Perpaus bakunean adizquia beharrezco elementua da. 'Adizquia' deraucogu/diogu eta ez ' aditza '. Içan ere, 'adizquia' 'aditz' bakoitzac perpausean harcen duen 'forma' berheciari deitzen ahal deraucogu/diogu. Horrela, aditz bakar batec, perpausaren barnean gauçatzen denean, adizqui desberdin asco ditzaque. Adibidez, ethorri aditza modu ascotara gauçatua egon daiteque: nathor, ethorri da, ethorceco, balethor, ethor citequeen …

Aditz batec harcen duen forma jaquina eçarcen çaion 'inflexioari' dagoquio.

Horrembercez, aditza eta inflexioa berheicico ditugu. Eta aditz bati perpausean dagoquion inflexioa itsasten çaionean, adizqui jaquin bat sorthuco dugu

Aditza Aldatu

Saconceco, iracurri: « Aditz »

Bi erataco banacoac erabilcen ditugu perpausac ossatzeracoan. Badira banaco lexico batzuc munduco nahiz asmatutaco içaquiei referencia eguiteco valiatzen ditugunac (etche, nesca, herri, guiçon, euscara, çaldi, grammatica, gorroto, itcharopen, mesfidança, herensugue …), eta badira, halaber, berce banaco lexico batzuc aiphatu ditugun içaqui horien proprietateac (handi, garesti, itsusi, atseguin, beldurgarri, sacon …) adiarazten dituztenac, edo içaqui horiec parte harcen duten ekinçac (erossi, edan, escatu, joan, ibili, bota/vota, ekarri …) edo egoerac (vici içan, egon, jaquin …) describatzeco erabilcen ditugunac. Aiphatu ditugun içaquiec parte harcen duten egoerac edo ekinçac denotatzeco erabilcen ditugun hitzac aditzac içan ohi dira guehienetan. Aditz jaquin batec adiarazten duen ekinça edo egoeran parte harçaile batzuc içanen dira, batzuetan guehiago, berce batzuetan gutiago. Aditzac erranen deraucu, nolanahi ere, cembat parte-harçaile “behar” dituen ‘asetzeco’ eta, horrembercez, perpausa ossatzeco. Parte-harçaile hauec munduco içaqui edo entitateac içanen dira eta hauen oinharrian icenac içanen dira (chakur, esne, etche, guiçon, ur …). Adibidez, EDAN aditzac gutienez bi entitate escatzen ditu, edalea eta edaria. Hauec içanen dira argumentuac, EDAN predicatuaren argumentuac.

Aditza predicatu bat dela, entitateen egoerac edo ekinçac predicatzeco erabilcen baitugu. Icenac, berriz, argumentuac içanen dira. Aditz deitzen deraucogu/diogu, hortaz, predicationearen euscarri içan ohi den hitz classe bati. Eta argumentuac, berriz, predicatu honen inguruan dabilçan berce sintagmei deitzen derauegu. Adibidez, honaco perpaus honetan bi aditz ditugu:

« Aitac amari gona gorria EKARRI DERAUCO/DIO. »

Ekarri aditza da eta predicationearen gunean dago.

Baina aditz guztiac ez dira predicatiboac, edo bercela erran: predicatu guztiac ez dira aditz. Erraiteraco, handi, gorri eta holacoac predicatuac dira baina perpauseco predicatu-athala ossatuco badute, aditz bat behar dute, lothura aditz bat, içan, adibidez:

« Amaren gona gorria da. »

Casu honetan, predicationearen gunea ez da aditza (da), gorria ossagaia baicic. Subjectuaren eta predicatuaren arteco relatione semanticoa predicatuaren guneac erabaquitzen duenez, erraz ulercen da, adibidez, casu honetan, relatione hori ez dela gonaren eta içan aditzaren artean baicic. Ceren, bercela, nola açaldu honaco perpaus honen okerra?:

« ??Amaren gona garratza da. »

Nolanahi ere, erran daiteque, contraco raçoiric içan ecean, aditza bethi içanen dela perpaus bakunean, dela aditz predicatiboa (ekarri, erossi, jossi, eraman …) dela lothura-aditza (içan, egon eta berce bakarren batzuc).

Adjectivoac predicatuac dira, aditzac beçalaxe, baina aditza eta adjectivoa bata bercearengandic erraz berheiz daitezque. Adibidez, morphologiari beguiratu guero, aditz classeco hitzac jocatu eguiten dira: jossi, jostea, jossico/ ekarri, ekarce, ekarrico… baina baita jossi deraucot/diot, ekar gueneçaque, ekarrico baguenerauzquio eta abar. Berçalde, aditz classecoei eransten çaizte menderagailuac ere: bait-, -(e)la, -(e)n, adibidez. Horrembercez, aditzari 'igarcea' ez da çaila.

Adjectivoec, berriz, bercela jocatzen dute: gorri-a, gorrien-a, gorriegui-a, hain gorria, gorriago, eta abar. Gorritu aditzac, berriz, aditza delaco hain çucen, bercelaco morphologia eracusten du.

Nolanahi ere, aditza beharrezco ossagaia dugu perpaus bakunean. Alde horretatic, perpausaren gunean bethi içanen dugu aditza.

Baina aditzac inguruan berce cembait ossagai eraman ditzaque.

Inflexioa Aldatu

 
Euscarazco aditz lagunçailearen taula ossoa.

Baina perpausaren ossagai nagussien artean bada berce bat, ascoz abstractuagoa: Inflexioa deithuco duguna. Berez, inflexio hau aditzarequin lothurico cerbait da. Aditz lagunçaile deith içan dena da inflexioa. Honec bilcen du demboraren, aspectuaren, moduaren eta communztaduraren informationea.

« Ijitoac astoa eraman »

Hitz seguida hau ez da perpaus ossoa, cerbait falta du. Funsezco eduqui predicatiboa aguerian du, badaquigu eramaiteco ekinça batez ari garela eta ekinça horretaco parte-harçaileac cein diren ere badaquigu. Hala ere, guerthaquiçun hori noiz guerthatu den, adibidez, ez daquigu. Guerthaera horren aurrean hiztunac cer jarrera duen ere ez daquigu: ahal den edo guertha daitequeen cerbait den, edo baldinça baten mende dagoen, nahi edo desio bat den …

« (a) Ijitoac astoa eraman du.

(b) Ijitoac astoa eramanen du.
(c) Ijitoac astoa eraman deçaque.
(d) Ijitoac astoa eramanen luque.
(e) Ijitoac eraman deçala astoa.
eta abar

»

Hain çucen, perpaus barnean, 'guiçon', 'etche' beçalaco ossagai 'bilhuciac', berceric gabe, cherthatu ecin ditugun beçala:

« *Guiço etche berri erossi du. »

behar ditugun determinatzaileac eta casu marcac guehituz guero, gauçac asco hobetzen dira. Haimberce, ecen lehen ez-grammaticala cena orain erabat çucena guerthatzen baita:

« Guiçon horrec etche berria erossi du. »

Perpausarequin ere berce horremberce guerthatzen da: adizquia ecin dugu bilhucic utzi, Icen Sintagmac determinatzaile beharra duen beçala, aditzac ere behar du berari dagoquion determinationea. Hori da inflexio deitzen duguna. Nolabait erraiteco, aditzac 'forma hartu' behar du perpausa ossatu ahal içaiteco. Aleguia, aditza adizqui modura eman behar da. Eraman aditz jaquin bat da, hizteguian jassoa ikussico duguna. Baina aditz bakar honec forma asco har ditzaque, adizqui asco içan ditzaque: eraman dut, eramanen dut, daramatzat, banerama, leramaque, eramanen niçuque…

Baina informatione hau ez dagoquio adizquiari berari bakarric, perpaus ossoari baicic. Erraiteraco, demborari buruzco informationea adizquian bilcen bada ere, ez dagoquio aditzari bakarric, perpausac adiarazten duen guerthaera ossoari baicic. Guerthaera bat demboran cocatzen da. Horregatic, perpausaren ardatza bera dela onharcen da, eta, horrembercez, perpausa inflexioaren islapena dela erranen dugu.

Gauçac horrela, honaco perpaus honen eguitura:

« Ijitoac astoa saldu du »

honaco hau içanen liçateque, funsean:

                    InflS (=Perpausa)
                        /    \
                       DS    INFL’
                      Δ       /   \
                    ijitoac  AS      INFL
                            / \       / \                           
                           DS  A     /   \
                           Δ   |    -du du
                         astoa sal-     	                 	  

Horra perpaus bakunaren funsezco eguitura. Eguitura honen barnean erraz 'sarcen' dira athal honetan aiphatu ditugun ossagai guztiac: aditza, lagunçailea eta gaineraco ossagaiac. Ossagai horien artean bada bat berceen gainetic nabarmencen dena, subjectua. Gure casuan, [ijitoac] sintagma dugu subjectua. Gaineraco guztia, berriz, predicatua içanen da. Gogoan içan, perpausac predicatione eguiturac direla, non subjectu bat predicatu batequin harremanetan jarcen den. Gure casuan:

                        Perpausa
                          /    \
                   subjectua Predicatua
                      Δ        /    \
                    ijitoac  AS     Lag
                            /   \    |                           
                         astoa saldu du  

Bietan, funsean, informatione bera bilcen da. Differencia bakarra da bigarrenean ossagaien functionea harcen dela contuan. Lehembicicoan, berriz, ossagaien categoriaren gaineco informationea nagussitzen da. Dena dela, perpausac berce ossagai guztiec beçala ardatz bat badute eta ardatza hori Inflexio deitzen duguna dela onharcen ahal bada, lehembicico arbola egoquiago guerthatzen da. Nolanahi ere, Inflexioa athal bakun guisa aurkeztu badugu ere, baliteque eguitura complexuagoa içaitea, demborac, aspectuac, subjectuac eta abarrec bakoitzac bere burua islatzen duelaric [1] . Inflexio honec nolaco eguitura duen theoriza daiteque eta, eguiatan, badira theoriac. Hemen ohico bidea seguitu dugu: inflexioan sarthu dugu adizquian aditz erroaz gainera bilcen den informatione hori: persona communztadura, aspectua, dembora, modua … Horiec denac nola eguituratzen diren ez da hemen eztabaidatzen.

Referenciac Aldatu

  1. Laca Güenaga, Iker Joseba. ( 2001 ). «El Origuen passivo de la conjugación euscérica» Fontes Linguae Vasconum ( Iruñea : Vianaco Prince Eracundea) (86): 49-66. .

Campo estecac Aldatu