Erriberrico Regue Jaureguia

Erriberrico babestutaco eraiquina

Erriberrico Regue Jaureguia edo Erriberrico gaztelua Naffarroaco regue-reguinen egoitza içan cen, XIII. eta XIV. mendeetan Erriberrin eraiquitac eraiquin militarra. Carlos Noblearen reguealditic aurrera Naffarroaco Resumaco Gortheare egoitza içan cen. Naffarroaco cultura ondassuna icendatua dago. Alboan, atchiquia du Andre Maria Reguinaren eliça .

Erriberrico Regue Jaureguia
Cultura ondassuna
Palacio de Olite.JPG
Hegoaldeco aldea. Escuinean, gaztelu çaharra dago, erdialdean, berriz, gaztelu berria. Commons-logo.svg Irudi guehiago
Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Provincia   Naffarroa Garaia
Udalerria Erriberri
Coordenatuac 42°28′54″N 1°38′58″W
Historia eta erabilera
Irequiera XIII. mendea
Jabea Patrimonio National (en) Itzuli
Sunsipena XV. mendea
Architectura
Styloa architectura gothicoa
Ondarea
BIC RI-51-0000306
« ...segur ez dela regueric halaco jauregui eta gaztelu ederragoequin, ezta haimberce guela urrhezcorequin...
...ecin liteque erran, ezta irudicatu ere, cein miresgarri eta handiosa den jauregui hau...
»
XV. mendeco alemaniar bidaiari batec idatzitaco hitzac [1] .

Historia Aldatu

 
Erriberrico jaureguia XIX. mende amaieran edo XX.aren hassieran, Isidro Gil Gabilondo margolari azcoitiarrac (1843 - 1917)

Jaureguia eraiquitzeracoan ez çuten projectu "ossoa" eguin eta mendeetan cehar eguinico ethengabeco lanen emaitza da. Gaur egun, jaureguia hirur çathitan banatua dago: Jauregui Çaharra (egun Espainiaco Tourismo Paradore dena), San Jurgui capperaren hondaquinac eta Jauregui Berria.

Jauregui Çaharrac, icenac dioen beçala ancinacoenac, oimplano lauquiçucen du eta romatar garaico praetorium -a dela uste da [2] , babes systemaco eraicunça garrancitsuena. Horma eta dorreetaco oinetan romatar garaico aztarnac aurkitzen dira, I. mendecoac [3] [4] .

Gaurco itchura emaiten deraucoten/dioten lan nagussiac Anso VII.a Naffarroacoaren erreinaldian, XIII. mendean , hassia içanda ere, guehiena XIV. mendearen bucaeran eta XV. mendearen hassier artean eguin çuten, batez ere 1402-1424 tartean. Garai hartaco Naffarroaco regueac , Carlos Nobleac , gaztelua regue egoitza bihurcea erabaqui çuen eta beraz jaureguiec behar cituzten aphaingarriz bethe cituen. Evreux leinuco regue hura eçagunagoa da cultura eta jaureguico luxuzco vicimoduagatic, bere campaina militarrengatic baino, eta horren lekuco da Erriberrico jaureguia, garaian Europaco luxuzcoenetarico bat.

Carlos III.a Leonor Trastamaracoarequin ezcondu cen 1375ean, eta çorci seme-alaba içan cituzten. Horien artean cegoen Çuria reguina (reguealdia 1425-1441 artean), Vianaco princearen ama. Biec Erriberrico gortheco vicimodu lasaia goçatu çuten, XVI. mendea hassi arte.

1512co Gaztela eta Aragoico resumen Naffarroaco conquista eta guero jaureguiaren hondatzea hassi cen, bakarric regueordeec noicean behin erabilia içan celaco. Pixcanaca-pixcanaca hondatzen ari bacen ere, XIX. mendearen hassiera oraindino çutic cegoen eta Iberiar Peninsulaco Guerran , 1813an , Espoz y Minac erabaqu çuen jaureguia erretzea Napoleonen tropec erabil ez ceçaten.

1923an Naffarroaco Foru Aldundiac iragarri çuten lehiaqueta gaztelua çaharberritzeco. Lehiaquetaren irabazleac Javier eta Jose Iarnotz içan ciren [3] eta egungo itchura sorthu çuten lanac 1937an hass çuten. Lanac oraindino bucatzeque daude içan ere gazteluaren jathorrizco eguitura berrescuratzea dute helburu, ancinaco eraiquina eta çaharberritutacoa berheiciz. Tamalez, harresiac bethetzen çuen barne-decoratione joria behin bethico galduta dago, gaztelua inguratzen çuten campoaldeco lorateguiac beçala.

Describapena Aldatu

Carlos III.a Nobleac ancinaco gaztelu çabaldu eta regue jaureguia eraiqui çuen. Ascoc " gaztelua " deitzen badute ere, gaztelua baino areago jaureguia da, eraiquitzeracoan vicileku-aldeac militar-aldeac baino importanteagoac cirelaco.

Jauregui Çaharra Aldatu

 
Jauregui Çaharraren fachada nagussia
 
Solairu nagussico leihoen xehetassuna, non reguearen armarriac aguercen diren, Naffarroacoa eta Evreuxcoaren combinationa .

Eraiquin hau cen jauregui ossoaren jathorrizco erdigunea. Romatar garaico oinharrien gainean eraiquia, visigothoec hartu çuten VII. mendean eta Anso Azcarra regueac visitatu, Tibalt dynastiacoec ( Tibalt I.ac eta Tibalt II.ac ) guztiz eraberritu çuten arte XIII. mendean.

Jathorrian, erdico patio baten inguruan eguituratua cegoen. Behe solairuan "Gorthearen Aretoa" cegoen ( Naffarroaco Gortheen batzartoqui ) eta solairu nagussian "Joana andrearen gambera" eta "Gambera lucea" (fachadaco leihoequin). Jauregui berria eraiqui ondoren, eraicunça hau çalditegui, bihitegui eta jantoquietaraco erabili cen.

Naffarroaco conquistaren ondoren, regueordeen egoitza içan cen urthe batzuz. 1584an, Almaçango marquesac sarrera berria eguin ceraucon Philippe II.a Espainiacoaren armarriarequi , egun osso hondatua dagoena. XIX. mendeco sutearen eta ondorengo arpilatzeen ondoren, guztiz sunsituta utzi çuten, salvu-eta campo hormac eta dorreac. Egungo barnealdea ossoqui berria da, XX. mendeco bigarren erdialdean eraiquia hotel bat eçarceco.

Laur erpinetan dorre bana dago: "San Jurgui dorrea", "Presondegui dorrea", "Cicoinaren" edo "Talaiaren dorrea" eta icenic ez duen laurgarrena.

San Jurgui cappera Aldatu

 
San Jurgui capperaren eta Reguinaren jaureguiaren hondaquinac, campoaldetic.

Jauregui Çaharraren alboan cocatua, Andre Maria eliçaren absidearen ondoan, San Jurgui cappera regue-reguinen othoizleku privatua cen. Içan ere, Andre Maria eliça handieguia eta opharoeguia cen eguneroco vicitzaraco, eta ospaquiçun garrancitsuetan soilic aguercen ciren.

XIV. mende amaieran eraiquia, gune horri "Reguinaren jaureguia" ere deitzen çaio, Leonor Trastamaracoac sustatu baitzituen obrac. Eraicunçan Valenciaco hargui musulmanec parte hartu çuten eta Martin Peritz Liçarracoa içan cen harguin-maisua.

Hala ere, egun bi horma leihodun baino ez dira gueratzen, berce guztiz hondatu baita. Lurrazpian ordea, jaureguico upategui bat gordetzen da oraindic.

Reguearen gambera Aldatu

Leiho gothico çabalac eta sutondo handia dituen gambera handi hau regueac erabilcen çuen, gombidatuei harrera eguiteco. Beguizten gambera ere erraiten çaio, çurezco cassettoidun sabai ossoan beguiztac baitzeuden landuric, Carlos III.aren ikurretaco bat cena.

Choco batean dagoen irtengune chiquia “retrait” delacoa cen, hau da, regueac atseden harceco erabilcen çuen lekua privatua.

Reguearen galeria Aldatu

 
Reguearen galeria, campotic.

"Reguearen galeria" Europaco gothico civilaren adibide garrancitsua da. Hegoalderatz beguiratzen du eta "Laranjondo gaineco galeria" ere erraiten citzaion, beguiratoquico behealdean cegoen laranjondo lorateguiarengati . Egun, "Masustondoaren patioa" dago behealdean, bertan masustondo çahar bat baitago.

Carlos III.aren vicitzaren azquen urtheetan, beirate coloredunez estali cen, aire-lasterric içan ez cedin. Gainera, berce guela batzuetan beçala, çurezco sabaia , ederqu landua, urrheztatua cegoen. Arcuen traceria beguiratu , erraz berheizten da çaharberritu den çathia (escuinaldea) eta jathorrizcoa.

Reguinaren gambera Aldatu

"Reguinaren gambera" edo "Aingueruen gambera" Jauregui Berrico lehen solairuan dago, Reguearen gamberaren alboan, baina hego-ekialdera irequia. Gaineraco guelac beçala, behinola guztiz aphaindua cegoen: çurezco behe-oholac , colorezco ceramica, tapiz , margo eta iguelsulanez . Pyreneoetatic ekarritaco çurez eguinac ciren atheac, tapiz- gortina lodiz estaliac. Adreilu esmaltatuz çolaturic ceuden lurrac, ihizco lurreco tapicez estaliac, horietaco batzuc Cipre edo Turkiatic ekarriac. Leihoen itchitura colorezco beiratez, harçuriz edo oihal ezcoztuz eguin cegoen.

Reguinaren galeria Aldatu

 
Reguinaren galeria (lorateguia) Reguinaren gamberatic ancemanda
 
Reguinaren galeria
 
Arcuen guela, Reguinaren galeria eusteco

Reguinaren gamberari atchiquia eta Arcuen guelaren gainean cocatua, erdi- calostra itchurac lorategui esequi da Reguinaren galeria. Gaur egun erabat çaharberritua dago, jathorrizco elementu guti ez baitira guelditu, horien artean filacteria duen aingueru bat eta çuthabeen oinharriac.

Lorateguiaren azpian, behe soilairuan, "Arcuen guela" dago, jaureguico guela ikusgarrienetacoa. Eraicunça-eguinquiçun soila çuen, Reguinaren galeria eusteco eguin baitzen, arcu çorrotz handiz eraiquia. Euria eguitean edo lorateguia ureztatzean , ura guela hontara isurcen cen, erabilgaitz bihurtuz, batez ere neguan. Iragazgaitzeco lanac XX. mendean eguin ciren. Gaur egun, aguerthoqui beçala erabilcen da Ancerqui Classicoaren Jaialdian .

Iguelsulanen gambera Aldatu

"Gambera mudejarra" ere erraiten çaio, hango hormen çathi bateco iguelsulanen motagatic. Jathorrizco aphainqueta (partialqui) mantendu duen guela bakarra da: Riberaco maisu mudejarrec [5] eguindac 10 panel daude bertan. Marrazqui geometricoac, beguiztac, ikur heraldicoac eta gaztainondo hostoac irudicatzen dituzte berceac berce.

Aphaindurac ancinacoac eta asqui delicatuac direnez, visitarien copurua mugatua dago.

Jauregui berrico dorreac Aldatu

 
Nagussia, Fenero eta Hirur Coroen dorreac, Laur Haiceen dorretic ikussiac, eta jaureguiaren inguruac.

Fenero portaleco dorrea Aldatu

Dorre azpian dagoen sarbide portalea da Erdi Arotic egundaino bere horretan iraun duen bakarra. "Fenero portalea" deitzen da, Erriberrira cekarten belhar ondua ( romancez feno ) handic sarcen baitzen. Portalearen gainean Naffarroaco eta Evreuxco armarria dago.

Talaia dorrea Aldatu

"Talaia dorrea" edo "Celatariaren dorrea" icenecotic controlatzen cen ea campotic berriric helcen cen Erriberrira. Talaiatic Uxue herriaren silueta ikusten da. Aragoico resumaren ugatic osso hurbil cegoenez, Uxuetic seinaleac eguiten ciren inguruco herrietaco behatoqui edo talaietara, balizco arriscuez ohartarazteco.

"Joiosa Guardaren dorrea" ere erraiten çaio ( francesezco Joyeuse Garde erranbidetc , euscaraz "Çainça Alaia"), soldaduac çainçan ceudelaric edaten, dadotan edo cartetan passatzen baitzuten dembora. Egundaino gorde den leihoco traceriac Bethiereco beguizta irudicatzen du, Carlos III.aren ikurretaco bat.

Laur Haiceen dorrea Aldatu

"Lau haiceen dorrea" laur aldeetara irequita dagoen dorrea da, hirur behatoqui edo leiho gothico handi dituena. Horregatic " Tres finnestras dorrea" ere erraiten çaio ("leiho" romancez finnestra ). Dorreco behatoqui horietan jarriac, regue-reguinac eta aithoren semeec jaureguiare campoaldeco celhaigunean eguiten ciren ikusquiçunac ikusten cituzten, hala nola cecenquetac , justac , torneoac eta pilota jocoac . Gangaren guilçarrian Naffarro -Evreuxco armarria dago, jaureguico eta herrico berce haimbat thoquitan beçala.

Hassieran, passabide estu batec (estalia, beharbada) lotzen cituen Thaiala dorrea eta Laur Haiceena. XVI. mendean hormabularrac eta arcu sendo batzuc guehitu cerauzquioten dorreei haiec indarceco.

Martin Peritz Liçarracoa içan cen harguin-maisua [6] .

Uharcaren dorrea Aldatu

"Uharcaren dorrea" andel beçala erabilcen cen eta hango harriac berunez lothuri ceuden, cirriquituetatic uric isur ez cedin. Ceramicazco hodien bidez, Cidacos ibaitic dorrearen behealdera bideratzen cen ura, jarraian, horren oinharrian cegoen çurezco torloju batec uharcaren barneraino igotzen çuen.

Jauregui ossoac berunezco hoditeria çuen, ura bideratzeco. Oraindic hormetan anceman daitezque hodiac sarcen ciren erretenac, batez ere Masustondoaren patioan eta Lorategui Çaharrean.

Hirur coroen dorrea Aldatu

"Hiru coroen dorrea" jaureguico ikusgarrienetacoa da: octogono oimplanocoa, hirur gorphutz ditu, gorunz gutituz doacenac. Hortic dathorquio icena. Ingurabidez eta matacanez inguraturico solairuen gainaldean, bi chiminia artistico eçarri ciren XX. mende erdialdeco çaharberritzean.

Horri buruzco condaira baten arauera, regueac eraiquiaraci çuen horrela dorrea, bere seme-alabec jolastoquia içan ceçaten. Hala ere, ez dago halacoric baieztatzen duen aguiriric.

Dorre nagussia Aldatu

"Dorre nagussia" 40 m garai da, jaureguico punctu gorena. Hala ere, jathorrian ez cen hain handia, çaharberritzean goratu baitzuten. Guehitutaco çathia argui ikusten da hormetaco harlanduetan , behecoac çaharragoac eta latzagoac baitira eta goicoac berriagoac eta leunagoac.

Lorategui çaharra Aldatu

Jauregui Berriraco egungo sarbidea dena, garai hartan "Lorategui çaharra" deitzen ceraucoten/cioten, çuhaitz eta bercelaco landare ugari baitzegoen han. Barnean cein inguruan jaureguiac cituen lorateguien adibide xume bat berceric ez da. Laranjondo , limoiondo , cidrondo , mingranondo edo jasminez betheri ceuden lorateguiac, garai hartan landare exoticoac baitziren, osso estimatuac.

Patioan Andre Maria eliçaren absidea ikusten da, baita campandorreren oina ere.

Elhurçuloa Aldatu

 
Jaureguico ancinaco elhurçuloa .

Harresien campoaldean dago elhurçuloa , baina jaureguiari atchiquia ia, leku ospelean . Arrautza-oscol itchur du eta haren azpian 8 m sacon den çulho edo putzua dago, non neguco içotz eta elhurra gorde eta uda arte içozturic mantencen cena. Horrela, edari hotzac edo içozquiac prestatzeco erabilcen cituzten, baina baita ere janharia conservatzeco edo medicunçan erabilceco. Isolatione thermico bermatzeco, içotz-elhurrac gueruçatan ipincen cen, lasto gueruça tartecatuz.

Nahiz eta ecin den baieztatu regue-reguinec erabili çutenic, haimbat aguiric frogatzen du XVII. mendetic XX. mende hassierara erabili cela.

Referenciac Aldatu

  1. Egun Londonco British Museumean gordeac. "THE ROYAL PALACE OF OLITE", congresss2008.metamorphose-vi.org
  2. Jusué Simonena. (1985)., 234 or. .
  3. a b Gil Cornett, Leopoldo. (2004). Papeles del Partal: revista de restauración monumental. Academia del Partal, 121-153 or. ISSN 1695-3029 . .
  4. Martínez de Aguirre. (1987)., 142 or. .
  5. Martinena Ruiz, Juan José. (1980). Naffarroaco Aurrezqui Kutcha ed. Liçarra: Salvat S.A. de Editiones, 70-73 or. ISBN 84-7137-604-0 . .
  6. Auñamendi eusco encyclopedia. ISSN 2444-5487 . .

Bibliographia Aldatu

  • Iturralde Suit, Juan. (1870). El castillo de Olite. Studio histórico-artístico. Iruñea (arguitaratze data: 1922) .
  • Mariano Carlos Solano y Gálvez, Marqués de Monsalud "El Palatio Real de Olite" , Bollettín de la Real Academia de la Historia , 49 (1906), 435-447 or.

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa