Articulu hau Germaniar herriari buruzcoa da; beste erranahietaraco, ikus « Franco (arguipena) ».

Francoac [1] edo herri francoac ( latinez : Franci edo guens Francorum ) mendebaldeco germaniar tribuen confederatioe aldacorra içan cen, III. mendean Rhin ibaiaren ekialdean cocaturic cegoena eta V. mendean Romaco Imperioco Galia ossor çabaldu cena. Beren hizcunça ancinaco behe-franconiera ( nederlanderaren arbasso ) cen.

Garai bakoitzean francoen mende egon diren lurraldeac.

Francoen ondorengoac dira latin hizcunça onhartu çuten ipharraldeco francesac eta Valoniarrac , eta hizcunça germaniarrari eutsi ceraucoten/cioten franconiarrac (gaur egungo Alemaniaren mendebalean) eta nederlandarrac ( flandriarrac eta herbeheretarrac ).


Lehembicico berriac Aldatu

Ancinaco ithurrietan, ampsivarii , batavi , bructeri , chamavi , chatti , chattuarii , cherusci , sicambri , saliarrac , tencteri eta usipetes tribuac aiphatzen dira. Herri hauec Rhin beherearen ipharraldeco ercean vici ciren (gaur egungo Belgicaco ipharrald eta Herbehereetaco hegoaldean). Latinez Francia deitzen citzaion escualde horri [2] . Hirur tribu nagussi berheizten ciren III. mendean: saliarrac, erripuariarrac eta chateac edo hessiarrac, eta independenteac ciren hirurac nahiz eta hizcunçaz, ohituraz eta guiçarte eguituraz berdinac içan. Azquenean, saliarrac berce tribuen gainetic nabarmendu ciren.

Ancinaco Romaco mugue gainean egundoco pressionea eguin çuten, baina Romaco armadan ere paper garrancitsua jocatu çuten. Arbogastoren garaian armadaco postu altuenetan egon ciren. IV. mendearen erdialdean ( 358 . urthe aldera) Mosela eta Scalda ibaien arteco lurraldea (gaur egungo Belgica ) invaditu çuten franco saliarrec. Banaqueta horrec ekarri çuen egungo flandriarren eta valoniarren arteco berheizcunça. V. mendean , bandaloec Galian barrena eguinico erassoez valiatu ciren francoac ( 406 ) eta arian-arian nagussitu ciren ipharraldeco Galia ossoan. Franco horietaco batzuec romatartu eta imperioaren alliatu guisa jardun çuten. Berceec eutsi ceraucoten/cioten germaniar içaiteari.

Merovinguiarrac (481–751) Aldatu

Childerico I.a ( 440 - 481 ) Tournai inguruan vici ciren franco saliarren reguea içan cen. Clovisec , Childericoren semeac, herri saliar eta ripuariar guztiac bere menean jarri eta hegoalderanz guidatu cituen oste francoac. Lehenic, gaur egungo Franciaco ipharraldeaz jabetu ciren eta 486an Siagrio general romatarraren Soissonseco lurraldea conquistat çuten [3] Ondoren, francoec alamanen invasiona galaraci çuten eta visigothoac Galiaco hegoaldetic uxatu cituzten. Vouilléco garhaipenaren ostean ( 507 ), Clovisen nagussitassuna Galia ossora hedatu cen, Borgoina , Provença eta Britainiara içan ecic.

509an Clovis francoen lehembicico regue ( rex Francorum ) bilhacatu cen. Christautu ondoren, christau eliçaren orthodoxia defendatu çuen, arrianismoaren bidea hautatu çuten herri germaniar ascoc ez beçala, eta Eliçac lagunduric sendotu çuen francoen resuma. Hura içan cen merovinguiarren dynastiaco lehen reguea.

Clovisec resumaco lurraldeac bere laur semeen artean banatu cituen. Hala ere, bat eguin çuten Borgoina menderatzeco ( 534 ). Sigueberto I.a eta Chilperico I.aren garaitic aurrera, resuma hirur escualdetan banaturic egon cen: Austrasia , Neustria eta Borgoina. Horietaco bakoitza bere cabuz garatu cen, eta guehienetan berce resumen gainean controla eçarcen saiatzen cen.

Francoen lurraldea Clotario II.aren aguintepea batu cen berriro, 613an . Parisco Edictua eman cerauen/cien nobleei, ustelqueria murriztu nahian eta lurralde erraldoi hori bere mendean egon cedin. Dagoberto I.a , seme eta ondorengoaren reguealdi militarqui arracastatsuaren ostean, autoritateac behera eguin çuen. 660. urthean, icenez içan ecic, Francoen Resumac Akitania eta Vasconia galdu cituen 769. urthe arte. 687raco , erra daiteque jaureguico nagussia, horren aurretic reguearen etcheco official nagussia, benetaco reguea cela. Azquenean, 751n , Aita Sanctuaren eta nobleciaren baiezcoa lorthuta, Pepin Laburrac Childerico III.a azque merovinguiar reguea postutic kendu çuen, eta bere burua icendatu çuen regue. Honela, carolinguiarren leinua sorthu cen.

Carolinguiarrac (751–843) Aldatu

 
Francoen Imperioa Verdungo çathiquetaren ostean (843).

Carolinguiarrec Mendebaldecoco eta Erdialdeco Europa aguint baten azpian batzea lorthu çuten. Pepin Laburrac , Eztebe II.a aita sanctuarequin alliançan, lombardiarrac garhait cituen. Cilheguizco documentua celacoan, Constantinoren emariac cioen beçala, Ravenaco exarquerrico lurraldea Aita Sanctuen mempera igaro cen, Aita Sanctuen Statuac sorthu . 769 . urthean, Pepin Laburrac eta bere oinordeco Carlos Handiac Akitania-Vasconia mendean hartu çuten, eta Pyreneoetaraino eta haraindi hedatu ahal içan cen resuma harrezquero.

Pepinen ondorengoa Carlos semea içan cen. 772tic aurrera garhaitu arte, saxoien aurka borrocatu cen. Aldi berean ( 773 - 774 ) lombardiarrac erabat garhaitu cituen eta Ipharraldeco Italia bere mempera ere passa cen. 796 arte, Hispaniaco ipharraldea eta egungo Austria aldera Croatiaraino ere hedatu çuen resuma (Hala ere, Bretainia bere mendetic at egon cen bethi). 800 . urtheco abenduaren 25ean, Leon III.a aita sanctuac romatarren emperadore icendatu çuen Carlomagno. Honela, Francoen Imperioa romatarraren ondorengotzat aguertu cen.

Carlomagnoren ondorengoa Luis semea içan cen. Hau 840an hil ostean, Carolinguiar Imperioa hirutan banatu cen reguearen hirur semeen artean, Verdungo Hitzarmenaren bidez ( 843 ):

Mersengo Hitzarmenean ( 870 ) resuma horiec banandu eguin ciren berriro, batez ere lehenengoa. Carlos Guicenaren aguindupea , Carolinguiar Imperioa, Borgoina içan ecic, batu cen berriz ( 884 ), baina batassun horrec ez çuen luce iraun. Ekialdeco resuman, aiphatutaco Germaniaco Romatar Imperio Sanctua sorthu cen 962an . Mendebaldeco resuman, carolinguiar regueec aguintea 987 arte içan çuten, Luis V.aren heriotzaren ondoren Hugües Cappet , cappeto leinucoa , Franciaco regue bihurtu baitzen.

« Ancinaco guiçarteac beçala, guiçarte francoac hirur çuthabe ditu. Marren aur­caco bi classeen irudia ez da egoquia: guiçarte-ikusquiçuneco actore nagussiac aris­tocracia -ceinaren barne-hierarchizationea, gainera, osso sacona baiten-, escla­boac eta nekaçari asqueen communitateac ditugu. Guiçarte-classe menderatzaileac lothura handiagoac ditu ancinaco aristocraciarequin, ethorquiçuneco aristocracia feudalarequin baino, azquen honen eçaugarri batzuc (militarizationea eta clericali­çacioa) jadanic sendotzen ari badira ere. Aristocraciaren cocapena sclavo-ja­betzaren ondorio da, bethi ere, eta bothereac escaincen dituen etequinac ditu hel­buru, ancina guerthatzen cen beçala. Baina, era honetan, statu apparatuaren degradatione remedio gabecoac condemnatutaco classe bilhacatzen da, hortic lorcen baitzituen, ancina, bere privilegioen eta valiabideen çathiric handienac. Ecin icanen du galdutaco eremua berrescuratu.

Guy Bois (1989)

»

[4] .


Francoac eta euscaldunac Aldatu

Francoen eta euscaldunen arteco harremanac guztiz çailac içan ciren luçaroan. Clovis I.ac Tolosa Occitania hartu çuen eta Bordeleco hiria ere içan çuen mendeco, baina ez cen Garona ibaiaren hegoaldeco lurretan sarthu, ez cen euscaldunen lurretan barneratu. VI. mendean saio ugari eguin çuten francoec Akitania euscaldunean (romatarren garaico Novempopulania ) eta, haimbat gudu galdu ondoren, Guenial iceneco duquea, eçarri ceraueten euscaldunei 602 . urthean nagussitu ondoren.

VII. mendean Akitaniaco euscaldunec beren arteco buruçagui bat eçarri çuten duque, Otsoa edo Lupus icenecoa, eta duquerri independente bat: Vasconiaco duquerria , Tolosa hiriburu cela. Francoec, berçalde, Loira eta Garona ibaien arteco Akitaniaco duquerria sorth çuten ( 630 ) euscaldunei aurre eguitearren. VIII. mendearen hassiera , duquerri horiec batu eguin ciren cembaitetan, musulmanen invasionea galarazteco ( 732 , Poitiersco garhaipena ), baina arabiarrac berriro ere Ebro inguruco lurretan ceudela, berriro erasso cerauen/cien euscaldunen lurrei Carlomagno regue franco carolinguiarrac, eta francoen aurka alchatu ciren euscaldunac (Orreagaco garhaipenac, 778 eta 824 ).

Francoen resumaren eta lagunçaile içan çuen eliçaren eraguinez guztiz areagotu cen, VI. eta IX. mendeen artean, hizcunçari eutsi ceraucoten/cioten euscaldunen eta euscara galdu çuten gascoien arteco berheizcunça.

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu