Funes

Naffarroa Garaico udalerria

Funes [3] ( [funes] ) Naffarroaco hegoaldean dagoen udalerria da, Riberan cocatutacoa. Iruñetic 62 kilometrora dago, eta 2014. urthean 2.488 biztanle cituen.

Funes
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
El rio Aragon visto desde lo alto del barranco de Penalen.jpg
Funesko bandera
Bandera

Funesko armarria
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Olite.svg   Erriberri
Escualdea Arga-Aragoico Ribera
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Icen officiala Bandera de Funes.svg Funes
Alcatea Isidro Velasco Estarriaga ( PP )
Posta codea 31360
INE codea 31107
Herritarra funestar
Geographia
Coordenatuac 42°18′50″N 1°48′10″W
Açalera 52,99 cm²
Garaiera 316 metro
Distancia 62 cm ( Iruñetic )
Demographia
Biztanleria 2.455 (2021: Green Arrow Up.svg 11)
Densitatea 46,95 biztanle/cm²
Çaharcea [1] % 12,41
Ugalcortassuna [1] ‰ 49,38
Economia
Jarduera [1] % 74,86 (2011)
Desberdintassuna [1] % 0 (2011)
Langabecia [1] % 10,41 (2013)
Euscara
Euscaldunac % 0,00 (2018) [2]
% 0,34 (2010) [1]
Datu guehigarriac
Webgunea http://www.villadefunes.com/

Geographia Aldatu

Inguru naturala eta cocapena Aldatu

 
Aragon ibaia Peñalengo amildeguiare ondotic igarotzen.

Funes, Erriberrico merindadearen hegoaldeco muthurrean cocatzen da. Herrira helceco, Marcillatic hasten diren herri-errepideac hartu behar dira, NA-128 errepidea hartuz, edo Azcoiendic hassit , NA-115 errepidearen bitartez.

Funesco udalerri mugaquideac honacoac dira: Ipharraldean Azcoien , hegoaldean Rioxaco Autonomia Erkidegoa eta Millagro , ekialdean Marcilla , Alesbes eta berriro Millagro eta mendebaldean Açagra . Ibaiei dagoquionez, ipharraldetic Arga , ekialdetic Aragoi eta mendebaldetic Ebro ibaiec udalerria ceharcatzen dute.

Clima eta landaredia Aldatu

Funesco climaren eçaugarri nagussia, temperaturac içaiten dituen aldaqueta handiac dira, neguac hotzac diren bitartean, uda garaian temperaturec maiz eguiten dute 35 gradutic gora. Clima mediterraneo-continental motacoa da, uda garaian lehorte nabarmena da eta cierço haiceac maiz jotzen du udalerrian. Urtheco batez berceco temperatura 14 graducoa da, eta precipitationeac 400 et 450mm bitartecoac. Urtheroco egun euritsuac 65 baino ez dira, eta batez ere udaberri eta udazquenean içaite dira.

Aragon ibaiaren ondoco çuhaixquez eta birlandaturico pinuez gain, ez da apenas çuhaitzic gueratzen Funesen.

Statione meteorologicoa Aldatu

Herrigunearen campoaldean, Raso, Las Suertes eta La Planaco guneetan eta itsassoaren mailatic 391 metrora, Naffarroaco governuac jarritaco statione meteorologicoa dago. [4]

Historia Aldatu

Funestic guerthu aurkiturico aztarnen arauera, herriaren sorrera Romatar Imperioaren garaian eçarri daiteque. Aztarnen artean, Ebro ibaiaren ercean aurkiturico upategui baten hondaquinac, eta domus edo guiça-cocaleku desberdinac daude. Horrez gain, duela 2000 urth inguruco hilhobi ugari aurkitu dira.

Musulmanec Naffarroa Garaiaren erdialde eta hegoaldea conquistatzean, euren resumaren escu gueratu cen Funes. XI. mendean Alfonso I.a Bathaiatzailea regueac Naffarroaren hegoaldea conquistatzean, Calahorraco forua eman cerauen/cien Funestarrei, Peñalen eta Marcillarequin batera [5] . XII. mendean , cehazqu 1171an , aljama judutar garrancitsu bat existitu cen herrian, Anso Jaquituna reguearen babespean. Eraiquin hau 1328 . urthean egondaco istiluetan eraitsia içan cen.

1378co guerra , Gaztelarrec herria erasso eta erabat birrindu çuten, eta horrela, herria hutsic gueratu cen, bertaco biztanle guztiec Azcoienera joan cirelaco. 1430ean herria Piarres Azcoiengoari eman citzaion dohainça moduan, eta ondorengo mendean Falcesco marquesen jaurerriaren çathi bihurtu cen.

Erdi Arotic XIX. mendera arte, petcha ordaincen çuen jaurerria içan cen. XVIII. mendearen hassiera , Madrilera saldutaco ardoaren salerosquet ethen eguin cen, eta bien bitartean Funesen cegoen gatz meateguitic atherataco productua inguruco herrietaco biztanleec erosten çuten. Riberaco berce herrietan ez beçalaco, çumar eta liçarren egurra erabilcen jarraitu çuten XVIII. mendean ere, çuhaitz hauec osso ugariac cirelaco herrian. 1793 eta 1795 urthee arteco Conventione Guerran , herriac, armac ekoizteco lagunça eman ceraucon regueari. 1800an herrian bi errota ceuden, bata irina eta bercea olioa ekoizteco.

1840co hamarcadan udalerri independente bihurtu cen, statu mailan eguindaco reforma administrativoaren baithan. 1850ean Funesen 1.040 realeco soldata jassotzen çuen muthilen escola cegoen. Escolaco maisuac, eliçaco organoa ere jotzen çuen. Herri bideac onac ez ciren arren, Arga ibaia igarotzeco chalupa cegoen, eta borz bazcaleku ceuden [6] . 1920co hamarcadan necaçal aurrezqui kutcha, teileria, iguelsu labeac, chirrica tallerrac, eta hospitalea ceuden herrian.

Economia Aldatu

Nekaçaritza da Funesco jarduera economico nagussia, 1990eco hamarcadaren amaieran biztanleriaren erdia aritzen cen lehen sectorean lanean. Dena den, nekaçaritza vicibide nagussia duten funestarren copurua chiquiagoa da, eta jarduera ossagarritzat dute. Herrico laborança lur guehienac secain lurrac dira, landu daitezqueen lurren hirur laurden. Lur ureztagarrietan, tomatea, arthoa eta patata beçalaco barazqui eta cerealac lancen dira. Secain lurretan, cerealac dira nagussi, batez ere, XX. mendearen hassiera egondaco lurren hedapenaren eraguinez. Horrela, 1891ean 639 hectarea lancen baciren ere, hamarcada batzuc beranduago 1935ean 2.602 hectarea lancen ciren Funesen (guehienac cerealac lanceco). Filoxeraren gaitzaren aguerpenac ia erabat desaguerraraci çuen mahastien açalera ( 1891an 440 hectarea, eta 1906an bederatzi baino ez). Baina ondorengo hamarcadetan suspertuz joan cen eta 1982an 310 hectarea harcen cituzten mahastiec.

1964co otsailaren 28an Donejacue necaçal-cooperativa sorthu cen, baina hamar urthe beranduago, 1974co açaroaren 21ean bertan behera gueratu cen. Lur amancommunec 4.362 hectarea harcen dituzte (erroldaturico lurren %83,8), eta lur horietatic, secain lur moduan erabilitacoac 3.573 hectarea, lur ureztagarriac 171 hectarea eta mahastiac landatzeco erabilitacoac 150 hectarea dira.

Bardea Aldatu

Erdi Aroan , Funesec, Fustiñana , Tutera , Cortes , Buñuel , Çarracaztelu , Melida , Capparroso , Alesbes , Cadreita , Valtierra , Argüedas , Sanctacara , Marcilla , Falces , Azcoien , Cabanillas , Millagro , Corella , Olivaco monasterioa , eta Erroncarico ibarra eta Çaraitzuco ibarrequi batera, Naffarroaco Bardeaco elkartea ossatu çuen, Bardeaco lur amancommunac nekaçaritzaraco erabilceco asmoarequin.

Parque eolicoa Aldatu

Saconceco, iracurri: « Naffarroaco parque eolicoac »

Funes eta Azcoiengo udalerrien artean, Naffarroaco governuac eraiquitaco "Caluengo" iceneco parque eolicoa dago. Installaturico potencia 49,50 megawattecoa da, eta parquearen jabea Naffarroaco governua da gaur egun.

Demographia Aldatu

Biztanleriac goranzco joera içan du azquen mende ossoan. 1900ean 1.100 biztanle inguru bacituen, 2000. urtheraco 2.300 biztanleetan cegoen herria, eta XXI. mendearen lehen hamarcadan 2.500era iritsi cen.

Funesco biztanleria

2008co erroldaren arauera, Espainiaz campoco 362 ethorquin vici ciren herrian, biztanleriaren % 15,35a ( Naffarroaco batezbercecoaren gainetic).

Politica Aldatu

Udal hautescundeac Aldatu

Nagussiqui conservadorea den sociologia duen herri honetan alcate escuindarrac egon içan dira. 2007an UPN alderdico Antonio Ulçurrun Jiménez auqueratu çuten alcate. Udaleco hamaica cinegotzietatic sei lorthu cituen Naffarroaco Herriaren Batassunac eta hortaz guehiengo absolutua. Baliogabeco votoac 16 içan ciren (emandaco guztien %1,09a) eta çurizco 17 voto içan ciren (votoen %1,17a). Abstentionea %16,26coa içan cen.

Funesco Udala-2007
Alderdia Votoac Cinegotziac
UPN 770 6
AEI 445 4
PSN 220 1

2011n aldaquet egon cen udaletchean eta PPc (4 cinegotzi) Naffarroan lorthutac alcatetza bakarra Isidro Velascoc escuratu çuen [7] , cerrenda vozcatuena içan celaco. UPNc berce 4 cinegotzi eta Aggruppación Progressista Independiente de Funes (APIF) taldeac 3.

Funesco Udala-2011
Alderdia Votoac Cinegotziac
PP 487 4
UPN 444 4
APIF 433 3

Udaletchea Aldatu

Gaur egungo udaletchea Foruen Plaçan dago. Ancinaco eraiquina, thoqui berean cegoen, eta urtheetaco mantenu falta dela eta, eraitsi behar içan çuten. Eraiquin berriac, ancinacoaren itchura berdina daducan hirur solairuco eraicunça sendoa da. Beheco solairuan arcudun atharia dago. Ancinaco udaletchea 1737an eraiqu cen, adreilu, harri eta iguelsua erabiliz. Udala alcatea eta hamaica cinegotzic ossatzen dute.

  • HELBIDEA: Foruen Plaça, 1

Alcateen cerrenda Aldatu

2007-2011 Antonio Ulçurrun Jiménez UPN
2011- Isidro Velasco Estarriaga PP

Azpieguitura eta garraioac Aldatu

Autobuses Olloqui autobus compainiac Funes Calahorrarequin batzen du. Autobus lineac, honaco ibilbidea eguiten du:

Cultura Aldatu

Euscara Aldatu

Naffarroaco governuac onhartutaco Euscararen Foru Leguearen arauera Funes eremu ez-euscalduneco udalerria da, eta hori dela eta, hizcunça official bakarra gaztelania da. 2001eco erroldaren arauera, herritarren %0,35ec cequien euscaraz hitz eguiten.

Jaiac eta ospaquiçunac Aldatu

Ondassun nabarmenac Aldatu

  • Santiago parochia: Eliça, jathorrizco Erdi Aroco parochiaren ondarren gainean eraiqui cen. Adreiluz eguina, herriaren inguruetatic, ikusten den eguitura nabarmena da. Campoaldean, oinharri carratuco dorrea nabarmencen da. Duela mende asco, Funesco herritarrac lurperatu ciren eliçaren barnean, eta horren seinale, lurrean ikus daitezqueen cembaquidun egurrezco xaflac. Eliçac, gurutze latindarraren oinharri typicoa daduca, hirur çathitan banaturico nabe bakarra, gurutzadura, eta abside edo aldare nagussia.
  • Calbarioaren Christau sanctuaren baseliça: XVIII. mendean eraiquitac baseliça, Cammino Alto iceneco igarobidean cocatzen da. Eraiquinaren barruan, egurrezco Christo gurutzilçatu bat cocatzen da, aldare nagussiaren aurrean, eta alboetan Dolorosa eta San Joan Ebanjelariaren berce bi irudi. Baseliça 1950 . urthean çaharberritzen hassi ciren, eta ondoren urtheetan lanec jarraitu çuten, 1958ra arte.

Personaia eçagunac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Referenciac Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Euscal Wikiatlasa