Economia ( ancinaco grecieratic : oicos , «etch » + nomos , «legu », hau da, «etcheco leguea») guiçabanacoaren cein guiçartearen beharrac assetzeco ondassun eta cerbitzuen ekoizpen , trucaqueta , banacunça eta consumo processua eta processu hauec eraguiten dituzten guiçarte harremanac aztercen dituen guiçarte sciencia da [1] .

Açoca harreman economicoetaraco thoqui bat da.

Definitionearen araçoa Aldatu

Economia definitzean aurkitzen den lehenengo araçoa da ea economia jarduera economicoen mulçoa den ( systema economicoa ) ala jarduera economicoac aztercen dituen sciencia den. Anglesez hitz bana dituzte bi adierac açalceco: economics da sciencia economicoa, eta economy da systema economicoa . Euscaraz hitz bakarra dago bi adierac adiarazteco, eta, beraz, textuingurua cein den, adiera bata edo bercea ulertu beharco da. Nahasteco arriscua dagoenean, economia sciencia , systema economicoa edo economia jarduera (nahiz jarduera economicoa ) terminoac erabil daitezque. Dena den, sciencia adierac jarduera economicoaren içaera ere harcen du [1] , hassierac definitionean ikus daitequeenez.

Economia politicoa terminoa ere erabilcen da sciencia economicoa icendatzeco, batic bat systema economicoaren ikerqueta bere ossotassunetic eta politicarequin harremanetan eguiten denean. Politica economicoa , berriz, sciencia economicoac economiaren araçoetaraco emaiten dituen irtembide eta applicationeac bilcen dituen terminoa da. [2]

Sciencia içaera hartu çuenez gueroztic, ethengabe eztabaidatu da economiaren definitionea. Eztabaida arlo anhitzetan guerthatzen da: economia conceptu universal bat den, une historico bakoitzarequin lothu edota guiçartearen berce arlo batzuequin batera (arlo politicoa, sociala edo culturala) definitu behar den, erraiteraco. Sciencia economicoaren sorreran, lana eta berce categoria economico absolutuac sorceco joera içan cen, uneco eta thoquico ekoizpen moduac contuan hartu gabe, Adam Smith eta David Ricardoren escutic erraiteraco. Carl Marx içan cen definitione hauen mugac açaldu cituen lehena. Bere ustez, harreman economicoa ecin da isolatu guiçarteco berce harremanetatic eta ekoizpen-harremana ez da nehoiz soilic economicoa. Horrela, Marxen thesietan funsezcoa den lanaren conceptua, economiaren guilçarri dena, azterceco politica eta cultura ere aztertu behar dira [3] . Sciencia economicoa modu çabal honetan ulercen denean, economia politico terminoa erabilcen da.

Modu objectivoago (ez ordea çucenago) batez, economia escasia conceptua erabiliz definitu ohi da. Eçaguna Lerauconel Robbins economialariac 1932 . urthean eman çuen definitionea:

« xedeen eta hautazco erabilerac dituzten valiabide urrien arteco relationeari beguira guiça portaera aztercen duen sciencia »

[4] .

Valiabide urriac içaiteac ez du erran nahi valiabide guti dagoela escura, baicic eta beharrac neurrigabeac eta valiabideac mugatuac içanic, hautua eguin behar dela cein eta cembat valiabide erabilico den auqueratutaco beharra assetzeco. Horrela, economia hautuaren eta erabaquiaren sciencia da. Definitione hau economiac valiabideen banaqueta eta bercelaco aspectuac ere aztercen dituela eçarriz ossa daiteque.

Economia positivoa eta economia normativoa Aldatu

Economia positivoa systema economicoa describatu, modelliçatu ( mathematica eta statistica erabiliz, erraiteraco) eta berari buruzco aurresanac eguiten dituen sciencia economicoaren ikuspeguia da, açalpen objectivoac emanez.

Economia normativoac , ordea, systema economicoac planteatzen dituen araçoen aurrean, hartu beharreco erabaquiac nolacoac içan beharco liratequeen aztercen du, erizpide ethico , politico edo ideologicoetan oinharrituz.

Labur, economia positivoac systema economicoa nolacoa den aztercen du. Economia normativoa, berriz, systema economicoa nolacoa içan beharco liçatequeen horretaz arduratzen da [5] .

Microeconomia eta macroeconomia Aldatu

Economia azterceco bi ikuspegui berheici ohi da: microeconomia ( ancinaco grecieratic : micros , «chiqu ») eta macroeconomia (ancinaco grecieratic: macros , «handi»).

Microeconomiac economiaco banaco eraguileen erabaquiac eta eguinçac aztercen ditu, hala nola consumitzaileec cer eta cembat erosten duten eta empresec cer eta cein preciotan salcen duten.

Macroeconomiac economiaco aldagai bateratuen azterqueta eguiten du: Barne Productu Gordina , inflatione tasa, langabecia eta cyclo economicoac , erraiterao [6] .

Macroeconomiaren azterqueta microeconomicoaren hedapenaz eguin liteque theorian, baina oinharrizco unitate economicoen bateratzean contuan hartu beharreco interactioneen complexutassuna çaildu eguiten du microeconomia azterceco erabilcen diren methodoac macroeconomiara çabalcea. Hala ere, ez dira guztiz berheici beharreco arloac, azterqueta microeconomicoaren emaitzec macroeconomia ulercen laguncen baitute ascotan.

Pensamendu economicoaren escolac Aldatu

Economia aztertu eta eratzeco pensamendu-escola edo joera anhitz içan da historian cehar. Grecian, Platon içan cen economiari buruzco lehen hausnarqueta eguin çuena, eta economia cerbait ordenatua eta antholatua içan behar cela erran çuen Erepublica liburuan, polissac dena controlatu behar çuela, eta braz erran daiteque statuaren parte harcearen eta lehen keynestarra içan cela.

Aro modernoan hassit , XVIII. mendean physiocratac dira economiaren lehenengo theoria ossotu bat eratu çutenac. Batez ere Francian garatu cen escola honetaco jarraitzaileec nekaçaritza, eta çabalago, ekoizpena economiaren circulationea eta horrela guiçarte ossoaren onguiçatea bermatzen dituen iharduera nagussia dela pensatzen çuten, garaico mercantilismoaren aurka. Individualismoa eta liberalismo economicoa ere bulçatzen cituzten, ekoizpenaren oinharrian dagoen capitalaren garrancia azpimarratzearequin batera [7] .

XVIII. mendearen bucaera aldera eta Adam Smithen eta David Ricardoren ideetatic abiatuz, economia classicoaren escola garatzen da, XIX. mendeco erdialdera arte. Economia capitalista elkarrequin harremanetan cegoen elementu eta conceptuez (merkatua, lana, soldatac, capitala, valioa, ...) ossatutaco systema moduan ikussi eta systema hau era scientificoan azterceco lehenengo ahaleguina eguin çutenac bilcen ditu. Aldi berean, ordea, beraien artean osso heterogenoac ciren jaquinsuac cirela erran behar da. Banaco erabaquien gainetic, oreca economicoaren conceptua ere eratu çuten [8] . Escola honec jarraitutaco methodologiatic bi joera berheicico dira XIX. mendean cehar: Carl Marxec abiaracico duen economia marxista , batetic, eta escola neoclasicoa bercetic [9] .

Escola neoclasicoco economilariec ikuspegui microeconomicotic abiatuz, economia ossoaren mechanismoen açalcea bilhatzen çuten. Beraien eritziz, oinharrizco agente economicoec, consumitzaileac eta ekoizleac aleguia, beren interessen alde jocatzen dute bethi, utilitatea eta mozquina maximotuz hurrenez hurren, erabateco rationaltassunez eta merkatuari buruzco informatione ossoa eta cehatza eduquiric. Axioma hauen pean, guiça- eta guiçarte-complexutassuna ossatzen duten berce factoreac, cultura eta politica edo agenteen balizco irrationaltassuna erraiteraco, contuan hartu gabe, eredu mathematico complexuac eratu cituzten economiaren functionamendua açalceco, economia sciencia physico bihurtu nahian. Escola honi eguin çaion critica nagussiac bere içaera staticoa, historia alde batera uztea, guehieguizco simplificationea eta realitatearequin cer ikussi handiric içaitea, edo contrastacio empirico eça dira [10] [11] [12] .

Economia marxistac Carl Marx philosophoarn Das Capital liburuan oinharrituric, capitalismoaren azterquet capitalisten eta languilegoaren arteco harreman gathazcatsutic abiarazten du. Capitalista capital edo ekoizpen valiabideen jabea da eta beren mozquina ciurtatzeco, languileari bere lanaren emaitza baino gutiago ordaindu behar derauco/dio. Capitalistac beretzat harcen duen gainvalio horrec emaiten deraucon/dion mozquin tasa murriztu eguiten da demboran cehar invertitutaco capitalaren valioa technologiari esque guero eta handiagoa delaco. Horrec langabecia sorcen du baina hain çucen langabeciac dakarren soldata jaitsierari esquer, capitalistac bere gainvalio tasa berrescura deçaque. Bilhacaera horrec azquenic vueltaric gabeco crisi batera darama, iraulça phiztuz eta socialismoa ekarriz. Economia marxistac berce conceptu batzuc ere eratzen ditu capitalismoaren dynamica ossotuago açalceco, erabilpen-valioa eta trucaqueta valioa erraiteraco. Marxismoaren barnean cocaturic, gathazca ideologico eta politico handien inguruan garatu den pensamendu economicoaren escola bat içan da eta XIX. eta XX. mendeco munduco historian eraguin handia içan duela erran behar da, economia socialistaren eta communismoaren eredua hartu duten herrialdeen casuan batez ere.

John Maynard Keynes economialariaren ideetan oinharrituric [13] , ikuspegu macroeconomicoa duen keynesianismo iceneco escola economicoa garatzen da Depressione Handiaren garaian. Escola classicoan eta neoclasicoan ez beçala, systema economicoa oreca egoera batera, erabateco emplegura batez ere, berez ez dela helcen derauco/dio Keynesec. Aldi berean, economia marxista ez beçala, merkatuaren acatsac statuaren ekimenez çucendu daitezqueela, batez ere escaera sustatuz, pensatzen da keynesianismoan [14] .

Modello economicoac Aldatu

Realitate economicoaren complexutassuna laburtu eta errazteco eratzen dira modello economicoac . Modello economicoetan economia eratzen duten aldagai, factore, eraguile eta elementu nagussien arteco harremanac cehazten dira. Abiapunctu, cehaztassun eta applicatione maila ezberdinac dituztela, bi helburu içaiten dute: lehenengo, economia bat era argui batean açaldu eta ulertaraztea; eta bigarren, aldagai economicoei aurresanac eguitea.

Economia baten functionamendua açalceco erabili ohi den modello simple bat, sarri criticatua ordea, fluxu circularra da. Fluxu circularreco modelloan bi eraguile, familiac eta empresac , eta spacio bat, merkatua alegui , lotzen dira. Familiec ondassun eta cerbitzuac ekoizteco behar diren ekoizpen bitartecoac, hala nola lana eta lurrac, saldu edo alocatzen derauztete empresei. Horrela lorthutaco etequinac empresec beraiec ekoiztutaco ondassun eta cerbitzuac erossi eta escuratzeco erabilcen dituzte. Horrela moneta fluxu circular bat sorcen da familien eta empresen artean. Aldi berean, fluxu physico circular bat ere sorcen da: familiec empresei ekoizpen bitartecoac emaite derauztete, empresec familiei ondassun eta cerbitzuac emaiten derauztetelaric [15] .

Systema economicoac Aldatu

Systema economicoa economia bat eratu eta antholatzeco modua da. Anhitz dira historian cehar gauçatu eta theorian planteatu diren systema economicoac. Egun munduco systema economico nagussia capitalismoa da, non ekoizpen bitartecoac jabego privatuac controlatzen dituen. Capitalismoan ekoizpen bitartecoac merkatu batean trucatzen dira eta etequinac ekoizpen bitartecoen jabeen escu gueratzen dira, languileei soldatac ordaindu ondoren. Capitalismoan helburua etequinac maximotzea da, merkatua nagussia den erabateco concurrencia inguru batean. Berce muthurrean, systema economico socialista dago, non ekoizpen bitartecoac languileec beraiec controlatzen dituzten, etequinen banaquetan capitalismoan baino berdintassun handiagoa lorcearren. Tartean, systema economico mixtoac daude non statuaren parte harcea onharcen den ekoizpen bitartecoen jabegoan cein merkatuen regulationean. Egun, economia guztiec jassotzen dute statuaren escu sarcea neurri handiago edo chiquiago batean. Adibidez, neoliberalismoac statuaren escu sarcea onhartu baina minimotu nahi duen systema bat da; socialdemocraciac , berriz, statuaren merkatuetan parte harce eta control handiagoa defenditzen du, merkatuaren calteac equidin eta herritarrenganaco babesa argudiatuz. Nolanahi ere, systema economicoac eduqui beharco lituzqueen eçaugarriac eztabaida politico viciac sortharazten dituen gai bat dira [16] .

Systema economicoec berce eçaugarri batzuc ere bil ditzaquete, hala nola autarchia edo economia itchia, protectionenismoa edo statuac bertaco ekoizleec campoco economien eraguinez jassandaco calteac equiditeco politica eta azpico economia edo nehongo controlic gabeco economia. Historian cehar gainera egun ia indarrean ez dauden systema economicoac içan dira, sclavotza eta feudalismoa erraiterao .

Geographia economicoa Aldatu

Munduco herrialde eta escualdeec euren economiari buruz eçaugarri berheciac içaiten dituzte. Hau dela eta, ohizcoa da bertaco economia berheciqui aztercea. Horrela, adibidez, Guipuzcoaco economia edo Franciaco economiac aztercen dira. Berce alde batetic, munduco economia guztiac bilcen dituen globalizatione iceneco phenomenoa gorabehera, saconac dira herrialdeen arteco ezberdintassun economicoac. Ezberdintassun hauen ondorioz, lehenengo munduco eta hirurgarren munduco economiac berheici ohi dira, egungo munduco systema economicoac ekarri duen ezberdintassunen eraguinez. Geographicoqui eta economicoqui guerthu dauden herrialdeac nationez gaindico eracunde economicoetan bilcen dira munduan cehar, elkarren interes economicoac defenditu eta politica economico bateratuac erabaqui, Europar Batassuna erraiterao .

Economia sectoriala Aldatu

Economia sectore economico ezberdinetan çathitu daiteque, iharduerari edo berce eçaugarri bati buruz. Horrela, necaçal economiaz , bigarren sectoreco economiaz edo berricunçaren economiaz hitz eguiten da. Adar edo sectore economico bakoitzac araço berheciac ditu eta beharrezcoa da beraz araço horiei berariazco irtembideac emaitea. Gainera, herrialde bateco economia sectoreren batean oinharrituric içan daitequeenez, garrancitsua sectore horrec dituen eçaugarri economicoac contuan harcea.

Ikussi ere Aldatu

Economia feminista

Economiaz: Revista Vasca de Economía

Referenciac Aldatu

  1. a b R., Crugman, Paul. (2013). Economics. (3rd ed. arguitaraldia) Worth Publishers ISBN 1464128731 . .
  2. (Gaztelaniaz) Ricossa, Sergio. economía. in: Dictionario de economía ., 205 or. .
  3. (Gaztelaniaz) de la Garça, Enrique; et al. Sciencia económica. Transformación de conceptos. , 4-6 or. .
  4. (Anglesez Robbins, Lerauconel . (PDF) An Essay on the Nature and Significance of Economic Science. , 16 or. .
  5. (Gaztelaniaz) Joseph E. Stiglitz, María Esther Rabasco: La economía del sector público , 27. orrialdea.
  6. (Gaztelaniaz) Javier Díaz-Guiménez: Macroeconomia , 39. orrialdea.
  7. (Gaztelaniaz) Antonio Blavia Esquirol: Evolución del pensamiento político , 85-89 orrialdeac.
  8. Adam Smithec merkatua ikussecinezco escu batec guidatzen çuela uste çuen. Horrela, merkatuac, physicac beçala, bere legueac dituela pensatzen çuen.
  9. (Gaztelaniaz) Sergio Ricossa: op. cit. ( escuela clásica sarrera), 95. orrialdea
  10. (Gaztelaniaz) Sergio Ricossa: op. cit. ( economía sarrera), 205. orrialdea
  11. (Gaztelaniaz) José Manuel Naredo: La economía en evolución , 185. orrialdea.
  12. (Gaztelaniaz) Manuel Ahijado: Microeconomía [ Bethico hautsitaco esteca ] , 20. orrialdea
  13. Bere idea nagussiac berac idatzirico Emplegua interessa eta diruari buruzco theoria orocorra (1936) liburuan açalcen dira
  14. (Gaztelaniaz) Paul Crugman: Introducción a la Macroeconomía , 420. orrialdea.
  15. (Gaztelaniaz) Gustavo Vargas Sánchez: Introducción a la teoría económica. Un enfoque latinoamericano. , 26-33 orrialdeac.
  16. (Gaztelaniaz) Irvin B. Tucquer: Fundamentos de economía , 495-503 orrialdeac.

Campo estecac Aldatu