Encarterri

Bizcaico escualdea

Encarterri [1] ( gaztelaniaz La Encartación , Las Encartaciones ) Bizcaico mendebaldeco escualde bat da. Bizcaico Batzar Nagussien ossaer auqueratzeco foru hautescundeetan Bizcaia banatzeco hautescunde-barruti beraren icena da, escualde historico eta geographicoari dagoquionez.

Encarterri
  Euscal Herria

Enkarterri armarria

Geographia
Herrialdea   Bizcaia
Udalerriac Arcentales , Balmaseda , Galdames , Gordexola , Güeñes , Carrança , Lanestosa , Sopuerta , Turkioz eta Çalla
Herri handiena Çalla
Açalera 430,32 cm²
Demographia
Biztanleria data11 =
Densitatea 74,39 bizt/cm²

Mugaquideac Aldatu

Mugaquide hauec ditu: ipharraldera eta mendebaldera Cantabria ( Castro Urdiales , Gurieço , Soba , Rasines , Ramales eta Villaverde Turkioz ); hegoaldera Aiaraldea ( Aiara eta Ocondo ) eta Burgos ( Mena Harana ); eta ekialdera Bilbaoaldea .

Udalerriac Aldatu

Armarria Udalerria Alcatea Alderdi Politicoa (2019) Biztanleria (2020) [2] % Biztanleria Lurraldea cm²
  Arcentales José María Ignacio Iglesias Aldana EAJ 671 2,10 36,70
  Balmaseda Aithor Larrinaga Garcia CLI 7 638 23,85 22,30
  Galdames Asier Larrucea Garagorri EAJ 844 2,64 44,50
  Gordexola Angela Maria Eguia Liñero EAJ 1 723 5,38 41,50
  Güeñes Imanol Çuluaga Çamalloa EAJ 6 563 20,50 41,49
  Carrança Raúl Palatio Portillo CZ 2 834 8,85 137,66
  Lanestosa José Angel Ranero Santisteban EAJ 275 0,86 1,25
  Sopuerta Emilio Reina Laiseca EAJ 2 512 7,84 42,90
  Turkioz Jose Manuel Coteron Fernandez EAJ 520 1,62 30,99
  Çalla Juanra Urquijo Etcheguren EAJ 8 441 26,36 31,03
GUZTIRA 32 021 %100 430,32 cm²

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Encarterrico historia »

H historiaurrean hassit , 37.000 urthe dute Carrançaco guiça aztarna çaharrenec. Orain 2.200 urthe inguru autrigoiac aguert omen ciren, VI. mendetic aurrera haiei buruz idazteari uzten çaio. Erdi Aroan cocatzen dira lurralde honequin lothura duten guerthaera nagussiac, Avellanedaco Batzarretchearen sorrera, ia 500 urthetaco vicimodu cuasi independentea bertaco foruari esquer, bandoen arteco liscarrac, meatzen jabetza eta ustiapenagatico gorabeherac, gueroco deputationearen pressione economicoac, bigarren guerra carlista, bertaco socialismoaren sorrera, euscal aberçaletassunaren sorreran eraguina eta 109 urthetaco encartacionismoaren aldarricapena. Foruaren lehenengo idazquera 1394coa da, Guernicacoa baino 58 urthe lehenago. Bigarrena 1503an, Abandoco Naxa caleco etche batean signatua. 1804. urthetic aurrera Guernicaco Juntetchean dago ordezcatuta Encarterri, berezco barrutian. 1836tic aurrera denoc, cantabroac, encartauac, bizcaitarrac, euscaldunac... espainol eguin nahi gaituzte leguez. Egun, Bizcaico escualdeetaco da Encarterri.

Hedadura Aldatu

 
Turkiozco San Roque auçoaren ikuspeguia.

Historicoqui, Encarterri hamar republicatan ossatuta cegoen:

Gainera, lurraldean hirur hiribildu daude, politicoqui Bizcaico hiribilduequin batera ceudela:

Badaude berce leku batzuc historian cehar Encarterrirequin lothura içan dutenac: Baracaldoco eliçathea ; Castro Urdiales 1394 eta 1471 artean Bizcaico Jaurerriaren parte cenean; Mena Harana eta baita Burgosco provinciaco leku batzuc Bizcaico Jaunec conquistatuta. Villaverde Turkioz , cantabriar enclabea, Antonio Truebaren aburu, " haran hau, physico eta Historicoqui Encarterriec proprioa dute ".

Encarterrico Autonomia Statutuetaraco eguitasmoac Aldatu

Saconceco, iracurri: « El Liberal (Bilbao) »

1931co ekainaren 14an, Liçarran (Naffarro Garaia) Hego Euscal Herrico Statuaren Statutu Orocorraren aurreprojectua onhetsi çuen Hego Euscal Herrico udalen batzarrac. Eusco aberçaleen eta traditionalisten babesa içan çuen. Statutu horri aurre eguiteco, 1931co uztailaren 18an, Portugaleteco Federico Sanchez-Vallejo alcate republicaçaleac motionea aurkeztu çuen Encarterrico Autonomia Statutuaren alde. Udalbatzac motionea onhartu çuen, XVII. mendean Bizcaira batutaco Encarterriren "nortassuna berreçarceco" asmoz, "traditione, historia eta geographia raçoinac medio", Encarterriri bere burua governatzeco escubidea aithortuta, eta gaia jorratzeco udalen bilçar bat deithuta. PSOEcoec statu berriaren aurkaco udal guztiac batzeco modua ikussi çuten ekimenean. PSOEco buruçagui Indalecio Prietoc «vaticanoar Gibraltar bat» sorthu nahia egotzi cerauen/cien euscal statutistei. Bilbaoco El Liberal eguncaria içan cen gaiari oiharçuna eman ceraucon ia bakarra.

Udalen bilçar hori Sopuertan eguin cen, 1931co abuztuaren 9an, Avellanedaco Batzarretchean . Ondoco herri hauec içan çuten ordezcaritza: Turkioz , Arcentales , Galdames , Sopuerta , Baracaldo , Sestao , Portugalete , Trapagaran , Abanto-Cierbena, Sancturci , Ortuella eta Musquicec ; bai eta Basauric ere, Encarterrico herria içan ez arren. Balmaseda , Çalla eta Güeñesec Hego Euscal Herrico Statuaren Statuturaco processuaren emaitzaren çain egoitea hobetsi çuten, ekimenari «interes handico» eritzi arren. Udalen bilçar hartan Encarterrico Autonomia Statutuaren aurreprojectua onhartu cen, oinharrietan banatuta; haren bitartez, Espainiaco Bigarren Republicaren barruan Encarterriren autonomia aurreikussi cen.

Aurreprojectuaren lehen oinharriac regimen politico erabat democraticoa aurreikusten du, nahia adiarazten duten udalerriei Encarterrico autonomiaren parte içaiteco escubide aithortuta, bai eta haien herriquideei ere, gaztelania içanic hizcunça officiala, herri erabilera duen berce edocein hizcunça gutietsi gabe. Escualdearen bothere politicoa Republicaren Constitutionean oinharritzen du.

Bigarren oinharriac autonomiaren regimena fincatzen çuen, governu bat (Conseilu Executivoa) eta parlamentu batequin (Ordezcarien Batzarra), biac Governu centralac onhetsiac. Hirurgarren oinharrian udal administrationea eta udalen antholaqueta jorratzen da. Laurgarren oinharrian justicia administrationea, Republicaco Governuari dagoquiona eta borzgarren oinharrian Ogassuna, cerga regimen berri bat eçarri artean. Seigarren oinharria regimen socialaz jardun cen, çazpigarrena hezcunçaz eta çorcigarrena Espainiaco Statuarequico harremanez. Oinharri guehigarri batean jorratzen dira escualdearen ethorquiçuneco atchiquipenac.

Felix Cintora içan cen ekitaldi politicoan hizlari.

Abuztuaren 30ean Portugaleten berce batzar bat burutu çuen muguimendu autonomistac. Han içan ciren, berceac berce, Eduardo Ortega Gasset eta Bilbaoco alcate Ernesto Ercoreca .

1931co irailaren 22an Liçarraco Hego Euscal Herrico Statutua Madrila eraman çuten, eta irailaren 25-26an Espainiaco Gortheec atzera bota/vota çuten. Abenduaren 9an Espainiaco Bigarren Republicaren Constitutionea onhetsi cen. Horrec Encarterriren autonomiaren aldeco muguimendua desaguercea ekarri çuen.

1988an, Encarterriren II. Egunaren barruan, escualderaco Autonomia Statuturaco aurreprojectua aurkezten da, Gordexolaco Verbiquicen, 11 personen aurrean.

Haustescunde-barrutia Aldatu

1979 . urthetic aurrera Bizcaico Batzar Nagussien ossaer auqueratzeco foru hautescundeetan Bizcaia laur haustescunde-barrutitan banatuta dago, horien artean bat Encarterria da, Batzar Nagussien 51 batzarquidetic 13 auqueratuz.

Barrutia 20 udalerric ossatzen dute: Abanto, Alonsotegui, Arcentales, Balmaseda, Baracaldo, Galdames, Gordexola, Güeñes, Carrança, Lanestosa, Musquiz, Portugalete, Sancturci, Sestao, Sopuerta, Trapagaran, Turkioz, Urtuella, Çalla eta Cierbena, Encarterri historico ossoa eratuz.

Encarterrico Mancommunitatea Aldatu

Encarterrico Udal Mancommunitearen quideac hauec dira: Arcentales , Balmaseda , Galdames , Gordexola , Güeñes , Carrança , Lanestosa , Sopuerta , Turkioz eta Çalla .

2016co maiatzean, Balmaseda Las Encartaciones Mancommunitatera itzulcea adostu cen, 2001ean utzi çuenetic, eta sarcea PNV, Avant Gordexola eta Aggruppación Electoral Independiente-ren aldeco votoequin eguin cen, hirur. EH Bilduren abstentioneac eta Çalla Bai eta Carrança Çabalac contraco votoa. Carrançaco governu taldeac recurso judiciala aurkeztu çuen udal taldearen icenean. Aldiz, Çallaco alcateac, Javier Portillo Berasaluce, Çallaco Udalaren icenean quide içaitearen aurkaco heleguite judiciala aurkeztu çuen. [3]

Mancommunitatearen egoitza Çalla udalerrico Aranguren herrian dago, La Inmaculada auçoco 15. cembaquian, eta haren presidente Martín Pérez da, Çallaco cinegotzia ere dena.

Geographia Aldatu

Encarterrico nekaçaritza oss emancorra da: frutac , arthoa , patata , indaba , tomatea , piperra eta chacolina . Lurraldea menditsua da osso, larrez betheta abelçainça aurrera eraman deçan. Escualdea Chacolinaren ekoizle nagussietacoa da, Çalla eta Balmaseda eguite dute batez ere.

Harrobi eta meatoqui asco ditu, ( burdinazcoac Romatar Imperiotic xurgatuac). Iphar partean, Triano mendilerroa ( Musquicen hassit eta ekialdeco Baracaldora joaite dena, Cadagua ibaiaren iphar ercean) hain burdin aberatsa daduca, non Plinio Çaharrac ia duela bi milla urthe , Cantabriaco itsas partean haimberce burdina çuen non burdinazcoa cen mendi malkarsu eta garaia bacegoela erran baitzuen.

Carrança aldean, Armañon ingurua parque naturala icendatua içan da 2006co irailean . Horrez gain, Ordunteco mendilerroa ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenac.

Escualdeco mendiric nabarmenenac hauec ditugu: Ordunteco mendilerroan, Çalama (1.336 m, Bizcaico hirurgarre tontorric altuena), Balguerri (1.106 m), Burgüeno (1.043 m), Ilso de Estacas (1.037 m), Maça del Pando (1.021 m) eta Colitza (879 m). Bercela, Gallarraga (902 m), Eretza (887 m), Armañon (854 m), Peña´l Moru (821 m), Peña´l Maçu (821 m), Picu la Len (803 m) ditugu.

Hizcunçac eta nortassuna Aldatu

Toponymiaren arauera, Encarterric hizcunça aldetic bi gune daduzcala erran daiteque, guti gora-behera Castro Urdialesera cihoan romatar galçadac banatuta. Mendebaldeco aldean, hau da, Lanestosa , Carrança , Turkioz eta Arcentalesen euscaraz ez da nehoiz jathorriz eguin, bai ordea cantabriera edo montañesa , toponymia, hizteguia eta architecturari ondo beguiratuz guero. Eremu honec bat eguiten du mendebaldean dituen Cantabriaco lurrequi . Balmaseda hirian ere ciur asqui cantabrua içan da jathorrizco hizcunça, baina berheciagoa içan da Erdi Aroco hiri içaeragatic. Balizco marra horren ekialdean, ostera, Çalla , Güeñes , Gordexola , Galdames , Alonsotegui , Baracaldo , Sestao , Trapagaran , Portugalete herrietan euscararen presencia historicoa arguia da, cembat eta ekialderago, arguiagoa. Gordexolaco eta Galdameseco azque euscaldun çaharrac XIX. mendean galdu cirela aiphatzen da, hain çucen ere azquen euscal hiztun encarterritarra Simona Unanue içan cela erran eta idatzi içan da ere, Gordexola eta Ocondo arteco Dubalça (Idubalça) baserrian vici içandacoa, 1850ean hil cena.

Gaur egun, bercela, egoera horrelacoa da:

Euscaldunac Elhebidun passivoac Elhebakar erdaldunac
Encarterri %4,2 %12,9 %82,9
Hizcuncen erabilera Euscara Gaztelania
Encarterri %4,2 %95,8
Euscararen jaquinça
%17,1

Fauna eta flora Aldatu

Escualdean berezco etchabereen raça ugari eta aiphagarriac daude: Ekidoen artean Lautzaco çaldia , çaldi monchinoa eta Encarterrico astoa ditugu. Bercela, acienda çurian Carrançaco ardi muthurbelz eta Carrançaco ardi muthurgorriac ditugu, eta acienda gorrian behi monchina . Azquenic, Encarterrico billanoac ere aiphatzecoac dira.

Çuhaitzei dagoquienez, Encarterrin ez dago berce zonalde batzuetan dauden conifera copurua, bertaco haritz , pago eta gaztainondoac ugariagoac içanda, batic bat mendebaldean.

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu