Bearno


Béarn ( fr ), Bearn ( oc )

Ez da statua
Bearnoko bandera
Bandera
Bearnoko armarria
Armarria
Ereserquia : Mendi haiec
( Akeras montanhas )
Mapa Bearn.png
Bearno
Hiriburua Paue
Hiri nagussiac Olhoroe-Donamaria , Saliese , Orthece , Nay , Morlaàs , Nabarrengose , Salvaterra Bearno , Mourenx
Administrationea Pyreneo Atlanticoac departamentua, Francia
Biztanleria 350.000
Administrationea Pyreneo Atlanticoac departamentua, Francia
Dirua Euroa
Herritarra bearnotar, bearnes
Hizcunça(c) bearnesa , francesa , euscara
Officiala(c) Francesa


Bearno edo Biarno [1] [2] ( bearneraz : Bearn [beˈar] edo Biarn ['bjar] ; francesez : Béarn ) Gascoiniaco escualde historicoa da ( Occitania ). Gaur egun Akitania escualdea eta Pyreneo Atlanticoac departamendua ( Francia ) ossatzen du Iphar Euscal Herriarequin batera. 350.000 biztanle inguru ditu. Hiriburua Paue da eta hiri nagussiac Olhoroe , Orthece , Lescarre , Mourenx , Morlaàs , Nabarrengose eta Noguères .

Iphar Euscal Herria (verde ilhunez) eta Bearno (verde arguiz) Pyreneo Atlanticoen departamenduan.

Economia jarduera nagussia nekaçaritza da. Industria Paue eta Lacq-Mourenx aldeetara bildu da nagussiqui. Lacqeco gas hobiac (1951n aurkituac) osso garrancitsuac dira (200.000 millioi m 3 ). Tourismoac ere badu garrancia Pyreneoetan. Administrationearen aldetic, Çuberoa Bearnori ( Olhoroe-Donamaria ) lothua egon da (eta hala dirau maila ascotan) Franciaco Iraulçaz guerozti . Çuberoa Baionaco Merkatari Gamberari lothua guelditu cen 1991n, Laphurdi eta Naffarroa Beherearequin.

Geographia Aldatu

Mugac Aldatu

Mendebaldean Iphar Euscal Herria ( Çuberoa eta Naffarroa Beherea ), ipharraldea Landac eta Armañac ( Guers departamendua), ekialdean Bigorra ( Pyreneo Garaiac ) eta hegoaldean Aragoi ditu.

Fisionomia Aldatu

Erdialdean altuera aphaleco mendi eta muinoac daude . Ipharraldeco lurrac lauac dira, eta Pyreneoetatic jaisten diren erreca eta ibai ugaric ceharcatzen dituzte ( Paueco uhaitza eta Olhoroeco uhaitza , Aturriren ibaiadarrac).

Escualdean iphar-ekialdetic sarcen, iphar-hegoalderanz doacen muinoac daude: Montanérès , Vic-Bilh eta Soubestre muinoac. Bertan Aturriren cembait ibaiadarrec dute ithurri: Gabas , Luy de France edo Luy de Béarn ; Paueco uhaitzaren harana ( Orthece , Artix , Paue , Nay ) biztanle guehien duen escualdea da, baina Olhoroeco uhaitzaren haranac ( Olhoroe-Donamaria , Nabarrengose , Salvaterra Bearno ) ere biztanle asco ditu. Hegoaldean Pyreneoac ditu, tartean Bearno Garaiaren hirur haran nagussiac: Ossauco harana ( Pourtalet , 1.794 m. eta Midi d'Ossau (2.884 m); Aspe ( Somport , 1.650 m) eta Baretos .

Mendiric altuenac Pic Pallas (2.974 m, Akitania ossoc garaiena) eta Auñamendi (2.504 m) dira.

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Bearnoco bizconderria »

Romatarren garaian Beneharnum (Paue eta Lacq arteco lurraldea) cen Bearno, eta romatar provincietaco baten barnean egon cen (Akitanian). Visigotho eta francoen erassoa jassan cituen lurraldeac. Nahiz eta 843an Verdungo Hitzarmenac Ekialdeco Franciaco resuman ocatu, orduco bere egoera eztabaidatsua da. Bearnoco Bizconderria IX. mendearen erdialdean ossatu cen (Centulo I.a Lupo, 841). Bere lehendabicico leguebilçarra, Cour Major icenecoa, 1080 . urthean sorthu çuten, hau da Anglaterracoa baino 185 urthe aurrerago. Bearnoc Akitaniaco duquerria ossat çuen, Leonor Akitaniacoaren bitartez Anglaterraco Resuma mende baten cehar (1242-1347) ossatu çuena. 1290ean Bearno Foixco contherriaren escuetan gueratu çuten; 1347an anglesac Akitaniatic joan cirenean, Gaston III.a Foix-Bearnocoa regueari Foix conde moduan goraçarre eguin baceraucon ere, ez çuen Bearnoco bizconderriagatic egui bere burujabetassuna aldarricatuz. Orduan Paue bizconderrico hiriburu bilhacatu cen. Laster jaraunspenen ondorioz Naffarroaco regueec lorth çuten escualdea. Hauec Hego Euscal Herrico lurraldea galdu çutenean Bearno mantendu çuten.

Bearnoco Bizcondeec guero eta lurralde guehiago escuratu cituzten: Bigorra , bolada batez (XI. m.); Olhoroe , Gabardan (XII. m.); Brulhois , Zaragoza eta Uncastillo , bolada batez (XII. m.); Marsan , Foix , Rosselló eta Andorra (XIII. m.); Albi , Lautrec eta Nébouçan (XIV. m.) eta Çuberoa , Naffarroa Beherea eta Albret XV. mendean. Naffarroaco regue ere bihurtu ciren mende horretan. Lescarre , Morlaàs (841), Orthece (1194) eta Paue (1464) içan ciren Bearnoco ancinaco hiriburuac. Gascoinia eta Güienaco duquee mende egon ondoren, Anglaterraco koroarequico lothurac hautsi cituen Bearnoc XIII. mendean. Çuberoa , Amicuce eta Oztibarre bereganatzeco alferreco saioac eguin eta guero, Bearno Foixco contherriaren mende gueratu cen ezconça baten bidez.

Foix eta Bearnoco condeen garaian indarsua içan cen Bearno, Gaston III.a Foix-Bearnocoa deithuare aguintaldian nagussiqui (1343-1391). Foixco conde eta Bearnoco bizconde cen Gaston IV.a Naffarroac regue bihurtu cen Eleonor Naffarroaco reguinarequin ezcondu ondoren (1436). Naffarroaco koroa Pauen egoquitu ondoren 1483an, Foixco condesa, Bearnoco bizcondesa eta Naffarroaco reguina Catalina, Joan Albretecoarequin ezcondu cen eta harrezquero, Albreteco etcheac Foix, Bearno eta Naffarroa bere mendean içan cituen.

Gaztelac 1512an Naffarroa Garaia conquistat arren, Albretecoec iraun çuten Naffarroaco regue. 1527an, Naffarroaco reguea cen Henrique Albretecoa Francisco I.aren arreba Margaritarequin ezcondu cen eta era horretan bi coroen arteco harremanac estutu ciren. 1548an Naffarroaco reguina Joana Albretecoa Antoine Bourbonequin ezcondu cen eta ezconça hartatic jaio cen Henrique Bearnotarra Naffarroac Reguea, Henrique IV.a icenaz Franciaco regue içan cena (1589-1610). Henrique III.a Naffarroacoa Franciaco regue bilhacatu cenean, ez cerauzquion bere herrialdeac koroari lothu. 1620an berriz, bere heriotzatic hamar urthe passa cirenean, oinordecoac Franciaco koroapean batu cituen bai Bearnoco bizconderria bai Naffarroa Beherea .

Bearnoren nortassun politico berhecia indarric gabe utzi çuten Franciaco Iraulça baino lehen (1789co abuztuac 4), Iphar Euscal Herria eta Bearno departamendu bakar batean sarcea erabaqui baitzuten. XVIII. mendearen bucaeran, Franciaco Iraulçac francesa hizcunça official bakarra bilhacatzeaz gain, bertaco Parlamentua eta foruac indargabetu cituen. Bearnoc Iphar Euscal Herriarequin batera Behe Pyreneoac departamendua ossatu çuen, guero Pyreneo Atlanticoac içanen cena.

Hizcunçac Aldatu

Euscara edo euscararen familiaco hizcunça bat ( akitaniera ) bide cen bertaco minçaira, Bearnoco escualdea ( Benearnum latinez) historia idatzian sarthu cenean ( C.a. I. mendea ). Euscarac argui ditzaqueen toponimo asco daude Bearno ossoan. Romaniçacioaren ondorioz, Erdi Aroan noizbait, familia romanicoaren barnecotzat harcen den dialecto berheci bat sorthu cen, bertan eta aldameneco herri batzuetan: gascoia . Bearnesa , Bearnoco minçaira, gascoiaren dialecto bat da.

Euscara ez beçala, azcar sarthu cen bearnesa litteratura eta hizcunça idatzian. Naffarroaco gorthean gascoiez idazten çuten, beharbada baita minçatzen ere. Behe Erdi Arotic aurrera, Naffarroaco nahiz Bearnoco foruac hizcunça horretan idatzi ciren ( Paue Naffarroac regueen egoitza içan cen XV. mendetic aurrera [erref. behar] ). Egun, ordea, hezcunça eta cultura bide guztietatic campora gueratu da, eta landan baicic ez da erabilcen.

Çuberoaco muga herrietan, euscara-bearnes elhebidun asco içan da aspaldidanic eta Bearno barneco bi herritan hitz eguiten da euscaraz ( Esquiula eta Jerunce ). Bearnon euscal toponymia erruz topa daiteque, mendebaldean batez ere.

Hizcuncei dagoquienez, francesa da bertan nagussia eta officiala, baina bearnes ( occitaniera ) hiztunac ere badaude. 1970eco hamarcadatic aurrera, bertacoac occitaniera berphizten saiatu dira, batez ere calandreta edo escola elhebidunac sorthuz.

Biztanleria Aldatu

Egun, 350.000 biztanle inguru ditu, 387 udalerritan. Hiriburua Paue bada ere, baditu cembait udalerri nagussi:

Barneco haranetatic emigratione handia irtean da; adibidez, Aspec 2.500 biztanle berceric ez ditu.

Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindiaren 149. araua, Euscal Herri inguruco exonimoac . Contuan içaitecoa da arau horretan bertan lehentassuna emaiten çaiola Bearno formari: aiphatzen den lehenengo forma içaiteaz gain (hori alphabetoaren hurrenqueran ere halaxe liçateque, dena dela), escualde icenaz berce, arau horretaco gaineraco toponimoetan Bearno da auquera bakarra ( Castetnau-Camblong = Gazteluberri Bearno; Sauvaterre-de-Béarn = Salvaterra Bearno). Eta Euscal Onomasticaren Datuteguian ere, Bearno formari emaiten derauco/dio lehentassuna Euscalçaindiac. Herritar icençat ere, bearnotar arautu du Euscalçaindiac, biarnotar auquer onhartu gabe. Beraz, toponimoetaraco terminologia lanic çorrotzena escatzen duten lanetan —hala nola encyclopedietan— behinçat, Bearno ala Biarno jarri erabaqui behar bada, badirudi lehenaren alde eguin beharco liçatequeela.
  2. Euscalçaindia . (2008-05-30). 154. araua: Europaco escualde historico-politico nagussiac. .

Ikus, gainera Aldatu

Campo-estecac Aldatu