hiri guthuna Anso Jaquitunac Donostiari. Garai hartan, Baionaco aphezpicuteguiaren barnean ceuden Guipuzcoaco iphar-ekialdeco eliça guztiac ( Urumea ibaiaren escuinaldea) eta Iruñeco aphezpicuteguian gaineraco escualdeetaco guztiac.

Eguinahal guztiengatic ere, ecin gorde içan cituen Anso Jaquitunac Bizcaico eta Arabaco lurraldeac, eta Alfonso VIII.a Gaztelaco reguea hassi cen Guipuzcoaz jabetu nahian. 1194. urthean Anso Azcarrac hartu çuen Anso Jaquitunaren lekua, eta Naffarroaco eta Gaztelaco coroen arteco liscarrac areagotu ciren.

1199 . urthean, Alfonso VIII.a Gaztelaco reguea indarrez sarthu cen Araban eta Guipuzcoan, berac cioenez Akitanian ceduzca escubideac çainceco aitzaquiaz (Eleonor Akitaniaco duquesarequin ezconduta cegoen), Guipuzcoaco itsasaldea bere eguiteco asmoz, eta Naffarroaco resuma ahuldu nahian. Akitanian huts eguin çuen Baionan sarthuagati , baina bere mendeco hartu cituen Guipuzcoaco lurrac eta Gasteizco hiria.

Testamentuan berariaz adiaraci çuenez, aguindua eman çuen Alfonso VIII.ac Naffarroar itzul cequizquion Guipuzcoaco iphar-ekialdeco lurrac ( Urumea ibaiaren escuinaldetic Bidassoaco ercetara, lurralde jathorriz vascoiac), baina secula ez cen horrelacoric bethe, Naffarroaco koroaren ahaleguin guztiengatic ere. Bertaco leinu noble batzuec lagunduta, borchaz hartu çuen Gaztelaco koroac Guipuzcoa.

Guipuzcoa XIII-XIV. mendeetan Aldatu

XIII. mendetic aurrera hassi ciren Guipuzcoaco hiriac antholatzen, eta hogueita sei villa edo hiri berri sorthu ciren XIV. mende bucaera bitartean, costaldean eta barnealdean. Guipuzcoaco ancinaco haran eguitura (Oiarçun, Hernani, Iraurgui, Marquina, Itziar, Saiatz, Voçue, Erniobea, Çumabatzarrea…) hautsi çuen hiri berrien sorrerac.

Berçalde, viciqui areagotu cen Gaztelaco koroaren eta Naffarroaco regnuaren alde ceuden leinuen arteco gathazca guiroa (XV. mende bucaera arte iraun çuten ahaide nagussien, oñaztarren eta gamboarren, arteco guduac), liscar eta gudu ugari guerthatu ciren naffarren eta guipuzcoarren arteco muga inguruan ( Beotibarco gudua , 1321).

1368 . urthean saiatu cen Carlos II.a Naffarroac reguea Guipuzcoaco lurrac harcen, bere aldeco guipuzcoarrec lagunduta, baina etsi behar içan çuen Henrique II.a Gaztelacoaren aurrean. Nolanahi ere, naffarren eta guipuzcoarren arteco harremanac ez ciren bethi hain çailac içan, eta sarrera berhecia eguin citzaion sarritan Naffarroaco merkataritzari , Donostia , Passaia eta Hondarribiaco portuetatic. XIII. mendetic aurrera içugarri indartu ciren Guipuzcoaco portuac

Guipuzcoaco Forua Aldatu

XIV. mendean idatzi ciren lehenengoz Guipuzcoaco eracunde bati, Hermandadeari, cegozquion articuluac (Guipuzcoaco Hermandadearen sorrera, Tolosaco Batzar Nagussiac, 1375; Guipuzcoaco Hermandadearen Ordenancen lehen idazqueta, Guetariaco Batzar Nagussiac, 1397).

Nolanahi ere, ascoz ere aurreagocoac ciren Guipuzcoaco Forua ossatzen çuten Legue Çaharrac. Batzar Nagussiac ciren Guipuzcoaco eracunde legueguile nagussiac; batzar horietan parte harcen çuen Gaztelaco reguearen ordezcariec edo correjidoreec, XIII. mendearen hassierati . Urthean bitan bilcen ciren Batzar Nagussiac ohico batzarretan, aurrez erabaquitaco hirian hassieran eta hiri ordena baten arauera 1472tic aurrera. Premiazco erabaqui bat hartu behar cenean bilcen ciren Batzar Berheciac, Usarraga eta Basarteco sorhoeta hassieran eta Bidaniaco eta Azpeitiaco Olhazco elicetan 1461. urthetic aurrera.

Batzar Nagussietaco ordezcarien votoa hiri bakoitzeco su edo etche copuruen araueracoa cen, eta regueac cin eguin behar içaiten çuen forua. Regueac foruen aurkaco neurriren bat harcen baçuen, “foru pasea” delacoa erabil ceçaqueten Batzar Nagussiec, hau da, reguearen erabaquiari men ez eguiteco gaitassuna.

1550 . urthe aldera antholatu cen Deputationea, Batzar Nagussietatic sorthurico eracunde eraguilea, correjidoreac, Batzar Nagussiac bildurico herrico alcateac eta batzarretan auqueraturico ahaldun batec ossatua; 1748an sorth cen Deputatu Nagussi cargua. Araço larriei premiazco irtembide bat emaiteco bilcen cen Deputatione Berhecia.

Guipuzcoa XV. eta XVI. mendeetan Aldatu

XIV. mendean ossat cen Guipuzcoaco hiri ordenamendu berriac aldacunça handiac ekarri cituen Guipuzcoara. Gaztelaco regueec aguimpidea bermatu çuten herrialde ossoan, berac çucenean sorthutaco (costaldean) eta bulçatutaco (barnealdean) hirien bitartez. Hala, guero eta indar gutiago çuten ancinaco leinuec Guipuzcoa , eta tirabira latzac içan ciren herrialde ossoan ahaide nagussien artean ( Arrasateco sutea , 1448), eta haien eta Hermandadearen artean (1456-1457).

Garranci handia hartu çuen egoera horretan Guipuzcoaco Hermandadeac, Domenjon de Andia buru. Ahaide nagussien aurkaco armada bat ossatu çuen Hermandadeac eta guztiz menderatu cituen, oinaztarrac eta gamboarrac haren contra batu baciren ere (1457). Hermandadearen garhaipenac Gaztelaco reguearen erabateco nagussigoa ekarri çuen berarequin; handic aurrera Gaztelaco koroaren lagunçaile cinçoac içan ciren guipuzcoarrac Naffarroaco regnuaren aurkaco borrocan.

Naffarroaco beamontarren eta agramondarren arteco guduac hassi cirenetic, lehenen alde jocatu çuten guipuzcoarrec eta ez çuten eguiteco horretan amore eman Naffarroaco resuma Gaztelaco koroaren mende gueratu cen arte (1512-1521).

Berçalde, guztiz indartu ciren Guipuzcoaco portuac eta onciolac XV. mendean ; burguesia molde berri bat sorthu cen costaldean, arrançari eta merkataritzari esquer, eta berebicico ospea hartu çuten Guipuzcoaco marinelec eta itsas technicariec. 1492. urthean Ameriquetara iritsi cen Colonen bidaldia. Goitic behera aldatu çuen aurkicunde horrec guipuzcoarren vicimodua. XVI. mendearen hassiera Gaztelaco koroaren escu gueratu cen Naffarroaco resuma eta guztiz nagussitu cen Guipuzcoan haren indarra, guipuzcoarrec bere foru eta escubideei tinco eutsi ceraueten arren.

XVI. mendetic aurrera Ameriquetara çabaldu cen Guipuzcoaco itsas merkatarien jarduera ( balearen eta bacailaoaren arrança Ternuan eta Labradorren ) eta, Franciaco statuarequico oztopoac handiac içanagatic, bere horretan iraun çuen, oro har, Iphar Atlanticoco merkatariequico jardunac. Berçalde, guipuzcoar asco jarri cen Espainiaco koroaren cerbitzuan, militar, itsasguiçon, idazcari edota scribau guisa.

Guipuzcoa XVII. eta XVIII. mendeetan Aldatu

XVII. mendean behera eguin çuen Guipuzcoaco merkataritzac, nationeac indarcen hassi baitziren, eta Guipuzcoa baztertua gueratu cen. Americari beguira jarri cen Guipuzcoa, baina guero eta çailtassun handiagoac cituzten bertaco arrança onciec , eta XVII. mende erdialdean hassi cen arrança mota haren gaimbehera.

1659 . urthean icempetu cen Pyreneoetaco Hitzarmena , Franciaco eta Espainiaco coroen artean, eta 1715. urthean icempetu cen Utrechteco Ituna : Espainiaco koroac uko eguin cerauen/cien Europan cituen lurrei, eta Anglaterracoac lorthu çuen itsassoaren gaineco nagussigoa.

Arrança eta merkataritza bideric gabe gueratu cen Guipuzcoa, eta horren ondorioz economiac beheracada handia içan çuen. Horrez gainera, erasso borthitzac içan cituen Guipuzcoaco foruac XVIII. mendearen hassiera , aduanac Bidassoa ibaira igaro citecela aguindu baitzuen Philippe V.a Espainiaco regue borboiac 1717. urthean.

Guipuzcoarren erançuna ez cen berehalacoa içan, baina 1719an Berwicc-eco duqueac guidaturico armada francesa Guipuzcoan sarthu cenean, herrialdeco eracundeen onharpena jasso çuen, baldin eta foruac ossoric respectatzen bacituen. Philippe V.ac atzera jo behar içan çuen eta lehengo berean seguitu çuten aduanec (1722).

1728 . urthean sorthu çuten Guipuzcoaco handiquiec eta Donostiaco merkatari aberatsec Caracasco Guipuzcoar Compainia iceneco eracundea, Guipuzcoaco sectore batzuei urthe batzuez opharotassun handia eman ceraucona; baina 1751 . urthean Madrilen eçarri çuten compainiaren egoitza nagussia, eta 1785ean desaguert cen, gorabehera handien ondoren.

Economia egoera hura larritu eguin cen, eta herriaren hasserrea areagotu. Precioac neurri gabe igo ciren eta egoera horri aurre eguiteco matchinatu ciren olhetaco languileac (matchinoac), nekaçariac eta herri xehea burguesen eta handiquien aurka ( 1766co matchinada ). Guipuzcoa ossora çabaldu cen matchinoen eraguina eta latza içan cen higuicunde haren çaphalcunça.

Çaphalçaileen buru Francisco Javier Munibe Peñafloridaco condea cen, XVIII. mendean Francia aldean çabaldu cen ideologia illustratuaren oiharçunac Euscal Herrian jass cituzten aitonen seme eta burgues lehenetaricoa. 1789. urthean phiztu cen Franciaco iraulçac ez çuen hassieran halaco gaitzespenic jasso guipuzcoarren aldetic, bai ordea ondoco urtheetaco guehieguiqueriec.

1794 . urtheco abuztuan sarthu ciren Guipuzcoan Franciaco Conventioneco tropac eta, errenditu ondoren, baque hitzarmen bat icempetu nahi içan çuen Guetarian Guipuzcoac Deputationeac francesequin, religione catholicoa, foruac eta jabetzac respectatzecotan. Aguintari francesec, ordea, preso hartu cituzten Conventioneco leguea onharcen ez çuten deputatuac eta francesen aurkaco guerrara deith çuten

Guetariaco batzar haietan ordezcaturic ez ceuden Guipuzcoaco herrietaco ordezcariec. Basileaco Baqueac (1795eco uztaila) guerra saihestu çuen eta XIX. mendean erabat nagussitu ciren bi politica joera, liberala eta carlista, hassi ciren nabarmencen Guipuzcoaco aguintarien artean.

Guipuzcoa XIX. mendetic aurrera Aldatu

1808 . urthean sarthu ciren Napoleonen osteac Guipuzcoan eta, Gaspar Jauregui Arçaia deithurico guerrillariaren erassoez landa, francesec ez çuten neholaco oztoporic aurkitu herrialdean. 1808 . urtheco ekainean idatzi cen Baionan Espainiaco lehenengo constitutionea eta bertan Euscal Herrico foruac contuan har citecela lorthu çuten ordezcari euscaldunec.

1810 . urthean ossatu çuten Franciaco aguintariec Bizcaico Governua iceneco aguinte barrutia, Araba, Bizcaia eta Guipuzcoaco herialdeec ossatua, eta 1812an liberal espainiarrec Cadicen erabaqui çuten Espainiaco constitutioe berri batean guztiz deuseztatu cituzten Euscal Herrico foruac.

Bitartean, francesec balerauco/valio gabe utzia çuten forua euscal herrialde guztietan. 1813co abuztuaren 31n sarth ciren alliatuac Donostian; seculaco triscançac eraguin ondoren, egun horretan bertan çaphaldu cituzten oste francesac Irungo San Martialen. 1814. urthetic aurrera, liberalac eta regueçaleac nagussitu ciren Guipuzcoan.

1833. urthean hassi cen Lehen Carlistada ; hiriac liberalen alde jarri ciren, eta carlisten alde herriac eta jaunchoac. Çumalacarreguiren irudi handiac, ordea, carlisten bandora igaroaraci cituen soldado guehienac 1835. urthetic aurrera. 1839. urthean icempetu cen Bergaraco Bessarcada eta bi urthe gueroago foruac erabat murriztu eta Ebrotic Bidassoara eraman cituen Espainiaco reguinac aduanac.

Une hartan hassi cen Guipuzcoaco industria garatzen, astiro hassieran: 1841-1872 urtheetan, paperguinça eta ehunguinça; 1872tic aurrera, burdinguinça (armaguinçari eta burdinguinçari lothurico lantegui chiquiac XIX. mende bucaera arte baicic ez ciren aldatzen hassi). 1860-1865. urtheetan luçatu cen Guipuzcoan Espainiaco Ipharraldeco Burdimbidea ( Otzaurte -Irun).

Berçalde, 1860co hamarcadan berriro gorphuztu cen carlismoa Guipuzcoan, Jaungoicoa eta Foruac lemapean, eta 1872. urthean hassi cen Bigarren Carlistada eta 1876. urthean erabat nagussitu ciren liberalac. 1876co uztailean luçatu cen Araba, Bizcaia eta Guipuzcoaco foruac deuseztatzen cituen leguea.

1891 . urthean hassi ciren foruen aldeco ekitaldiac; bi hildaco içan ciren Donostian, Gamaçadaren garaian, Espainiaco governuaren aurkaco manifestaldi batean, 1893co abuztua. XIX. mende bucaeran sorthu ciren lehen talde nationalistac Guipuzcoan, higuicundea XX. mendearen hassiera arte gorphuztu ez bacen ere (1908an sorthu cen Euzco Alderdi Jelçaleco Guipuzco Buru Batzar buruçagui taldea).

Garai berecoac dira lehen languile elkarteac (Donostiaco elkarte socialista, 1891) eta grevac (Arrasate, 1893; Eibar, 1897). Nolanahi ere, Primo de Riveraren dictadura bucatu arte (1923-1930) ez ciren Euzco Alderdi Jelçalea eta Espainiaco alderdi socialista (PSOE) Guipuzcoan nabarmendu.

1931. urtheco aphirilaren 14an, Eibar içan cen Espainiaco republica aldarricatu çuen lehen hiria. 1936. urtheco uztailean, Franco generalac guidaturico matchinada militarrac setiaturic hartu çuen lehen egunetic Guipuzcoaco herrialdea. Francoren alde jarri ciren Donostiaco cuarteleco militarrac, baina republicaren aldeco indarrec menderatu cituzten.

Carlistec eta militarrec Irun - Oiarçunen eta Goierri aldean gogortu çuten erassoa, eta iraila arte eutsi ceraucoten/cioten republicaren aldeco indarrec (1936co irailaren 5a, Irungo galera). Açaroan gueratu cen Guipuzcoa ossoa militarren escu.

Francoren garaian (1936-1976), dictaduraren aurkaco herrialde karsuenetacoa içan cen Guipuzcoa, eta muguimendu aberçale guztiz indarsua gorphuztu cen urthe haietan. 1979co referendumaren ondoren, Euscal Autonomia Erkidegoco hirur lurraldeetaco bat da Guipuzcoa.

Economia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Guipuzcoaco economia »
 
Guipuzcoaco ganadu acienda, udalerrica, biztanleriarequin alderatuta.

Guipuzcoaco economian bigarren sectoreac du garranciric handiena nahiz eta, hirurgarren sectorean , tourismoa guero eta indar handiagoa duen. Lehen sectoreac ere badu indarra, batez ere, barnealdeco escualdeetan; nahiz eta escualde horietan ere haren pisua BPGuean ez den %3,5 baino handiagoa.

Demographia Aldatu

 
Biztanleria aldaqueta Guipuzcoan azquen 10 urtheotan
  •  
    >%10
  •  
    %5-10
  •  
    %1-5
  •  
    %0-1
  •  
    %-2,5-0
  •  
    %-5 - -2,5
  •  
    <%-5

2009co urtharrilaren 1ean 705.698 biztanle cituen lurraldeac (708.207 b. 2014-01-01ean [5] ). Biztanleriaren %26 Donostian bilcen da eta %60 Guipuzcoaco herri populatuenetan, 2008. urtheco datuen arauera:

  1. Donostia : 184.248 biztanle
  2. Irun : 60.914 biztanle
  3. Renteria : 39.813 biztanle
  4. Eibar : 27.204 biztanle
  5. Çarautz : 22.915 biztanle
  6. Arrasate : 21.933 biztanle
  7. Hernani : 19.923 biztanle
  8. Tolosa : 18.993 biztanle
  9. Lasarte-Oria : 18.444 biztanle
  10. Hondarribia : 16.999 biztanle

Honaco taula honetan Guipuzcoa ossoco eta Guipuzcoaco herri populatuenetaco biztaleriaren XX. mendeco bilhacaer jassotzen da:

Herria\Urtea 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006 2009 2014
GUIPUZCOA 195.850 226.684 258.557 302.329 331.753 374.040 478.337 631.003 692.782 676.307 673.563 691.079 705.698 715.148
Azpeitia 6.066 6.692 6.941 7.848 8.024 8.991 9.400 10.797 12.958 13.385 13.590 - -
Bergara 6.196 6.761 7.345 9.307 9.499 10.373 13.162 15.148 15.759 15.121 15.046 - -
Donostia 37.812 49.008 61.774 78.432 103.979 113.776 135.149 165.829 175.576 176.019 181.064 - -
Tolosa 8.111 9.747 11.273 12.487 13.583 14.971 16.281 18.766 18.894 18.085 18.102 - -
Arrasate 3.713 4.706 5.915 7.720 8.645 10.014 14.148 22.421 26.045 25.213 23.367 - -
Renteria 4.081 5.527 6.956 8.973 10.106 12.784 18.642 34.369 45.789 41.163 38.903 - -
Eibar 6.583 10.121 11.888 12.874 11.772 16.318 31.725 37.073 36.494 32.108 28.219 - -
Irun 9.912 12.120 14.161 17.670 14.368 19.956 29.814 45.060 53.445 53.861 56.601 - -

XX. mendearen hassiera Guipuzcoan vici ciren ia 200.000 lagunac hirukoiztu eta guehiago eguinen ciren mendearen bucaeran. Guehicunça nabarmen hau ez da Donostian bakarric guerthatzen eta industria jarduera economico nagussi duten tamaina ertaineco herrietan ere guehicunça handia içanen da, 1955-1975 urthe bitartean içandaco immigrationearen ondorioz. Donostiac borz halacotu eguinen çuen mende hassieraco biztanleria, Arrasatec sei halacotu eta Renteriac bederatzi. Donostiac lurraldearen biztanlerian mendean cehar hartu duen nagussitassuna nabaria da: mende hassieran borz guipuzcoarretatic bat donostiarra bacen, mendearen bucaeran hirutic bat içanen cen donostiar. Berce herri batzuec tinco eutsi deraucote/diote XX. mendeco hassieraco proportioneari: Irun lau aldiz chiquiagoa bacen biztanleriari dagoquionean, mendearen bucaeran berdinsu mantencen da proportionea. 1975. urthetic aurrera baby boom phenomeno guztiz aphaldu eta biztanleriaren çaharce eta, azquenean, gutitze bat içanen da XX. mendeco azquen urtheetan atzerritic ethorritaco ethorquinei esquer guehiembat.

Banaqueta administrativoa Aldatu

Escualdeac eta udalerriac Aldatu

Ikus cerrenda: « Guipuzcoaco escualdeac »
Ikus cerrenda: « Guipuzcoaco udalerriac »

Guipuzcoaco lurralde historicoa 10 escualdec eta 89 udalerric ossatzen dute. Biztanleriari dagoquienez, Donostia handiena da eta Valiarrain , berriz, chiquiena.

Hauec dira herrialdeco escualdeac eta haien udalerri nagussiac:

  1. Bidassoaldea ( Irun ).
  2. Debabarrena ( Eibar ).
  3. Debagoiena ( Arrasate ).
  4. Donostialdea ( Donostia ).
  5. Goierri ( Beasain ).
  6. Oiarçualdea ( Renteria ).
  7. Tolosaldea ( Tolosa ).
  8. Urola Erdia ( Azpeitia ).
  9. Urola Garaia ( Çumarraga ).
  10. Urola Costa ( Çarautz ).

Barruti judicialac Aldatu

Guipuzcoa judicialqui 6 barruti judicialetan banatzen da. Barrutico buruan cocatzen dira barrutico ephaitegui guztiac. Guipuzcoaco Provincia Auciteguia Donostian dago; Euscal Autonomia Erkidegoco Aucitegui Nagussia aldiz, Bilbaon . Hauec dira barruti judicialac:

Hautescunde barrutiac Aldatu

Espainiaco Governuco eta Eusco Leguebilçarretaco hautescundeetan, Guipuzcoa hautescunde barruti bakar guisa aurkezten da. Foru hautescundeetan aldiz, guipuzcoarrec 4 hautescunde barrutitan vozcatzen dute udalerriaren arauera:

Politica Aldatu

2015eco foru hautescundeac Aldatu

  2015eco Guipuzcoaco Batzar Nagussietaco hautescundeac
Alderdia Eserlekuac Ehunecoa Vozca cop.
EAJ 18 31,57 112.918
EH Bildu 17 28,83 103.140
PSE-EE 9 16,51 59.076
Podemos 6 12,05 43.123
PP 1 5,42 19.395

Atzerrico diplomacia Aldatu

Gaur egun Guipuzcoaco Talde Consularra ondorengo consulatuac ossatzen du:

Cultura Aldatu

 
XX. mendean Guipuzcoan minçatzen ciren hirur euscalquiac , udalerrica:
       Mendebaldeco euscara edo bizcaieraz minço diren udalerriac.        Erdialdeco euscara edo guipuzquera eguite duten udalerriac.        Naffarreraz minço ciren udalerriac (gaur egun, guipuzquera da nagussi horietan ere).

Euscara Aldatu

Guipuzcoan minçatzen den euscara bi euscalquitan sailcatzen da: guipuzquera (nagussi ) eta bizcaiera (mendebaldean). Gaur egun, euscara hizcunça officiala da gaztelaniarequin batera. Guipuzcoaco mendebalean bizcaiera da nagussi ( Debagoiena eta Debabarrena , Deban, Mendaron eta Mutricun içan ecic).

Guipuzcoaco iphar-ekialdeco euscalquia, aldiz, goi-naffarrera da ( Irun , Hondarribia , Leço eta Oiarçun ). Guipuzqueraz hitz eguiten da gaineraco escualde guztietan. 2001eco datuen arauera, Guipuzcoan biztanleen % 51,1ec euscaldunçat çuen bere burua eta % 19,7c ia euscaldunçat.

Hezcunçari dagoquione , 1999-2000 ikasturtean, erraiteraco, universitatez campoco ikasleen % 81 D eta B ereduetan ari cen ikasten Guipuzcoan, EAEco batezbercecoaren gainetic 19 punctutan. Euscara hutsezco D eredua da gainera Guipuzcoan guehiena haci dena, eta euscarazco iracascunça, maila ascoz ere aphalagoan bada ere, Lambide Heciquetara ere gaineraco lurraldeetan baino guehiago çabaldu da. 2006-2007 ikasturtean ikasleen % 70,1 D ereduan aritu cen; % 19,8, B ereduan; eta % 10, A ereduan.

Guipuzquera Aldatu

Coldo Çuaçoren azquen sailcapenaren arauera (1998), herrialdeco eremu handienean nagussiqui minçatzen den euscalquia erdialdecoa euscara edo guipuzquera icenecoa da.

Guipuzcoaco guipuzquerac hirur aldaera nagussi ditu:

Bizcaiera Aldatu

Guipuzcoaco mendebaldean Mendebaldeco euscara edo bizcaiera eguite da. Eremu hori Bizcaiarequico mugari paralleloan jarraitzen deraucon/dion Deba ibaiaren ibarrac eratzen du, hots, Debagoiena eta Debabarrena escualdeec.

Naffarrera Aldatu

XX. mendearen bigarren erdira arte, naffarrera hitz eguiten cen iphar-ekialdean, ipharraldeco goi naffarrera , cehazqu . Euscalqui horretan aritzen ciren Hondarribia , Irun , Leço eta Oiarçun udalerrietaco biztanleac, baina gaur egun guipuzquera — Betherricoa , hain çucen— alde horretara ere çabaldu da. [6] [7]

Litteratura Aldatu

Ikus cerrenda: « Guipuzcoaco idazleac »

Bernardo Atchaga idazlea ( Asteasu , 1951 ), Euscal Herrian ez ecic, mundu ossoan ere eçaguna da eta haren liburuac haimbat hizcunçatara itzuli dituzte, tartean " Obabacoac " ( 1988 ) lan nagussia.

Euscarazco berce eguileen artean, azpimarratzecoac dira, berceac berce, Joxe Açurmendi , Angel Lerchundi , Coldo Içaguirre , Ramon Saiçarbitoria , Arancha Urrhetabizcaia , Mariasun Landa eta Harcaitz Cano .

Berçalde, gaztelaniaz idatzi dutenen artean, Pío Baroja eta Gabriel Celaya dira eguile nagussiac.

Musica Aldatu

Ainhoa Arteta tolosarra dugu munduan guipuzcoar abeslari eçagunenetaricoa.

Versolaritza Aldatu

Historicoqui Guipuzcoa içan da versolaritzac garrancia guehien içan duen lurraldea, eta bertacoac dira nehoizco versolari onenetaco asco: Chirrita , Basarri , Uztapide , Lazcao Chiqui eta abar. Gaur egungoen artean, aiphagarriac dira Andoni Egaña ( Çarautz , 1961 ), Euscal Herrico Versolari Chapelqueta Nagussia guehie (lautan) irabaci duen versolaria ; eta Maialen Lujambio , chapelquet hori irabaci duen lehen emacumea.

Hedabideac Aldatu

Eguncariac Aldatu

Televistac Aldatu

Aldizcariac Aldatu

Garraioa Aldatu

 
Aldirietaco tren bat Donostiaco guelthoquian sarcen
 
Guipuzcoaco bidegorrien sarea.
Autoz
Saconceco, iracurri: « Guipuzcoaco errepideac »
Ikus cerrenda: « Guipuzcoaco errepideac »

Guipuzcoa errepide sare garrancitsu batec ceharcatzen du. Errepide garrancitsuenac A-8 , AP-1 eta N-1 dira. Guipuzcoa Espainiaco eta Franciaco statuen arteco mugan dagoenez, mugaz bi aldeetan errepide sarea asco eraldatu da azquen urtheetan ( Irun Hegoaldean eta Hendaia Ipharraldea ).

Trenez

Errepide Sareaz gain, Renfe Operadorac Aldirien cerbitzua escaincen du provincia ossoan cehar, Çumarragatic Irunera . Halaber, EuscoTrenec ere garranci handia du.

Itsassoz

Guipuzcoaco garraio porturic garrancitsuena Passaiaco portua da. Berce portu guztiac quirol portuac edo portu arrançale chiquiac dira, erraiteraco Donostiaco portua .

Airez

Lurralde Historicoac duen aire-bidezco garraio bakarra Donostia-Hondarribico aeroportua da. Gaur egun Madril eta Barcelonara escaincen ditu hegaldiac.

Referenciac Aldatu

  1. a b «Guiçaquic Behe Paleolithoan Praileaitzen içan cirela frogatu dute - Elhuyar Aldizcaria» aldizcaria.elhuyar.eus (Noiz consultatua: 2019-03-23) .
  2. «Lecetchiquio humeroa, Euscadin aurkitu den guiça heçurric çaharrena - Eusco Jaurlaritza - Euscahdi.eus» www.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2019-03-23) .
  3. Mujica Alustiça, José Antonio. «Historiaurreco itzaletic historiaren hastapenera Guipuzcoan» Guipuzcoaco historiaren synthesia (Guipuzcoac Foru Aldundia) ISBN 9788479077778 . .
  4. (Gaztelaniaz) Iriarte, María José; Arriçabalaga, Alvaro; Etcheberria, Paco; Herrasti, Lourdes. (2003). «La inhumación humana en conchero de J3 (Hondarribia, Guipuzcoa)» Umpublished doi : 10.13140/2.1.3196.2402 . (Noiz consultatua: 2019-03-23) .
  5. Annuario Estadístico de España 2014 / I.N.E.
  6. Josep del Rio Rodrígüez: «Renteriaco uscararen cocapen dialectala» , Renteriaco dal Archivo Cerbitzuco aldizcaria, 22. cembaquia, 7-115. orrialdeac. ISSN 0214-624X.
  7. Coldo Çuaço (1997): «Oiarçungo hizqueraren cocagunea», in Fontes linguae vasconum: Studia et documenta , 76. cembaquia, 397-426. orrialdeac.

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Guipuzcoa