Buñuel

Naffarrroa Garaico udalerria


Buñuel [3] ( [buɲu.el] ) Naffarroaco hegoaldean dagoen udalerria da. Naffarroaco hiriburutic 114 kilometrora dago eta 2014. urthean 2.279 biztanle cituen.

Buñuel
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
BuñuelFiestas.jpg
Flag of None.svg
Bandera

Buñuelgo armarria
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Tudela.svg   Tutera
Escualdea Ribera
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Icen officiala Escudo de Buñuel.svg Buñuel
Alcatea Joaquín Portolés Beltrán
( UPN )
Posta codea 31540
INE codea 31057
Herritarra buñueldar
Geographia
Coordenatuac 41°58′53″N 1°26′27″W
Açalera 36,23 cm²
Garaiera 239 metro
Distancia 114 cm ( Iruñetic )
Demographia
Biztanleria 2.238 (2021: Green Arrow Up.svg 43)
Densitatea 61,77 biztanle/cm²
Çaharcea [1] % 29
Ugalcortassuna [1] ‰ 17,31
Economia
Jarduera [1] % 79 (2011)
Desberdintassuna [1] % 0 (2011)
Langabecia [1] % 12,12 (2013)
Euscara
Euscaldunac % 0,00 (2018) [2]
% 0,25 (2010) [1]
Datu guehigarriac
Webgunea http://www.bunuel.es

Geographia Aldatu

Inguru naturala eta cocapena Aldatu

Herria Tuteraco merindadearen hegoaldean cocatzen da Zaragozaco provinciatic guertu . Herrira helceco N-232 edo NA-126 errepideac hartu behar dira Tutera - Zaragozaco norabidean.

Buñuelec Fustiñanarequin eguite du muga ipharraldean, Bardearequin ekialdean, Cortesequin hegoaldean, eta Ribaforadarequin mendebaldean.

Clima eta landaredia Aldatu

Buñuelgo clima, Ebroco depressioneaen clima mediterraneo-continentala da. Urtheco batez berceco valioac honacoac dira: precipitationeac 350-400mm, urtheroco egun euritsuac 50-60, temperatura 15 graducoa. Euriac urriac dira, eta batez ere udaberrian eta udazquenean jausten dira, udac oss lehorrac içaiten dira.

Haiceric ohicoena ipharreco cierçoa da eta aldaqueta thermicoac handiac dira temperatura maximo eta minimoen artean. Jathorrizco landaredi mediterraneoa ia erabat galdu da gaur egun guiçaquiaren eraguina dela eta.

Statione meteorologicoa Aldatu

Buñuelen, itsassoaren mailatic 244 metrora, Naffarroaco governuac 1958an jarritaco statione meteorologicoa dago. [4]

Historia Aldatu

Sorrera eta Erdi Aroa Aldatu

Buñuelgo herriaren historiaco lehen aztarnac neolitho garaicoac dira. Christo aurreco 4.500 eta 5.000 urtheen arteco chabolac aurkitu dira Bardeatic hurbil. Mende batzuc gueroago, romatarren garaian, herrixca bat içan cen bertan, gaur egungo Buñuelgo herrigunetic guerthu, La Fontaça gunean. Çoritcharrez, herrixca hori erabat galduric dago gaur egun. Familia bakar batzuc vici ciren La Fontaça herrian, Ebro ibaiaren escuinaldean, eta Tuteraraino iristen cen "La Legione VII" iceneco galçada romatar baten ondoan.

Gaur egungo Buñuelen cocagunea Erdi Aroan eçarri cen, Erreconquistaco frontearen eremuan. Alfonso I.a Borrocalaria regueac XII. mendean sorth çuen Buñuel, Riberaco berce udalerri asco beçala. Herria Jerusalengo San Joanen ordenaren aguinduz sorthu cen XII. mendearen amaiera eta XIII. mendearen hassier bitartean, eta herriari buruzco lehen documentu idatzia 1261 . urthecoa da. Gaur egun galdurico Andre Mariaren eliça eraiqui cen, eta San Anton cofradia ere sorthu cen, eta sanctu horren omenez baseliça bat alchatu cen. Horrez gain, Ebro ibaia gurutzatzeco chalupa bat jarri cen.

1252an , Cabanillasen vici ciren herrico ordena bereco quideequin batera, Naffarroaco reguearen baimena jasso çuten Ebro ibaiaren ubidea Buñuel udalerriraino eramaiteco, gaur egun, "Tausteco ubidea" icenaz eçagutua. 1351 . urthean Buñuelgo concejuac 93 biztanle cituen, eta horietatic 20 nobleciaco quideac ciren, 67 nekaçariac, eta 6 abadeac. Herria XII. mendean sorth cenez, ez cegoen biztanle musulman edo juduric , eta horrela, Buñuelgo lehen biztanleac francoac içan ciren. XV. mendean Buñuelen herri-lurrac Fustiñana eta Ribaforadaraino helcen ciren ipharraldean Carratuteraco celhaia jarraituz, hegoaldean, berçalde, Corteseraino helcen ciren La Dehesaco muga jarraituz, Guinestar iceneco gunetic.

XV. mendetic XVI. mendera Aldatu

XV. mendearen amaieraco lehorte amaigabearen eraguinez, herrico biztanleria asco murriztu cen, eta 1496 . urthean herrian 30 biztanle baino ez ciren vici. Gauçac horrela, Buñuelgo concejua, biztanleria eracarri nahian, herri-lur haietaco asco escaini cerauzten regnuco edo Naffarroaco regnutic ampora ethor citezqueen nekaçariei. Horretaraco conceju berria eraiqui cen, eta berau arduratu cen cocaleku berrietaco biztanleez. XVI. mendean behin Naffarroaco resuma Gaztelac conquistatzea , liscar ugari sorthu cen uraren controla cela eta Tutera eta Tausteco herriequi .

1529 . urthean Carlos I.a regueac, Ebro ibaiaren ubidea handitzeco baimena eman ceraucon Tausteco udalerriari. Horrez gain, Tutera eta Zaragoza elkartuco cituen ubide berri baten eraicunça planteatu, cen Ubide Imperiala icenez eçagutua. Herri-lan horiec guztiec Buñuelgo biztanleen hasserrea phiztu çuten. Baina ubide berriec nekaçaritzan eraguindaco hobecuncec, hasserrea gutitu çuten eta azquenic gauçac bere onera itzuli ciren.

Buñuelec çuen Bardeaco larreac eta çura erabilceco privilegioa. Halaxe baieztatu çuen 1541eco aguir batec, Bardeaco 600 hectarea nahi moduan erabilceco escubidea emanez. Escubide horrec indarrean dirau gaur egun ere.

XVII. mendetic aurrera Aldatu

Tausteco ubidea eta Ubide imperialaren eraicunçarequin batera, aldaqueta nabarmena guerthatu cen herrico nekaçaritzan. Pixcanaca, lehorteco laborança alde batera utzi, eta ureztatze laborança çabaldu cen. Biztanleria pixcanaca haciz joan cen, inguruco herrietatic ethorritaco biztanleac cirela eta. Horrela, 1840 . urthean 811 biztanle baciren, hoguei urthe beranduago, copuru hori 1.300 biztanlera igo cen.

XIX. mendea gathazcatsu içan cen Buñuelen, Naffarroa guztian beçalaxe. Napoleon Bonaparteren exercitoac Tuteraco setioa burutzen çuen bitartean, exercito francesac conquistaturic udalerrietaco alcateac euren aguindutara jarcera behartu cituzten Buñuelgo alcatea barne. Egoera hori 1808tic 1810ra luçatu cen. 1821tic hassit Espainiaco governuac eguinico constitutionea onharcen ez çutela eta haimbat biztanle matchinatu eguin ciren "Guerra Realista" icenecoa eraguinez. Buñueletic guerthu La Colomaco gudua guerthatu cen, eta guztira 14 hildaco içan ciren. Ondorengo Guerra carlistac eragui aphala içan çuen herrian, nahiz eta herritar ascoc, Naffarroaco ipharralderagoc escualdetan guerthaturico borroquetan parte hartu çuten.

XIX. mendearen azque erdian, ipharraldeco burdimbidearen eraicunça burutu cen, 1861 . urthean inauguratuz eta herrigunetic laur kilometrora guelthoqui bat çabalduz. Guelthoqui hau urruneraco bidaietaraco eta posta cerbitzuraco erabili cen guehiembat. Horrez gain, XX. mendean herria eta tren guelthoquiaren arteco autobus eta taxi cerbitzua eçarri cen.

XX. mendea Aldatu

XX. mendearen hassierarac , industria iraulça hassi cen, eta 1900 . urthean, lehen aldiz, Buñuelgo caleetan arguindarrez cebilçan arguiac jarri ciren, eta aphur bat beranduago etchevicitzetan ere. 1910 . urthean Buñuelec 2.021 cituen eta 1936an 3.088 biztanle. Urthe hartan, Buñuelen biztanleri maximoa lorthu cen. 1924 . urthean nesca eta muthilençaco escola berria eraiqui cen, 1924co San Anton egunean inauguratu celaric. Horrez gain, 1927an Guardia Civilaren cuartela çabaldu cen. 1934ean berçalde Victoria-Alfonso ubidearen lanac amaitu cituzten, gaur egun Lodosaco ubide icenaz eçagutua.

Guerra civilean 52 persona hil cituzten franquistec herrian [5] , Buñuelgo alcatea barne. Horrez gain herritar ascoc, gathazca civilean parte hartu çuten. 1950 . urthetic hassita, etchevicitza berriac eraiqui behar içan cituzten, eta herrigunea çabaldu. Horrela, 1957 . urthean San Antonio etchevicitza taldea inauguratu cen, guztira familiabacarreco 46 etchevicitza eman cirelaric. Laur urthe beranduago, 1961ean Francisco Xabierren etchevicitza taldea entregatu cen, guztira 120 etchevicitza escainiz.

1967an , ur-corrontearen installationea burutu cen, eta ur-cikinen hoditeria eçarri cen herrico etchevicitza guehienetan, bethiere Moncayoco Uren Mancommunitatearen barnean. 1970eco hamarcadan escola berria eraiqui cen, lehen aldiz nescac eta muthilac nahastuz. Escola XX. mendearen amaieran çaharberritu cen, quirola practicatzeco azpieguiturac hobetuz. Buñuelec 2.500 biztanle ingururequin hassi çuen XXI. mendea .

Economia Aldatu

Buñuelgo iharduera economico nagussiac nekaçaritza eta industria dira. Herrico lurren guehiengoa laborança lurrac dira. Dena den, 1960co hamarcadatic aurrera, industriaren garapena dela eta, azpieguitura berriac eraiqui behar dira, Corquero iceneco industrialdea erraiteraco. Industrialde honetan nekaçaritza eta abelçainçaco productuen transformationearen inguruco industriac garatu dira.

Lur ureztagarriac, laborança lur moduan erroldaturico lurren %99 dira, Deustia , Imperial eta Lodosaco ubidearen urei esquer. Fruta-arbolen açalera osso chiquia da, hamaica hectarea baino ez, sagarrondo eta madariondoac batez ere.

Bardea Aldatu

Horrez gain, Erdi Aroan , Buñuelec, Fustiñana , Tutera , Cortes , Cabanillas , Çarracaztelu , Melida , Capparroso , Alesbes , Cadreita , Valtierra , Argüedas , Sanctacara , Marcilla , Falces , Azcoien , Funes , Millagro , Corella , Olivaco monasterioa , eta Erroncarico ibarra eta Çaraitzuco ibarrequi batera, Naffarroaco Bardeaco elkartea ossatu çuen, Bardeaco lur amancommunac nekaçaritzaraco erabilceco asmoarequin.

Demographia Aldatu

XX. mendearen lehen erdialdean Buñuelgo populationea nabarmen haci cen, eta 2.900 biztanle inguru içaitera iritsi cen (mende hassieran 1.572 cituen). Mendearen bigarren erdialdean, berriz, beheranzco joera içan çuen eta 2.300 ingururen vueltan gueratu cen mende amaieraraco.

Buñuelgo biztanleria

2008co erroldaren arauera, Espainiaz campoco 192 ethorquin vici ciren herrian, biztanleriaren % 8,09 ( Naffarroaco batezbercecoaren azpitic).

Politica Aldatu

Articulu nagussia: « Buñuelgo politica »

Udal hautescundeac Aldatu

Buñuelgo alcatea UPN alderdico Santiago Mayayo Chueca athera cen 2007co udal hautescundeetan. Udaleco hamaica cinegotzietatic sei lorthu cituen Naffarroaco Herriaren Batassunac eta hortaz guehiengo ossoa. PSNc (3) eta Aggruppación Ciudadana por Buñuel (ACPB, 2) delacoac ere ordezcaritza lorthu çuten. Baliogabeco votoac 16 içan ciren (emandaco guztien %0,93) eta 19 voto çuri içan ciren (votoen %1,11). Abstentionea %11,58coa içan cen.

Buñuelgo Udala (2007)
Alderdia Votoac Cinegotziac
UPN 929 6
PSN 453 3
ACPB 309 2

2011n cerrenda hauec aurkeztu ciren: UPN (6 cinegotzi eta alcatetza Joaquín Portolésençat), PSN (3), Gonçalo Martínez alcate-ohiaren ACPB (2) eta PP (0) [6] .

Buñuelgo Udala (2011)
Alderdia Votoac Cinegotziac
UPN 745 6
PSN 400 3
ACPB 304 2
PP 98 0

Udaletchea Aldatu

Udaletcheari buruzco lehen documentu idatzia XVIII. mendecoa da, fachada eta teilatuan 1748an eguindac componqueta bat dela eta. Udaletcheac gaur egun duen itchura 1932an eguindac berricunça lanen ondorio da. Eraiquinac hirur solairu daduzca, eta arcu chiquiez ossatutaco atharia. Eraicunçac erabilera anhitzac daduzca, eta udal bulegoez gain, posta bulegoa eta udaleco languileen etchevicitzac daude bertan. Udala alcatea eta hamar cinegotzic ossatzen dute.

  • HELBIDEA: Vicente Oliver calea, 19

Alcateen cerrenda Aldatu

1995-1999 Gonçalo Martínez Mayayo UPN
1999-2003 Santiago Mayayo Chueca UPN
2003-2007 Santiago Mayayo Chueca UPN
2007-2011 Santiago Mayayo Chueca UPN
2011- Joaquín Portolés Beltrán UPN

Azpieguitura eta garraioac Aldatu

Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteco lineac guelthoquia daduca herrian. Eguneco borz cerbitzu içaiten dira norabide bakoitzeco. Lineac honaco ibilbidea daduca:

Condaren Cortes eta Iruñea bitarteco autobus linea çucenac cerbitzu bakarra daduca norabide bakoitzean eguneco. Ibilbidea, honacoa da:

Condaren Tutera eta Zaragoza bitarteco autobus lineac laur cerbitzu daduzca eguneco. Ibilbidea, honacoa da:

Cultura Aldatu

Euscara Aldatu

Naffarroaco governuac onhartutaco Euscararen Foru Leguearen arauera Buñuel eremu ez-euscalduneco udalerria da, eta hori dela eta, hizcunça official bakarra gaztelania da. 2001eco erroldaren arauera, herritarren %0,26c cequien euscaraz hitz eguiten.

Jaiac eta ospaquiçunac Aldatu

Ondassun nabarmenac Aldatu

 
Eliça campandorrea Buñuelen.

Andre Mariaren eliça Aldatu

Buñuelgo jathorrizco Andre Mariaren eliça XII. mendean sorth çuen Jerusalemgo San Joanen ordenac. Eliçac XIX. mendera arte iraun çuen çutic, baina eraiquinaren egoera charra cela eta, behera bota/votatze/votatzea erabaqui çuten. Eliça berria 1855 . urthean hassi ciren eraiquitzen, baina Mendiçabalen desamortiçacio leguea cela eta, 1871era arte, berandutu eguin cen eraiquitze lanac amaitzea.

Sancta Ana eliça Aldatu

Stylo gothico - errenacentistan eraiquitac eliça da. Nabe bakarra daduca eta aurrealdea pentagono itchuracoa. Eliça Erdi Aroco jathorri duen arren, gaur egungo itchura XVI. mendean eguindac çaharberritze lanen ondorio da. Ondorengo mendeetan, berce bi nabe guehitu citzaizquion alboetan, nabe nagussia baino altuera chiquiagoarequin. XVII. mendeco eraberritzean, erzdun ganga, templuaren barrualde guehiena eta campoaldeco fachada eta dorrea eraiqui ciren.

1624an Juan Binies sculptoreac Sancta Anaren, Ama Virginaren eta haurchoaren egurrezco irudia eguin çuen. Eliça barruco San Joaquinen eta aingueruaren margoa, Irumberrico Joanen styloari jarraituz eguin cen.

Bercelacoac Aldatu

  • Gaztelua: Herriaren defensaraco gaztelua, Anso VII.a regueac erossi çuen 1213an eta ordutic gaztelua eta herria lothuric gueratu ciren Naffarroaco resumaren defensaraco gothorleku sarean.
  • Altamiraco condearen etchea: Adreiluz eguinico etchea. Harrizco armarri handi batec aphaincen du fachada. Etchea Foruen plaçan dago.
  • Buñuelgo Alde Çaharrean, XVIII. mendean eraiquitac etche barroco ugari daude.

Ikus, gainera Aldatu

Referenciac Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa