Etcharri Aranatz

Naffarroa Garaico udalerria

Etcharri Aranatz [3] ( [etʃari aɾanats̻] ) Naffarroa Garaico ipha -mendebaldeco udalerria da, hedaduraz Sacana escualdeco bigarrena, Alsasuren ondoren. 2014. urthean 2.491 biztanle cituen. Populationeari dagoquionez, Sacanaco bigarren herriric handiena da, Alsasuren atzetic eta Irurçunen aurretic.

Etcharri Aranatz
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
Etxarri Aranatz Udaletxea.jpg
Udaletchea.
Flag of None.svg
Bandera

Etxarri Aranazko armarria
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Pamplona.svg   Iruñea
Escualdea Sacana
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Icen officiala Escudo de Etxarri-Aranatz (2007).svg Etcharri-Aranatz
Alcatea Silvia Marañon ( Bildu )
Posta codea 31820
INE codea 31084
Herritarra etcharriar, etcharriaranaztar
Geographia
Coordenatuac 42°54′40″N 2°4′12″W
Açalera 32,88 cm²
Garaiera 506 metro
Demographia
Biztanleria 2.489 (2021: Red Arrow Down.svg −8)
Densitatea 75,76 biztanle/cm²
Çaharcea [1] % 18,13
Ugalcortassuna [1] ‰ 53,8
Economia
Jarduera [1] % 75,91 (2011)
Desberdintassuna [1] % 0 (2011)
Langabecia [1] % 11,37 (2013)
Euscara
Euscaldunac % 72,40 (2018) [2]
% 73,63 (2010) [1]
Datu guehigarriac
Sorrera 1314
Webgunea http://www.etcharriaranatz.eus/

Udalerria bi herric ossatzen dute: Etcharri Aranatzec eta Liçarragabengoac ; azque hori 1842co erroldan udalerri independente guisa agueri da.

Geographia Aldatu

 
Araquil ibaia Etcharr Aranatz parean.

Etcharri Aranatz Iruñeco merindadearen mendebaldean dago, Beriain mendiaren magalean.

Liçarrustico mendateac Ataunequin ( Goierri ) lotzen du.

Clima Aldatu

Herrigunearen campoaldean, San Donato escolaco hessiaren ondoan eta itsassoaren mailatic 505 metrora, Naffarroaco governuac jarritaco statione meteorologicoa dago. [4]

Udalerri mugaquideac Aldatu

Herriac Urbasaco mendicerrarequi eta Ergoienarequin eguite du muga hegoaldean, Aralarrequin ipharraldea , Bacaicurequin mendebaldean, eta Arbiçurequin ekialdean.

Historia Aldatu

1312an sorth cen Etcharri Aranatz, Naffarroaco Resuma Arabaco gaizquileengandi babesteco, eta aurretic han cen Aranatz herrico biztanleec populatu çuten. 1351n herria eraiquia cegoen, eta urthe hartan herria gothorceco lanac hassi ciren, baina 1396an beharrezcoa ez cela erabaqui çuten.

1378an Etcharr Aranazco dorrea gaztelarrec hartu çuten, eta 1.500 florin laphurt . 1388an Carlos III.a Naffarroacoac Etcharric eliçaco cergac Baionaco aphezpicuar eman cerauzquion. 1500 . urthean Naffarroaco regueac Ergoiena Etcharr Aranaztic berheici çuen.

1834an , Lehenengo Carlistaldian , Guipuzco , Araba, Bizcai eta Naffarroaco deputationeac eta haien milicia carlistac Çumalacarreguiren aguindupea jarri ciren Etcharri Aranatzen.

 
Etcharri Aranatz, 1928an.

1923an , Juventud Euscalduna elkartea sorthu cen. Goldaracena, Lazcoz, Arbiçu eta berce batzuc içan ciren sorçaileac.

1932 . urthean, abuztuaren 19co udal ossoco bilkuran, Etcharri Euscal Autonomia Statutuaren alde aguertu cen. Borz hilabethe gueroago, Jose Maria Marcoteguic alcatetza utzi çuen, eta haren ordez batzorde batec hartu cituen bere gain udaletcheco lanac. 1933co marchoan, Euzco Etchea eratu cen herrian. Orduraco, Centro Republicanoa eta Carlista ere baceuden eta, beraz, erran daiteque esparru ideologico nagussiec baçutela non elkartua. Batzorde cudeatzailearen ondoren, udalbatza berria ossatu eta alcate Benedicto Barandalla icendatu cen. Guehienac escuindarrac ciren eta bakar batzuc nationalistac. Socialistei berehala sarthu citzaien okerreco beguitic alcatea, hura «as de los carlistas, ke ha puesto su vara de mando al servicio de la sottana» cela erran çuten. Alcatearen jarrera escuindarrac eta jarduera ez democraticoac istilu gogorrac sorthu cituen, içan ere, behin Guardia Civilac ekarri baitzituen dança saio bateco partaideac sacabanatzeco. Gazte batzuc atchilotuac içan ciren eta governadoreac 75 pecetaco multa eçarri ceraucon bakoitzari.

1936co lehen hilabetheetan, antholatu cen berriro UGTren Languile eta Nekaçari Saila, beraiec ceraucoten/ciotenez, Sacanaco muguimendu syndicalaren eraguile moduan lan eguiteco. Alchamendua eta guerra civilarequin, Benedicto Barandallac, berriz, requete talde baten capitain lanac erabat bere gain hartu cituen, eta Sacana guztian cehar herriz herri aritu cen voluntarioac bilcen eta alchamendu eta bando fascistarequin bat ez cethocenac neholaco erruquiric gabe çaphalcen, asco fusilatzen, borchatzen, chantaia eguiten, laphurretac eguiten... Etcharriarren artean erraiteraco, Aniceto Albarracin eta Julian Mauleon fusilatu cituzten, hogueita laur urtheco nekaçariac ciren biac.

Aldi berean, udalac behin eta berriro aldarricatu çuen alchamendu militarraren alde cegoela, eta aho batez erabaqui çuen udal aretoan berriro Jesusen Bihotza paratzea, eta baita escoletan gurutzeac ere, «Los cuales fueron retirados (anteriormente) por orden de Gobiernos sectarios de la Nación» . Bilkura berean, Guardia Civilen postuco commandantea cen Francisco Ramos Etcharriren aguiria onhetsi cen. Bertan, Felipe Ceberio Arratibel eta Francisco Etcharri Jaca aguacilen cargugabetzea erabaqui cen, «por no inspirar affecto a la restauración de la Patria» , eta cargugabetze horiec aho batez onhartu ciren udalbatzan. Içan ere, «desde hace bastante tiempo estos guardas se distingüieron haciendo ostentación de sus ideas marxistas así como también por su falta de respeto a la autoridad local y negligencia en el cumplimiento de sus obligationes» .

1936co abuztua laur etcharriarren hilquetarequin bucatu cen. Horien artean, UGTri lothuric antholatu berria cen Languile eta Nekaçarien Saileco Çucendaritzaco Batzordeco quideac cirenac: Antonio Maiça, lehendacaria, 29 urthecoa eta nekaçaria; Andres Gonçalez, idazcaria eta lambidez ferrobiarioa; eta aurreco bien laguna cen Clemente Araña, bocala. Hirurac Urbasan hil cituzten, Otchoportilloco leicearen ondoan. Ondoren, çulhora bota/vota cituzten. Paulo Garciandia ere hala hil çuten.

Orduan, commandantea cen Francisco Ramosen chostenean aguercen denez, Maria Maiça eta Maria Soledad Olhejua iracasle nationalistei nationalista antipatrioticoac içaite lephoratu ceraueten. Berce iracasle batzuec ere suffritu çuten repressione fascista. Irailean berce bi etcharriar fusilatu cituzten, batetic, Narcisso Arthola, 32 urthecoa eta laur seme alabaren aita. Urbasan fusilatu çuten irailaren 6an. Bercetic, gueroxeago atchilotu çuten Felix Lopez, practicantea eta Udaleco Batzorde Cudeatzailearen lehendacaria içana. Alsasuco carcelara eraman çuten lehenic, eta handic Liçarrustira, irailaren 22an. Bertan fusilatu çuten.

Gendea cargugabetzen jarraitu çuten, baita udaletchean bertan ere. Cehazqui, 1936co urriaren 10eco bilkuran, «se lee el officio del Sr. commandante de puesto, destituyendo de sus cargos a los concejales Esteban Imaz, Pedro Goñi y Bautista Belça por ser nationalistas y antipatriotas, designándose como sustitutos a D. Primitivo Quintana y D. Timotheo Jaca» . Argui cegoen herrian norc çuen aguintea.

Bizcaico frontean 1937an hil ciren Luis Imbert, Bernardo Lopez eta Rufino Bicuña guehituz guero, hamaica içan ciren Etcharrin alchamendu fascistaren lehen hilabetheetan Republicaren alde vicia galdu çuten etcharriarrac. Gainera, Naffarroaco berce herrietan beçala, içan ciren confiscatutaco etcheac, emacumeei eguindaco ile-mozquetac eta tortura anquerrac ere. Azquen eguinquiçun honetan, Marcelino Jauregui nabarmendu cen berheciqui.

Benedicto Barandallaren taldeac orhoitzapen mingotsa eta anquerra utzi çuen bai Sacanan bai Guipuzcoan, aurretic erran beçala, guerraco jauncho baten guisa aritu cen ia hirur hilabethez, aurretic erran beçala repressionea, confiscatzeac, fusilatzeac, borchaquetac, torturac... gauçatu cituzten berac eta beretarrec. Haren taldea urriaren bucaeran deseguin cen, quideac armada franquistan integratu cirela. [5]

Franquismoaren amaieran, 1970eco abenduaren 10ean Jose Antonio Igoa hil cen. Burgosco processua salhatzeco manifestatione baten ostean atchilotuta eta torturatuta içan cen, handic egun gutira bere buruaz berce eguin çuen. 1979an , bercela, ETAc Jesus Ulaiar alcatea içandacoa (1969-1975) hil çuen. Udalaren ikerqueta baten arauera, [6] attentatu eta guero haimbat herritarrec herritic alde eguin çuen berce leku batzuetara vicitzen joaiteco. Halaber, ETArequin lothutaco 3 herritar hil dira.

2014co aphirilaren 13an udalerri honetan Euscal Herriaren independenciari buruzco galdequeta egui cen.

Demographia Aldatu

XX. mendearen lehen erdialdean nahico egoncor mantendu ondoren, bigarren erdialdean cerchobait hazteari ekin ceraucon populationeac. XXI. mendearen lehen hamarcadaraco 2.500 biztanleen inguruan cegoen Etcharri Aranazco biztanleria.

Etcharri Aranazco biztanleria

2008co erroldan jasso cenez, herrian vici ciren Espainiaz campoco ethorquinac 130 ciren, biztanleen % 5,31 ( Naffarroaco batez berceco copuruaren azpitic).

Politica Aldatu

Udal hautescundeac Aldatu

2007an Naffarroa Bai alderdi politicoco Maider Goñi Errazquin auqueratu çuten alcate. Udaletcheco cinegotzi guztiac lorthu cituen Espainiaco Aucitegu Nationalac Eusco Aberçale Ekinçaren candidatura bertan-behera uztean. Baliogabeco votoac 556 içan ciren (emandaco guztien %40,58) eta voto çuriac 107 (votoen % 13,14). Abstentionea %30,35ecoa içan cen.

Etcharri Aranazco Udala (2007)
Alderdia Votoac Cinegotziac
Naffarroa Bai 707 11

2011n , aldiz, Bildu içan cen nagussi (7 cinegotzi, Jose Ignacio Bacaicoa alcatea barne); NaBai 2011c 3 eta PPc bakarra erdietsi cituzten.

Etcharri Aranazco Udala (2011)
Alderdia Votoac Cinegotziac
Bildu 880 7
NaBai 2011 353 3
PP 120 1

Alcateen cerrenda Aldatu

2003-2007 Juan Bautista Mariñelarena Garciandía Herria
2007-2011 Maider Goñi Errazquin Naffarroa Bai
2011-2015 José Ignacio Bacaicoa Aristorena Bildu
2015-2019 Eneca Maiz Euscal Herria Bildu
2019- Silvia Marañón Euscal Herria Bildu

Udaletchea Aldatu

  • HELBIDEA: Cale Nagussia, 10

Azpieguiturac Aldatu

Garraioac Aldatu

La Burundesa autobus compainiaren Sacanaco herriac elkarcen dituen Gasteiz - Iruñea lineac guelthoquia daduca herrian. Guztira hirur cerbitzu içaiten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honaco hau da:

Cerbitzuac Aldatu

Etcharri Aranazco Cerbitzuen Mancommunitateco quidea da Etcharri Aranatz.

Cultura Aldatu

Euscara Aldatu

Etcharri-Aranazco Manuel Mundiñano [7] ( Ahotsac [8] projecturaco)

Etcharri-Aranatzeco euscara [9] Hego Sartaldeco naffarreran [10] cocatzen da, cehatzago erranda, Sacanaco euscara [11] da bertan hitz eguiten dena.

Hezcunça Aldatu

  • Andra Mari Ikastola
  • San Donato Ikastetche Publicoa

Hedabideac Aldatu

Argazqui galeria Aldatu

Etcharriar ospetsuac Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. a b c d e f Euscal Herriari Beguira. Udalbilça .
  2. Naffarroaco Governua. (2018). Naffarroaco Datu Sociolingüisticoac. Euscarabidea, 50-55 or. .
  3. Euscalçaindia . 155. araua: Naffarroaco udal icendeguia. .
  4. Naffarroaco Meteorologui Agenciaren webgunea.
  5. o Altafaylla, Navarra 1936. De la sperança al terror, Altafaylla, Tafalla, 2008.201-204. orrialdeac
  6. "Etcharr Aranatzec 80 urtheco suffrimenduaren erpin guztiac ikertu ditu".
  7. «Mundiñano Ezcutari, Manuel - Ahotsac.eus» ahotsac.eus (Noiz consultatua: 2018-11-29) .
  8. «Ahotsac.eus, Euscal Herrico hizquerac eta ahozco ondarea» www.ahotsac.eus (Noiz consultatua: 2018-11-29) .
  9. «Etcharr Aranatz - Ahotsac.eus» ahotsac.eus (Noiz consultatua: 2018-10-02) .
  10. «Hego-sartaldecoa - Ahotsac.eus» ahotsac.eus (Noiz consultatua: 2018-10-02) .
  11. «Sacanacoa - Ahotsac.eus» ahotsac.eus (Noiz consultatua: 2018-10-02) .
  12. «litteraturare çubiteguia - Jose Luis Assensio» çubiteguia.armiarma.eus (Noiz consultatua: 2018-12-30) .

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa