Erriberri

Naffarroa Garaico udalerria

Erriberri [4] ( [eriβeri] ) Naffarroa Garaico erdialde-hegoaldeco udalerri bat da. Icen bereco merindadearen hiriburua da, nahiz eta dena merindadeco herriric populatuena Tafalla den. Erriberric 3.886 biztanle cituen 2014. urthean.

Erriberri
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
Vista general Olite.jpg
Naffarroaco Regueen jaureguia eta Erriberrico ikuspegui orocorra.
Erriberriko bandera
Bandera

Erriberriko armarria
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Olite.svg   Erriberri
Escualdea Tafallaldea
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Icen officiala Bandera de Olite.svg Olite <> Erriberri [1]
Alcatea Andoni Lacarra (Agrupemos Olite - Erriberri Elkartu)
Posta codea 31390
INE codea 31191
Herritarra erriberritar
Geographia
Coordenatuac 42°29′15″N 1°39′45″W
Açalera 83,20 cm²
Garaiera 388 metro
Distancia 42 cm ( Iruñetic )
Demographia
Biztanleria 3.998 (2021: Green Arrow Up.svg 17)
Densitatea 48,05 biztanle/cm²
Çaharcea [2] % 31,76
Ugalcortassuna [2] ‰ 38,11
Economia
Jarduera [2] % 76,86 (2011)
Desberdintassuna [2] % 8,3 (2011)
Langabecia [2] % 11,96 (2013)
Euscara
Euscaldunac % 6,10 (2018) [3]
% 2,62 (2010) [2]
Datu guehigarriac
Sorrera I. mendeco romatar aztarnac
621 (?) fundationa
Webgunea http://www.olite.es

Geographia Aldatu

Ingurune naturala eta clima Aldatu

Erriberric oro har erliebea asqui laua du, tarteca muino leunac dituela. Cidacos ibaia udalerritic igarotzen da, Murillo el Cuende udalerrira ailegatu aurretic.

Naffarroa Garaico erdialde-hegoaldean dagoenez, clima mediterraneoaren eta Ebro ibarrecoaren tarteco clima du Erriberric. Urtheco precipitationeac batez berce 500-600 mm artecoac dira, eta urtheroco egun euritsuac 70–80 içaiten dira; beraz, eguneco 5,4 mm euri içaiten da. Euria urthe ossoan cehar eguiten du, nahiz eta udaberria berce urtharoac baino euritsuagoa den. Batez berceco temperatura asqui ephela da, 13-14 °C bitartecoa, eta mendialdeco edo Riberaco temperaturec baino gorabehera gutiago içaiten ditu urthean cehar.

Jathorrizco landareditic, artadi bakan batzuec baino ez diraute gaur egun.

Herrigunearen campoaldean, itsas mailatic 375 metro gorago, Naffarroaco Foru Erkidegoco Governuac jarritaco statione meteorologicoa dago. [5]

Udalerri mugaquideac Aldatu

Erriberriren mugaquide dira: ipharraldean Tafalla , hegoaldean Marcilla eta Capparroso , ekialdean San Martin Unx , Beire , Pitillas eta Murillo el Cuende eta mendebaldean Falces .

Historia Aldatu

 
Erriberrico jauregui çaharraren ikuspeguia.

Romatarren garaitic aurkitutaco aztarnen arauera, christo ondorengo bigarren mendean, Erriberriren herrigune aitzindaria, romatarren defensaraco gothorleku sarearen guneetaco bat cen. Erriberriri ( Oliguicus ) buruzco lehen aiphamena 621 , urtheco da, Suintila iceneco regue visigothoac herria vascoiengandic babesteco. Behe Erdi Aroan , herriac garapen handia içan çuen, Naffarroaco regue-reguinengandic jassotac babes eta bulçadagatic. XV. mendean Carlos III.a Nobleac eta Leonor Trastamaracoac, Erriberrico Naffarroaco Regueen Jaureguiaren eraicunça hassiaraci çuten, garai hartaco opharotassunaren adiarazgarri.

1407an Carlos III.a regueac Erriberrico merindadea sorth çuen, Erriberri hiriburu içanic. Merindadeac, Naffarroaco lehen banaqueta administrativoaren arauera borz ciren, Iruñeco merindadea , Liçarraco merindadea , Tuteraco merindadea , Çangoçaco merindadea eta Erriberricoa. Herriaren garapena ethen eguin cen, Gaztelaren invasionearn ondorioz eta herriaren gaimbeherac XIX. mendea arte iraun çuen.

XIX. mendearen amaieran, gathazca handia sorthu cen nekaçaritza munduan, herri-lurren eta nekaçari cooperativen muguimenduaren artean. Naffarroa Garaico lehen nekaçari cooperativa eta espainiar statuco hirurgarrena Erriberrin sorthu cen, mende hartan bertan. XX. mendeac aurrera eguin ahala, oihalguinçaco eta automobilguinçaraco pieçac ekoizten cituzten empresac sorthu ciren. Herriac horrela biztanleria irabaci, eta inguruco herrietaco biztanleen lanthoqui bihurtu cen.

Economia Aldatu

Nekaçaritza Aldatu

Traditionez, nekaçaritzari eta ardoguinçari lothutaco empresac içan dira nagussi. Gaur egun ardoari lothutaco haimbat empresa daude, eta azquen urtheetan ardoaren gaineco museo bat irequi da herrian. Horrez gain, oihalguinçari lothutaco industria eta bercelaco industria chiquia daude.

Nekaçaritza cooperativen sorceari dagoquionez, Erriberric Naffarroa Garaico berce edocein herric baino cooperativa guehiago sorthu cituen XX. mendean . Lehena, 1911co abuztuaren 20an sorthutac Erriberritar Upategui Cooperativa içan cen. Bi urthe gueroago, 1913co ekainaren 4an , Uztagui Batuen cooperativa sorthu cen, Uxueco Andre Mariaren cooperativa 1947co açaroaren 15ean , Alcoholen Cooperativa 1942co uztailaren 29an (gaur egun desaguertua), eta 1964co uztailaren 24an Nekaçaritza cooperativa.

Upateguiac Aldatu

1982co abuztuaren 14ean , Naffarroaco governuac ardoguinça eta enologia stationea inauguratu çuen, EVENSA delacoa. Ondorengo urtheetan icena aldatu eta EVENA deitzen da 1980co hamarcada bucaeratic. Jabego erroldan, Erriberric dituen lur amancommunen % 70 cembatuta daduca. Erriberrico merindadean mahastiac landatzeco lur guehien erabilcen dituen herria da, laborança lurren % 22,5.

Erriberrico upateguiac honacoac dira:

  • Bodegas Ochoa S.A.
  • Bodegas Pagos de Araiz S.A.
  • Bodegas Piedemonte Sociedad Cooperativa
  • Bodegas Vega del Castillo

Industria Aldatu

Erriberrico sectore industrialac mota desberdineco empresec ossatzen dute, elicadura, metallaren transformationea, energia berriztagarrien machineria eraicunça eta nekaçaritzaco machinençaco eraicunça empresac berceac berce. Herria, gune strategicoan dago, Naffarroa erdian, eta AP-15 eta N-121 errepideen ondoan. Horrez gain, Tafallarequin batera, Erriberri Ribera eta Iruñerritic campo biztanle guehien bilcen dituen Naffarroaco gunea da, eta horrec eraguinda bi industrialde nagussi daude herriaren inguruan.

  • Beireco industrialdea
  • La Nava industrialdea

Beireco industrialdea, Erriberri hegoaldean dago, Beireco udalerrian, baina escualdeco persona ascoc eguiten dute lan bertan.

Cerbitzuac Aldatu

Cerbitzuen sectorea ahula da nekaçaritza eta industriarequin alderatuta. Batetic, herrico alde çaharreco bethico dendac daude, eta gune berrietan eraiquitaco auçoetaco denda, banquetche eta bercelaco negocioac. Horrez gain, XX. mendearen azque laurdenean, tourismoaren garapenac, millaca visitari eracarri ditu Erriberrira, herrico monumentu eta ondorea ikustera, eta tourismoarequin cerikussia duten empresa eta hotelac sorthu dira.

Demographia Aldatu

XX. mendean Erriberric biztanle copuru constantea mantendu çuen. XXI. mendearen lehen hamarcadan, berriz, % 20 inguruco hazcundea içan çuen populationeac.

Erriberrico biztanleria

2008co erroldaren arauera, Espainiaz campoco 251 ethorquin vici ciren herrian, biztanleriaren % 7,15 ( Naffarroaco Foru Erkidegoco batezbercecoaren azpitic).

Politica Aldatu

Udal hautescundeac Aldatu

1999tic 2011ra Erriberrico alcatea PSN alderdico Carmen Otchoa Cannella içan cen. 2007an vozcatuena UPN (5 hautetsi) içan cen baina Otchoac bere alderdico (4) eta NaBaico (2) cinegotzien votoac lorthu cituen. Baliogabeco votoac 25 içan ciren (emandaco guztien % 1,15) eta 84 voto çuri içan ciren (votoen % 3,91). Abstentionea % 25,63 içan cen.

Erriberrico Udala (2007)
Alderdia Votoac Cinegotziac
UPN 970 5
PSN 759 4
Naffarroa Bai 335 2

2011co udal hautescundeetan aldaquet suertatu cen alcatetzan UPNco Francisco Javier Legaz Egueac escuratu baitzuen. Alderdi centralisten artean PSNc eta PPc ere ordezcaritza lorthu çuten. 2007-2011 aguintaldian NaBaico cinegotziac içandaco biac Bilduco eta NaBai 2011co cerrendaburuac içan ciren; lehenac baino ez çuen lorthu udalbatzaco quide bihurcea.

Erriberrico Udala (2011)
Alderdia Votoac Cinegotziac
UPN 812 5
PSN 579 4
PP 261 1
Bildu 179 1
NaBai 2011 135 0

Udaletchea Aldatu

Erriberrico udaletchea Carlos III.a Noblearen plaçan dago, eta 1949an eraiqu cen udaletche çaharra cegoen orube berean. Eraiquina Victor Eusa architectoac diseinatu çuen. Udaletchea adreiluz eguina dago, eta campoalderaco hirur fachada daduzca, lauquiçucen itchuraco oinharria eta hirur solairu. Beheco solairua arcupedun galeria batez ossaturico portico batec ossatzen du, eta azquen solairuan arcutchodun galeria bat dago. Eraiquinaren goialdean erlojua dago, ethorri classicoco eguitura baten gainean.

  • HELBIDEA: Carlos III.a Noblearen plaça, 20

Alcateen cerrenda Aldatu

1995-1999 Jesús Garde Valencia
1999-2003 María del Carmen Otchoa Cannella PSN
2003-2007 María del Carmen Otchoa Cannella PSN
2007-2011 María del Carmen Otchoa Cannella PSN
2011-2015 Francisco Javier Legaz Eguea UPN

Azpieguiturac Aldatu

Garraioac Aldatu

Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteco lineac guelthoquia daduca herrian. Eguneco borz cerbitzu içaiten dira norabide bakoitzeco. Lineac honaco ibilbidea daduca:

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteco lineac guelthoquia daduca herrian. Eguneco cerbitzu bakarra içaiten da norabide bakoitzean.

Errepideac Aldatu

Cultura Aldatu

Euscara Aldatu

Naffarroaco Foru Erkidegoco Governuac onhartutac Euscararen Foru Leguearen eraguine , gaur egun Erriberri eremu mixtoco udalerrietaco bat da. 1986tic 2017 arte, eremu ez-euscaldunecoa içan cen, eta hori dela eta, hizcunça official bakarra gaztelania cen. 2001eco erroldan, herritarren % 2,61c cequien euscaraz hitz eguiten.

2008an Naffarroaco Ezquer Batuac eta Naffarroa Baic Euscararen Foru Leguea aldatu eta gune mixtoan udalerri guehiago sarceco (horien artean Erriberri) proposamena aurkeztu çuten Naffarroaco Parlamentuan . UPN ez berce talde guztien baiezco votoarequin proposamena aurrera atheraco cela cirudienean, PSN alderdiaren ustecabeco jarrera aldaquetac atzera bota/vota çuen gune mixtoaren hedapena. [6]

2009co urtharrileti Erriberrico udalerriaren icen officiala Erriberri da euscaraz, eta Olite gaztelaniaz. [1]

2017co ekainean, aurrera athera cen motionea Naffarroaco Parlamentuan eta eremu mixtoan sarthu cen Erriberri, berce 43 udalerrirequin batera. [7]

Jaiac Aldatu

 
Reguinaren iragambidea.

Erriberrico jaiac irailaren 13tic irailaren 19ra ospatzen dira, Gurutze Sanctuaren omenez, nahiz eta herrico patroiac ekainaren 29an eta abenduaren 8an ospatzen diren. Urthero, abuztuco asteburu batean Erdi Aroco açoca antholatzen da. Merkatuan iraun bitartean herria, garai hartaco ikurrequin atondu eta biztanleetaco asco garai hartaco arropequin janzten da. Horrez gain, ancinaco officioen eracustaldiac eguiten dira.

Bercelaco jaien artean, maiatzaren 22tic hurbilen dagoen larumbatean, Sancta Briguida baseliçaraco romeria içaiten da. Herrico quadrillec bertan bazcalcen dute. Eta horrez gain, Coleraco Ama Virgina, abuztuaren 26an .

Erriberrico Ancerqui Classicoaren festivala Aldatu

Uda garaian ospatzen da, uztailaren erdialdetic abuztuaren hassierara. Ancezpenac hirur thoquitan eguiten dira, batetic haice çabalean, regue jaureguiaren ondoan, La Cava iceneco gunean. Ançoquiac 650 personarençaco thoquia daduca. Horrez gain, San Pedro eliçaren claustroan emanaldi chiquiac antholatzen dira, 120 persona guehienez sar baitaitezque. Regue jaureguiaren barruan ere eguiten dira.

Elkarteac Aldatu

Cerbitzuac Aldatu

Erriberri, Mairaga-Erdialdea mancommunitateco quidea da.

Ondassun nabarmenac Aldatu

 
Sancta Maria eliçaren portale gothicoa

San Pedro eliça Aldatu

Saconceco, iracurri: « San Pedro eliça (Erriberri) »

San Pedro eliça romanicoa , handitze gothico eta barrocoequin . Aiphatzecoac dira calostrapea (claustroa) eta guei itchuraco dorre gothicoa

Sancta Maria Reguinaren eliça Aldatu

Eliça gothicoa ( XV. m ), portale ikusgarriarequin. Eraicunça XIII. mende ossoa cehar luçatu cen, eta ez çuten XIV. mendearen hassierar arte amaitu. Atzerapen horren ondorioz, berezco stylo gothicoari aphaingarr cistertarrac eranstea eraguin çuen (batez ere aurrealdean eta nabean). Berezco gothicoa fachada eta coruan ikus daiteque ondoen.

Eliçac nabe bakarra daduca, nabea baino estuagoa den pentagono itchuraco aurrealdeaz koroatua.

Jauregui Çaharra edo Tibaltarrena Aldatu

Anso VII.a Naffarroacoa Indarsuaren babes gaztelua ( XII - XIII mendeac) romatar eraicunça bat erabiliz eraiquia, guerora Tibaltec hobetua. Egun, Paradore Nationala cateco hotela da.

Naffarroaco Regueen Jaureguia Aldatu

Erriberrico Naffarroaco Regueen Jaureguia edo Erriberrico gaztelua XIII. eta XIV. mendeetan Erriberrin eguindaco gortheco eraiquin militarra içan cen. Naffarroaco Resumaco Gortheare egoitza içan cen Carlos Noblearen erreinalditic aurrera.

Bercelaco eraiquin religiosoac Aldatu

  • San Franciscoco commentua
  • Clarissen monasterioa
  • Sancta Briguida baseliça

Erriberritar ospetsuac Aldatu

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa