Feudalismo

Feudal » orritic birbideratua)

Feudalismoa Erdi Aroco Europaco systema politico, economico eta sociala içan cen, IX-XV. mendeen artean iraun çuena. Regnuac contherri eta jaurerri chiquiagoetan banatuta ceuden, non jaunchoec beraien basailuei babesa emaiten ceraueten. Basailuec, truquean, cergac eta tributuac ordaindu behar içaiten cituzten, jaunaren lurrac erabilceagatic. Jauncho feudal haiec nobleac edota Eliçaco quid ciren, eta reguearequin mempecotassu relatione bat çuten, batzuetan handiagoa eta batzuetan chiquiagoa içan citequeena.

Basailu batec (belhaunico) goraçarre eguiten derauco/dio bere jaunari (eserita).

Feudalismoaren jathorria Romatar Imperioaren gaimbeheraren ondoco herri barbaro invasioneetan, nekaçaritzaren nagussitassunean, garaico teocentrismoan eta guiçartearen conceptu pyramidalean datza.

Historiographian , feudalismo hitza erabilcen da, orobat, materialismo historicoac (historiographi marxistac, aleguia) feudalçat jotzen dituen ekoizpen-moduan oinharritutaco antholabide socioeconomicoa ere icendatzeco [1] .

Antholabide socioeconomico modura, feudalismoac ancinaro berantiarrean içan çuen hassiera, ekoizpen esclavistatic ekoizpen feudalera igarotzean, III. mendeco crisialditic aurrera eta, berheciqui, Mendebaldeco Romatar Imperioa desaguert ondoren ( V. mendea ) eta resuma germaniarrac eta Carolinguiar Imperioa sorth eta guero ( VIII. eta IX. mendeac ).

Cembait traditione juridicotan (romatar nahiz germaniar çucembideetacoac, hala nola vecerotza, jarraigo eta basailutza) oinharrituta, feudalismoa haimbat mendetan guerthatu ciren invasioneen ( herri germaniarrac , eslaviarrac , magyarrac , musulmanac eta biquingoac ) garaico ecegoncortassun eta segurtassun eçagatic sorthu cen. Statuco eracunde urrunen ezgaitassuna cela eta, segurtassun bakarra thoquian thoquico aguintarien escutic cethorren, noble laico edo ecclesiasticoen escutic, ceinen escumendean baitzeuden landa-inguruetaco gaztelu edo monasterio gothortuac, hirien gaimbeheraren ondorioz botheregune berriac içaitera iritsiac.

Historia Aldatu

Europan Carlomagnoren imperioa amaitu ondoren sorthu cen feudalismoa (hau da, francoen regnuan ,IX. mendean), feudoac eratu eta aithoren semeen eta mendecoen arteco harremanac fincatu cirenean. Franciatic Italiaco ipharraldera, Espainiara, Alemaniara eta eslaviar lurraldeetara çabaldu cen; 1066an Anglaterrara, Italiaco hegoaldera eta Siciliara iritsi cen. Regueac lur guztien jabeac ciren, eta çaldunei emaiten cerauzteten haien mendecoec erabil eta lan citzaten. Beren lurrac eta eliçarenac banatu cituzten era horretan.

Feudalismoa batez ere IX. mendean çabaldu cen economia systema eta lurraren jabetza içaiteco modu berhecia içan cen. Sorthu cenean, lurraren jabetza vicitza ossoraco içaiten cen, baina gueroago lurra herenciaz harcen çuten aithoren semeec. Era horretan reguearen ahalmenac behera eguin çuen, eta nobleen familiac aberastu ciren. Eliça ere modu berean cegoen eratua: çaldunec auqueratze cituzten aphezpicuac eta abadeac , eta haiec, ordainetan, cerbitzuac escaincen cerauzteten nobleei. Leguearen alhorrean, feudalismoac bertaco aguintarien gortheen ordez, jaun baten mendecoez ossatutaco gortheac eçarri cituen.

Statu centralistac sendotzeac, hirien indar economicoac, burguesiac eta merkataritzaren goracadac feudalismoaren amaiera ekarri çuten; XIII. mendean hassi cen deseguiten, baina artean cembait mendez eguin çuen aurrera, erabat desaguertu arte. Munduco berce lurraldeetan ere içan ciren anceco eçaugarriac cituzten systemac, Japonian adibidez. XIV. mendearen bucaeraraco feudalismoac Europaco guiçartean indarric ez baçuen ere, guiçarte guztietan utzi cituen arrastoac (cergac bilcea, jaunen eta cerbitzarien arteco bethebehar eta escubideac...) eracunde sorthu berrietan.

« Birproduccioac atzera eguiten du; ustiategui asco desorecatuta gueratzen dira, eta nekaçari çordunac, lehenengo, aciendaren çathi bat salcen hasten dira; guero, ustiateguiaren çathi bat eta, azquenic, ustiateguia bera salcen dute —çorren ondorioz carcelaratzen ez dituztenean— eta hirira joaiten saiatzen dira. (...) Guiçarte-ondorioac tamalgarriac dira: nekaçariac astincen dituen pobretze-processu gogorra hassi da, ceinaren froga bat —adiarazpen concretuac aurkitzen baditugu— 1300etic guerthatzen den hilcortassun tasaren hazcunde regularra baiten. (...) Içurri Belça ez da istripu bat, textuinguru honetan sarcen den cerbait baicic; textuinguruac ez du bere erassoa justificatzen, baina ekarcen dituen calteen larritassuna açalcen deraucu.

Guy Bois (1981)

»

[2] .


Dohainça adibidea Aldatu

« Nic, Josseran, çalduna, Cipierre-coa ere deithua, Odile nire emaztearequin, bioc nahi dugu denec (...) jaquin deçaten (...) Jaincoari eta Pedro eta Paulo bere apostolu sanctuei eta baita Hugo abade agurgarriac çucencen dituen Cluny-co fraileei ere dohainean emaiten derauegula, gure eta gure arbassoen arimarengatic, gure mempean dagoen Chaselle deritzan Macon-en dagoen domeinu bat, hots, eliça eta camposantua, mahastiac eta celhaiac, galçuac eta basoac, errotac eta urac, ur-lasterrac, Ameuyny-co eliçatic Plantes-eco "condamina"-raino (...), Bray-co baso eta Thaice-co celhaietaraino, eta Chisse-co basoraino, eta lur guztia, landua ala ez, muga hauen barnean manso-arena beçala onharcen dena: eta muga horietatic campo Notre-Dame de Chaselle-co eliçaren mempean legoqueena (...) emaiten derauegu. Letaud eta Atton gure semeec ere onharcen eta baiez-tatzen dutelaric. Halaber morroi hauec emaiten ditugu: Guy rotarya eta bere seme-alabac; Humberto eta bere emazte eta seme-alabac; Joussaud itzainaren seme-alabac; halaber bercejossaud eta bere seme-alabac; Roberto-ren semea den Humberto, eta bere ama, eta Maimberto-ren seme-alabac; baita Guiraud-en semea, Alerico-ren seme-alabac ere; Joan eta bere seme-alaben erdia; Vicenterrotaria eta bere seme-alaben erdia; Engueaume eta bere seme-alaben erdia. Azquen hirur hauen emazteei dagoquienez, bakoitzarengandic censu beçala bakarric çorci denier hartuco ditugu, vici garen bitartean. Baita Maria eta bere seme-alabac ere emaiten ditugu. Nire emaztearen iceba Ameliac fraile hauei eman cerauen/cien domeinuaren çathiaren dohainari dagoquionez, Ricardo eta Godofredo bere semeec onhartu çutena, guc onhesten dugu. Çaldun batec berme moduan gordetzen duen eliçaren hamarrenari dagoquionez, hitz emaiten dugu beroni compensatione modura emaitea, berac onharcen baderauzquigu, borz solde Macon-eco lur baten gaineco renta beçala.

Josseran çaldunaren dohainça Cluny ordenari (1089)

»

[3] . Textu ossoa iracurceco Wikisourcen duçu escuragarri

.

Referenciac Aldatu

  1. Luis García de Valdeavellano historialariac dioenez, historiographia marxistac, eta, cehazquiago, Maurice Dobb ikerlariac, "feudalismoa" eta "morronça" terminoac uztartu eguiten dituzte; eta Marx beraren hitzetan, "feudalismoaren eçaugarri nagussia "morronça personala" da, bai systemaren ekoizpen-baldinça materialei beguira, bai morronça edo joputassun horretan oinharritutaco vici-harremanei beguira ere (hitzez hitz aiphatzen du: "guiçaqui beregaina desaguertu eguin da eta mundu guztia vici da morronçaren uztarpean"). Bercetic, Statu feudalaren eguitura politicoa sorthu çuten eracunde feudobasailaticoac, hizquera marxistan erranda, "gaineguitura" bat baino ez ciren. El feudalismo hispánico y otros studios de historia medieval , Crítica arguitaletchea, 2000, ISBN 84-8432-145-2 , 25. orria
  2. Condaira. .
  3. Condaira. .

Campo estecac Aldatu