Romaniac [4] —textuinguru formaletaraco icena [4] —, ijitoac [4] ( Egypto leku-icenetic erathorria), buhameac [4] ( bohemiar retic) edo motchaileac —cembaitetan beren artean rom herria icenaz ere eçagunac (haien hizcunçan rom icenac «guiçona, senharra» erran nahi du)— guehiembat Europan vici den ethnia bat da, jathorria ciurrenic Indiaren ipha -mendebaldean duena, eta Erdi Aroan Europara emigratu çuena. Ijito euscaldunec errominchel icena dute, beren burua calo culturacoengandic berheizteco.

Romaniac
Rromane dźene
Flag of the Romani people.svg
Ijitoen bandera , 1933an sorthua eta 1971n officialqui onhartua
Biztanleac guztira
2—12 millioi [1] [2] [3]
Biztanleria nabarmena duten escualdeac

Hizcunça
Romaniera
Religionea
Christautassuna , islama , shactismoa
Cerikussia duten berce guiça taldeac
Dom , Lom eta berceac

Historia Aldatu

Gaur egun romaniac India eta Paquistan artean dagoen Punjab lurraldetic mundu ossora çabaldu cirela uste da. Theoria horrec bi oinharri ditu: hizcunçarena eta geneticoa. Alde batetic, romanierac lurralde hartaco hizcuncequin duen ancecotassuna; eta bercetic, ijitoec hango gendeequin duten ancecotassun geneticoa. Dirudienez, duela 1.500 urthe athera ciren jathorrizco escualde hartatic. [5]

Leinu baxucoenetacoac cirela uste da: parien castacoac, aleguia. Christo ondorengo 950 eta 1100 artean emaiten da lehendabici haien migrationea . Ijitoac Persiara III. mendean heldu omen ciren (non sindi edo hindi deitzen citzaien, Indiari icena eman ceraucon ibaiagatic). Herrialde honetan egonaldia eguin ondoren, munduan cehar çabaldu ciren.

Badirudi Persian ez çutela nahasqueta genetico handiric içan thoquico biztanleequin, nahiz eta hango haimbat hizcunça eçaugarri hartu cituzten. Duela 900 urthe Balkanetara iritsi ciren, eta han gueratu bide ciren ijito guehienac: hanche dago, gaur egun, ijitoen anhiztassun genetico handiena. Handic talde batec migratu bide çuen Erdialdeco Europara , eta handic Europaco mendebaldera nahiz ipharraldera. [5]

Iberiar peninsulara iristean, Andalucian eçarri ciren guehiembat, eta 1510etic aurrera hasten dira nabarmencen. Euscal Herrira , Europaco ipharraldetic ethorri ciren XV. mendean.

Bigarren Mundu Guerraren garaian, naciec eta haien alliatuec ijitoen genocidioa eguin çuten: millioi bat romani hil cituzten, porajmos icenaz eçaguna den holocaustoan. [5]

Chronologia Aldatu

  • 1539 : Paristic bota/vota cituzten.
  • 1931 : munduco ijito ancerqui professional bakarra eçarri cen Moscun .
  • 1971 : Lehen Ijito Congressua Londonen , ereserqu eta bandera hartu cituzten, rom terminoa onhartu cen, eta irainceco erabilitaco icenac ( tzigano , guitarno ) baztertu ciren.
  • 1977 : Indiaren proposamen bati jarraituz, Natione Batuen Eracundeco Berheizqueriarn Preventioneraco eta Gutiengoen Defensaraco batzordeec ijitoen escubideac respectatzeco dei bat eguin çuten.

Bandera Aldatu

 
Ijitoen bandera

Ijitoen bandera, 1971n Londonen ospatutaco Lehenengo Ijito Congressuan eçarri cen, non ijitoen ereserquia cein içanen cen adostu çuten ( Guelem Guelem ). Indiaco banderaren adaptationea da Bi lerro horizontaletan banatzen da, urdina eta verdea, gurpil gorri batequin haren erdian. Goico çathia, urdina, cerua symbolizatzen du, romani herriaren sabaia dena. Behecoa aldiz, verdea, lurra symbolizatzen du, igarotzen duten mundua. Gurpilac, Indiaco banderan ere aguercen denac, ascatassun desioa symbolizatzen du eçarritaco muguetatic harançago joaiteco. Ijitoen bandera, romani communitatearen symboloa da mundu ossoan.

Cultura Aldatu

Ijitoac nomadac içan dira bethi, baina sendo eusten derauete beren ohiturei eçarcen diren herrialdeetan, bertaco haimbat elementu ere bereganatuta. Adibideric garbiena Andaluciacoa da, non ijitoec flammencoaren musica eta dançac bere eguin dituzten.

Ijitoen berezco hizcunça romaniera da. Espainiar ijitoac calo delacoan minço içan dira, romanieran oinharritua, baina gaztelaniaco grammaticarequin. Romaniera Asia erdialdeco indoeuropar hizcunça bat da, ancinaco sanscritoari lothu . Gaur egun grecoaren eta rumanieraren ekarpen grammatical asco ditu.

Ijitoen Nationearteco Eguna aphirilaren 8an dugu.

Hizcunça Aldatu

Romanierac borz dialecto nagussi ditu, eta guztien abiapunctua Indiaco ipha -mendebaldean dago. Jathorrizco lurraldetic campora hartutaco lehenengo maileguac persieratic eta kurdueratic jass cituen, eta ondoren grecieratic . Guero, maileguac guztiz diversificatu dira, ekarpenac hartu baitituzte eslaviar hizcuncetatic , hungarieratic , rumanieratic , alemanetic , italieratic eta Europaco berce hizcuncetatic.

Caloa , espainiar ijitoec darabilten romanieraren dialectoa da. Ijitoen oinharrizco lexicoa gorde du, baina gaztelaniaren grammatic hartu du. Ijitoec, ostera, hitz asco eman derauzquiote gaztelaniari. Ijito nomadec calo hizcunça garbiago gorde dute ijito sedentarioec baino.

Ahaidetassun systema Aldatu

Senideen arteco egozpena aita-lerrocoa da. Hortaz, alabac aitaren leinura igarotzen dira. Aita-lerroco leinua da, ondorengo berdina duten persona talde batez ossatua, eta denec guiçonezcoen aldetic eguin ahal dituzte beraien lothurac. Guiçabanacoa bere ahaidetassunari oss estu lothuta dago, eta lothura horrec bere içaera sociala baldinçatuco du.

Ijito leinuac ezberdinac dira beren artean, eta autonomoac . Leinuen gainetic ez dago eguituraric, ijito taldeac relationatzeco. Leinu batec haimbat adar içan ditzaque, haimbat lekutan fincatuac. Leinu bakoitzeco quideac beren lerroco senideen ondoan vici ohi dira, eta badaquite non aurki ditzaqueten beren leinuco berce quideac.

Antholaqueta Aldatu

Ahaidetassun relationec ijitoen antholaquetaren oinharri dira, statuseco bi ardatz classificagarritic structuratzen direnac: sexua eta adina. Eguinquiçun social politicoac, adin minimo bat igaro dituzten guiçonezcoegui esleituta daude, eta laur dira:

  • " Vara ": Borrocatzeco ahalmen duen edocein guiçon edo muthico. Familia baten indarra " vara " copuruarengatic neurcen da.
  • " Bató ": Ezcondutaco guiçona, ancinaco rituengatic hobe, eta familia nuclear baten arduraduna da.
  • " Tío ": Adineco ijitoa, bere adinarengatic, bere gaitassunac eta jarrerac respectua sorrarazten du berceengan.
  • " Patriarcha ": Familia çabaldu baten burua. " Patriarcha "ren botherea ez da absolutua, eta hautazcoa ere ez. Moralezco autoritatean eta ijitoec beraien nagussiei deraueten respectuan oinharrituta dago haien botherea. Hortaz, patriarchac, “primus irterpares” baten moduan jarduten du, legue traditionala interpretatu behar du, eta honengatic belatu ere bai.

Leinu bakoitzaren barruan haimbat oinharrizco structura antholatzen dira. Haietaco garrancitsuena adinduen conseilua “ Cris Romaní ” içanen liçateque. Hauec, politicaren aguintea eta leinuaren adiarazgarria dute.

Janzquera Aldatu

Ijitoec beren trajeac dituzte, eta nahiz eta mendetan horiec aldatu, oraindic ere gainoncecoenetatic ezberdincen dira. Haien arropac osso deigarriac eta coloretsuac içaiten dira (urdina, gorria eta verdea erabilcen dute guehiembat). Guiçonezcoen deigarriric nabarmenena cota da eta emacumeenetan aldiz:

  • Orrazquera complicatuac, haimbat cinta lodirequin lothuac. Orrazquera, deigarri bakarra da Africaco ipharraldearequn lotzen derauena. Gainera, batzuetan cintac durbante baten moduan eramaiten cituzten.
  • Soingain batera lothutaco mantuac . Mantu hauec haimbat oihalez eguinac egoiten ciren, sorbaldan lotzen ciren eta bertan umeac eramaiten cituzten.
  • Marradun oihalac. Oihal hauen forma edo qualitatea emacumeen arteco berheizgarria cen.

Musica Aldatu

Harreman estua existitzen da ijito herriaren eta artearen artean, batez ere musica eta dança arloan. Ijitoec, eçarcen diren lurraldearen musica bereganatzen dute, beraiena bihurtuz. Ijitoen musicac , alderdi osso garrancitsua ossatzen du stylo ezberdinen aberastassunean, çainquetan eta hazcunçan. Espainian, flandesaren casua dugu haimbat eçagun famatuequin; Camarón de la isla , Manolo Caracol , José Mercé edo, Raimundo Amador . Haimbat flammenco-dançari “ bailaor ” icen bat sorthu dute internationalqui. Hauen casu Carmen Amaya , Joaquín Cortés edo, Farruquito dugu.

Gastronomia Aldatu

Ijitoen sukaldaritzan bi eçaugarri nabarmencen dira: batetic, communitate honec jateco garaian berezco usadioac dituztela eta bercetic, ijitoec vici diren inguruco jaqui eta edariac beren ohituretara moldatzen dituztela. Gainera, ijitoen platerac çapore eta colore fuertedunac dira eta horien falta dituen jaquiren bat mahaian aurkitzean “hau payoen erregosia da”. Ijitoen ohico sukaldaritzan gança , lecale eta patata ascoco platerac erabilcen dira, nomadac içanda, energia ascoco jaquiac prestatzen cituztelaco. Cafe belça ecin da ahanci, Haien edari sociala dena.

Errominchelac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Errominchel »

Euscal Herrian ere ijito talde ugari egon dira eta badaude. Horien artean errominchel deithutacoa ceuden, euscararen aldaera berheci batean hitz eguiten çuten ijitoac eta, horregatic, euscal ijito icenaz eçagutuac.

Laphurdico costaldean cascarot icenecoac ceuden.

Ijito ospetsuac Aldatu

 
Ijito herriac içaera nomada içan du mendetan.

Politicariac Aldatu

Idazleac Aldatu

Musicariac Aldatu

Actoreac Aldatu

Artistac Aldatu

Quirolariac Aldatu

Boxeolariac Aldatu

  • Jem Mace, Barecnuccleco boxeo irabazlea, boxeo berriaren Aita.
  • Bartley Gorman, Britainiaco escularruric gabeco boxeolaria.
  • Johann Wilhelm Trollmann, alemaniarra, pisu astuneco boxeolaria, Porraimos bitartean hilda.
  • Ivailo Marinov, Bulgariacoa, bronche domina pisu arhinean 1980co Athenaseco Joco Olympicoetan, eta urrhezco domina categoria berdinean 1988co Seuleco Joco Olympicoetan.
  • Faustino Reyes, espainiarra, cilharrezco domina luma mailan (< 57 cg), 1992co Barcelonaco Joco Olympicoetan.
  • José Antonio Jiménez, espainiarra (1971-1973co Espainiaco irabazlea).
  • Domenico Spada, italiarra.
  • Silvio Branco, italiarra.
  • Michele di Rocko, italiarra.
  • Johnny Francam, britainiarra.
  • Henry Wharton, britainiarra.
  • Billy Joe Saunders, britainiarra, cilharrezco dominaren irabazlea welter divisionean, 2008co Pequingo Olympiar Jocoetan.

Footballariac Aldatu

Berce batzuc Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. Encyclopædia Britannnica Online . Rom. .
  2. Lewis, M. Paul, ed. Ethnologüe: Languagues of the World. (16. arguitaraldia) Dallas: SIL International .
  3. BBC News. (2011-04-05). EU demands action to taccle Roma poverty. .
  4. a b c d Euscalçaindia . ( PDF ) 190. arauaː Munduco herriac eta ethniac. .
  5. a b c Isabel MENDIÇABAL ECEIÇABARRENA: «Ijitoen jathorria, DNAn islatua» [ Bethico hautsitaco esteca ] , Elhuyar Sciencia eta Technologia , 2013-04-25, 297. cembaquia.

Bibliographia Aldatu

  • (Gaztelaniaz) Jesús María Apparitione Guervás eta María Ángueles Delgado Burgos. La educación intercultural en el spacio europeo de educación superior . Madril:Fundación para la investigación y formación en interculturalidad y educación para el desarrollo (2011).
  • (Gaztelaniaz) Conoce al pueblo guitarno. Movimiento contra la intolerancia . Materiales didácticos n. º1.
  • Juan de Dios Ramírez-Heredia. Romani-caloz Hitz Eguiteco Lehen Esculiburua . Gasteiz: Union Romaní, Union del Pueblo Guitarno. Eusco Jaurlaritza (2001).

Campo estecac Aldatu

Campo estecac Aldatu