Anatolia

Asia Chiquia » orritic birbideratua)

Anatolia [1] ( grecieraz : Aνατολή , [ anatolé ], "ekialdea") edo Asia Chiquia Asiaco mendebaldeco muthurrean cocatutaco peninsula da. Asia eta Europaco bide erdian dagoelaric, bertan gurutzatu ciren indoeuropar migrationec eta garatu ciren Mediterraneoco lehen civilizationeac. Gaur egun, Turkiaco asiar aldea da.

Anatolia
Rock tombs (1091851058).jpg
Liciaco regue hilhobiac, Dalyan C. a. 400 aldean
Datu orocorrac
Mendiric altuena Ararat
Açalera 756.000 cm²
Geographia
Map of the geographic region of Anatolia.png
Coordenatuac 39°0′0″N 32°0′0″E
Ur-gorphutza Mediterraneoa
Marmaraco itsassoa
Itsasso Belça
Egueo

Idatzitaco historian cehar, Anatolian hizcunça indo-europarrac , semiticoac eta cartveliarrac minçatu dira, baita erathorri eceçaguneco berce batzuc ere. Are guehiago, hititera eta luvitera hizcuncen ancinacotassuna hainçat hartuta, cembait adituc, (tartean Collin Renfrewec ) Anatolia proposatu dute indoeuropar hizcuncen hedapenaren abiapunctutzat (ikus Anatoliaco hypothesia ).

Icena Aldatu

Ancinaco Grecian "Asia" (Ασία) icena emaiten citzaion Anatoliari. "Asia Chiquia" icena biçanciarra da, X. mendecoa , eta ancina Anatolia deitzen cen guztia harcen du.

Geographia Aldatu

Muga hauec ditu: ipharraldean Itsasso Belça eta Marmaraco itsassoa , ekialdean Taurus eta Antitaurus mendilerroac, hegoaldean Mediterraneoa , eta mendebaldean Egueo itsasso . Dardaneloac eta Bosforo itsasarteec berheizten dute Europaco Turkiatic eta Balkanetaco peninsulatic .

Historia Aldatu

Neolithoco eta calcolitoco civilizationec aracatuz ( C. a. 6. , C. a. 5. eta C. a. 4. millurthecoac ) eguinico indusqueten ondorioz asmatu diren hypothesien arauera, Grecia prehelenicoaren, Egueoco munduaren, Mesopotamiaren eta continenteco haimbat culturen topagunea içan bide cen Anatolia. Ancinaco Bronche Aroan ( C. a. 3. millurthecocoa ), metallen civilizationeco merkatari ahalsuen abiagunea içan cen. Sumer Euphratesetic Ciliciaraino hedatu cen, hurritac menderatu ondoren, eta Anatolia barneco Hatti civilizationea ere indarsua cen.

C.a. 2. millurthecoaren hassiera , indoeuropar herrien invasioneec viciqui aldatu çuten egoera: hititac eta hattiarrac nahassi ciren Anatolia barnean, Imperio Hitita eratuz ( C. a. XVIII. mendea ). Eçaugarri semitac agueri cituzten lidiar indoeuroparren jathorriari buruz, ordea, ez da hypothesi cehatz fidagarriric. Barne gathazca eta banaqueta ascoren ondoren, hititec, susperturic, berce garai handi bat içan çuten C. a. XV. mendean , hurriten Mitanni resumaren urkaco borrocan. Imperio Hitita Berriac Asia Chiquia, Siria eta Palestina harcen çuen C. a. XIV. mendean , Egyptoco civilizationa ere arriscutan jarriz.

C. a. XII. mendearen hassiera , indoeuropar muxquiec ( Itsassoco herrietaco bat ) Imperio hitita sunsitu eta Frijiaco regnu halsua eratu çuten. Migratione olde berberari jarraituz, continenteen arteco trafficoan cegoen porturic garrancitsuena cen Troiaren aurkaco bidaldia antholatu çuten acaiarrec ( micenastarrec ). Troiaco Guerran , acaiarrac eta eoliarrac borrocatu bide ciren Asia Chiquico herrien aurka ( troiarrac , frijiarrac , pelasgoac , lidiarrac, etab.). Aldaqueta handico garai hartan, Italia aldera joan ciren etruscoac , lidiar herria seguruenic.

Greciar colonizationeac marcatu cituen ondoco mendeac. Greciaco invasioneetatic ihessi, Misia eta Lidiaco itsasercetara jo çuten eoliarrec eta joniarrec, doriarren aurretic. Joniar hiriec berce colonizatione aldi bat içan çuten, ipharraldeco costaldean ( Helesponto , Propontide , Ponto Euxino ). Greciaco civilizationea Anatoliaco hiri helenicoen economia eta cultura garranciari esquer garatu cen neurri handi batean ( Milleto , Esmirna , Efeso , Focea , Halicarnaso ).

C. a. VIII. mendean cimeriar indoeuropar nomadec Frijiaco Resuma errhaust çuten. C. a. 687 - 546 bitartean, lidiarren nagussigoa sendo aguertu ondoren, Ciro II.a Handiaren garaian mediarrec hartu çuten Anatolia. Persiar aquemenestarren mendean, nolabaiteco egoncortassuna içan çuen Asia Chiquiac, joniar hirien alchamenduac ( C. a. 499 ) eta Mediar Guerrec ( C. a. 490 - 468 ) hautsi çuten arte. Mende bat gueroago, Alexandro Handiaren armadac egotzi cituen aquemenestarrac ( C. a. 336 ) eta gathazcac sorthu ciren, berriro, Anatolian. C. a. 323an Alexandro hil ondoan, haimbat alditan banatu çuten peninsula, diadocoen ( Antigono Monoftalmos , Eumene , Lisimaco , Ptolomeo , Seleuco ) arteco guerran beçala. Persiaco satrapen mende ceuden ipharraldeco lurraldeac burujabe bihurtu ciren ( Bitinia , Cappadocia , Ponto ), eta Seleucotar Imperioaren (Seleuco, Antioco) escu gueratu cen Anatoliaco alderic handiena, Lisimaco hil ondoan.

Bitartean, galatiarrec Galatiaco Resuma sorth çuten Frijiaco ekialdean, Pergamo çutelaric hiriburu. Seleucotarren aurka alchaturic, Lisimacoren lurraldeac ( Misia , Lidia ) hartu cituzten eta, romatarrec lagunduta, seleucotarrec Asia Chiquian cituzten lurralde guztien jabe eguin ciren C. a. 189an . Civilizatione helenicoco gune ospetsu beçain garrancitsua içaqui, romatarren ekialdeco imperioaren hassiera içan cen Pergamo hiria. C. a. 133an , Athalo III.ac Romari man ceraucon bere imperio çabala eta, Asiaco provincia eratu ondoren, romatarrec ipharraldeco regnu chiquien conquistari ekin ceraucoten/cioten, baina cappadociarren adorearequi , eta Ponto eta Armeniaco regueequin eguin çuten topo. C. a. I. mendean Asia Chiquia ossoa conquistatu ondoan, resuma guztiac batu cituzten Asiaco Diocesian eta Ekialdeco Prefeturan. San Pauloc ebanjeliçatua, Anatolia christautassunaren lehen guneetacoa içan cen.

324an Constantino emperadoreac Byzanci hiria imperioco hiriburu berritzat hartu çuen, Constantinopolis icena emanda. IV. mendetic aurrera, Asia Chiquico peninsulac Ekialdeco Imperioaren çori bera içan çuen. Mendebaldeco Romatar Imperioaren erorquetarequn , Constantinopolis Biçanciar Imperioco hiriburu bihurtu cen. VI. eta VII. mendeetan, Sasandar Imperioaren erassoa jassan cituen, eta arabiarrenac VII-X. mendeetan.

Seljuc etchea turkiarren adar bat cen, cein IX. mendean Caspiar Itsasso eta Aral itsassoaren ipharraldea cocatuta ceuden. X. mendean , seljucarrac mendebaldera muguitzen hassi ciren, Anatolia aldera. Manciquert (Malazguirt) battaliaren ostean 1071n , hor fincatu ciren tribu horiec. Horren ondorioz, Anatoliaco seljuc sultanerria ossatu cen, Asiaco erdialdea bereganatuta ceducan seljuc imperioaren adar independentea.

1243an , seljucar armadac mongoldarrec garhait eta sunsitu cituzten. Astiro, imperioa deseguin cen. Quinca horretan, Osman I.a buru çuen turkiar statua garatu cen, Ottomandar Imperioa eratu arte, seljucar eta biçanciarren hutsunea bethetzeco. Ottomandar Imperioac mendebaldea eta ekialdea lothu cituen 623 urtheco historian. XVI. eta XVII. mendeetan , munduco staturic botheretsuenetacoa içan cen, Balkanetan cehar aurrera eguinez.

Lehen Mundu Guerraco alliatue Istambul eta Izmir occupatzea turkiar natione muguimenduaren sorrera eraguin çuen. Lausanaco Itunaren bidez ( 1923 ), nationearte mailan Turkiaco Republica onhets cen, Ottomandar Imperioaren ondorengo beçala. Mustafa Kemal republicaco lehendabicico presidente bihurtu cen. Seguituan reforma andana jarri cituen abian, republica secular bat eratu nahi baitzuen, iragan ottomandarra baztertuz.

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu