Artaxoa

Naffarroa Garaico udalerria
Artaxona » orritic birbideratua)

Artaxoa [3] ( [aɾtaʃo.a] ) Naffarroa Garaico udalerria da, herrialdearen erdialdean dagoena, Erriberrico merindadean , Iruñetic 31 kilometrora, Tafallatic 10 kilometrora, eta Garesetic 11 kilometrora. 1.697 biztanle cituen 2014. urthean.

Artaxoa
  Naffarroa Garaia , Euscal Herria
Artajona Francis Vaquero Turismo de Navarra.jpg
Herriaren ikuspegui orocorra, gainaldean, Artaxoaco Cercoa eta San Saturnino eliça .
Flag of None.svg
Bandera

Artaxoako armarria
Armarria


Cocapena
Herrialdea   Euscal Herria
Lurraldea   Naffarroa Garaia
Merindadea Escudo de Olite.svg   Erriberri
Escualdea Tafallaldea
Administrationea
Statua   Espainia
Erkidegoa   Naffarroa
Icen officiala Escudo de Artajona.svg Artajona
Alcatea Beatriz Mendia Belatz
(AIA, indep.)
Posta codea 31140
INE codea 31038
Herritarra artaxoar
Geographia
Coordenatuac 42°35′28″N 1°45′52″W
Açalera 66,90 cm²
Garaiera 427 metro
Distancia 31 cm ( Iruñetic )
Demographia
Biztanleria 1.741 (2021: Green Arrow Up.svg 50)
Densitatea 25,37 biztanle/cm²
Çaharcea [1] % 22,84
Ugalcortassuna [1] ‰ 28,17
Economia
Jarduera [1] % 81,57 (2011)
Desberdintassuna [1] % 0 (2011)
Langabecia [1] % 10,04 (2013)
Euscara
Euscaldunac % 5,10 (2018) [2]
% 1,47 (2010) [1]
Datu guehigarriac
Webgunea http://www.artajona.net/

Herrigunearen gainaldeco muinoan, Artaxoaco Cercoa ospetsua eta San Saturnino eliça daude.

Geographia Aldatu

Inguru naturala eta cocapena Aldatu

Erriberrico merindadean cocaturic, Artaxoa Naffarroaco bi autobide nagussien artean cocatzen da, AP-15 autobidea eta Iruñea eta Logroño batzen dituen autobidea. "Inguraqueta" (erderaz Cerco) iceneco etche mulçoa, muino baten gainean dago, hauxe da Artaxoaco erdi aroco herrixca içandacoa. Ondorengo mendeetan, Artaxoa muino horren ondoco lur lauetan cehar garatu cen. Gaur egun, betan vici da biztanleria guehiena eta bertan daude cerbitzu guztiac, iguerileku publicoa, liburuteguia, medicua eta abar.

NA-601 errepidea, udalerriaren behecaldetic igarotzen da eta Artaxoa Mendigorria eta Tafallarequin elkarcen ditu. Erliebea 500 eta 600 metro arteco muinoec ossatzen dute, eta udalerrico puncturic garaienac ipharralde eta ekialdean daude, itsassoaren mailatic 650 metrora. Artaxoaco udalerriac Añorbe , eta Obanosco udalerriequi eguiten du muga ipharraldean, Mendigorria eta Larragarequin mendebaldean, Tafallarequin hegoaldean, eta Puiu , Garinoain , eta Barasoaingo udalerriequi ekialdean.

Clima eta landaredia Aldatu

Clima mediterraniar-continentala da, uda lehor eta negu hotzequi . Batez-berceco temperatura 13 eta 14 gradu bitartecoa da, eta precipitationea 450mm eta 600mm ingurucoa. Urtheroco egun euritsuac 70 inguru içaiten dira. Naffarroa erdialdean beçala, Artaxoan ekaitz ugari içaiten da udaberritic udazquenera . Ekaitzac Rioxan dauden hegoaldeco mendietan sorthu eta ipharralderanz eguiten dute, Artaxoa ceharcatuz, hau berheciqui nabarmena da udazquen eta udaberrian . Hauec dira baita ere urtheco urtharoric euritsuenac, eta udan egoite den ekaitz bakanen bat kenduta, eguneco precipitationeric ugarienac, orduan emaiten dira.

Ia ez da jathorrizco harizti eta artadien arrastoric gueratzen. Gaur egun, birlandaturico pinuac dira udalerrico basoetan nagussi (Alepoco pinuac eta Austriatic ekarritaco pinu belçac). Dena den, basoec udalerriaren %2a baino ez dira, birlandaquetac inguruco herritan baino ascoz urriagoac içan cirelaco.

Statione meteorologicoa Aldatu

Herrigunearen campoaldean, itsassoaren mailatic 353 metrora, Espainiaco Nekaçaritza ministerioaren statione meteorologicoa dago. [4]

Historia Aldatu

 
Artaxoaco harresien ikuspeguia.

Artaxoaco lehen aztarna archeologicoac historiaurrecoac dira, cehazqui Eneritzeco Portillo eta Minaco tricuharriac , guti gorabehera Christo aurreco hirurgarren millurthecoac. Ondorengo mendeetaco bercelaco aztarnac aurkitu dira, Cercoco acropolia , Dorre herrixca, eta abar. Romatarren garaian, Artaxoa guztia etche chiquiz betheric egon cen, Artadia, Eliçaldea eta Goencelaia. Tricuharriac dauden gunera iristeco Artaxoaco hilherriaren atzean dagoen bide bat hartu behar da.

Erdi Aroan , erass barbaroei aurre eguiteco sorthutaco Cercoa edo harresi mulçoa da, gaur egungo Artaxoaco monumenturic erranguratsuena. Erdi Aroan cehar petcha ordaincen çuen jaurerria içan cen. 1193 eta 1208 urthee artean, Anso VII.a regueac "bederatzigarrena" icenaz eçagutzen cen petcharen cembatecoa 7.000 soldatetara murriztu çuen. Cerga hori urthean behin bakarric ordaindu beharco çuten. Artaxoaco harresiac, herriac Goi Erdi Aroan vici içandaco opharotassunaren adiarazle dira.

1144. urthetic 1158. urthera arte Artaxoa Naffarroaco resumaren barnean cegoen resuma chiqui bat içan cen. Iruñeco Resumaren reguea cen Garcia Ramirez Gaztelaco Alfonso VII.aren alabarequi ezcondu cen, Urraca Gaztelacoarequin , honec dote beçala Artaxoa, Erriberri , Larraga eta Miranda Arga hiriac jassoz. Bicotea hil hondoren, Urracaren anaiordeac, Anso III.a Gaztelacoac , Artaxoaco lurrac governatzen jarraitu çuen, hauec Gaztelari lothuac baino burujabeac içanic 1158an Naffarroaco Resumaren escuetara vueltatu ciren arte.

XIV. mendeco Içurrite Belçac hildaco eta calte handiac eraguin cituen Artaxoan. Biztanleria hamarren batera gutitu cen. Herriaren desaguercea eragozteco, Carlos III.a regueac, artaxoarrac "hiritar libre" icendatu cituen eta Liçarraco San Martingo forua eman ceraucon herriari, asteroco merkatua antholatzeco escubidearequin ( 1423 . urthean). Naffarroaco guerr civilean, herria Beaumontarren escuetan gueratu cen, eta nahiz eta Catalina eta Albretco Juan III.a regueec euren jabetzara atchiqui ( 1498 , 1512an ), Leringo conteen jabetzara igaro cen berriz ere. XVI. mendearen bigarren erdia gathazcatsua içan cen, eta artaxoarrec behin eta berriro saiatu ciren, "hiribildu ona" içaiteac cekarren privilegioa berrescuratzen. Azquenic 1631ean Naffarroaco gortheeta ceducan jarlekua berrescuratzea lorthu çuten.

1797 eta 1798 urthee artean, Artaxoac Muru Artederretaraco bidea eraiqui çuen, Iruñearequico communicabidea hobetzeco asmoarequin. XIX. mende herrian pattarra ekoizten çuten borz lantegui privatu eta publico bat ceuden. Horrez gain, olioa ekoizten çuten laur errota ceuden. 1863an Caritatearen Alaben ordena bat eçarri cen herrian, Aingueruaren ikastetchearen çucendaritza hartu eta Hospitaleco gaixoac çainceaz arduratzen hassi cirelaric. 1870ean "Escorten Elkartea" sorthu cen.

Economia Aldatu

Artaxoaco iharduera economico nagussia nekaçaritza içan da historicoqui. Abelçançac garrancia handia daduca herrian, behi, cherri eta ardi guztiac cembatuta 30.000 abelburu inuguru dagoelaric. Garia eta garagarra dira labore nagussiac Naffarroaco erdialde guztiac guerthatu beçala. Horrez gain, XX. mendean cehar industria xume garatuz joan cen, palac, artisautza productuac eta elicagaiac ekoizten cituztenac. Artaxoan lur amancommunec 1.237 hectarea harcen dituzte (erroldaturico laborança lurren %18,6). Cerealac (garagarra garia baino guehiago), mahastiac, eta olivondoac dira landatzen diren laboreric ugarienac. Secain lurren hedapena XIX. mendearen amaieran hassi cen, eta urthe gutitan landatutaco lurren açalera 1.741 hectareatic ( 1891 ) 3.993 hectareara haci cen ( 1935 ). Mahastien gutitzea nabarmena içan cen XX. mendean cehar, batez ere filoxeraren gaitzac eraguinda eta 1.314 hectareatic 295 hectareara jaitsi da ( 1980co hamarcadan ).

Artaxoan haimbat elkarte eta necaçal coperatiba ossatu dira XX. mendea hass cenetic. 1904co açaroaren 10ean Naffarroaco necaçal aurrezqui kutchac sustaturico coperatiba sorthu cen, 1939co abenduaren 3an Francisco Xabiercoaren upategui coperatiba, 1944co açaroaren 24ean Mesedeetaco Amaren coperatiba, 1962co abuztuaren 6an Jerusalengo Ama Virginaren coperatiba, eta 1965co uztailaren 3an , Conserben San Sancturnino coperatiba.

Azquen urtheetan necaçalturismoaren garapena guerthatu da, eta horrela, haimbat landetche çabaldu dira udalerrian.

Industria Aldatu

Naffarroaco governuac industrialdeac sustatzeco sorthutaco Nasuinsa elkartearen ekimenez, La Vergalada industrialdea eraiquitzea erabaqui çuten. Projectua 2008co otsailaren 7an aurkeztu ceraucoten/cioten governuco ordezcariec Artaxoaco udaleco arduradunei eta herrigunearen campoaldean eraic behar cen 50.000 metro quadroco gune batean. Indusrialdeac bederatzi lursail içanen cituen orotara. Azpieguituraren datu technicoac honacoac dira:

Açalera guztira: 53.038 m2

Lursailen açalera: 20.277,81 m2

2008co crisialdi economicoaren ondorioz projectua bertan behera gueratu cen, eta gaur egun herriaren hegoaldean nekaçaritzari lothuta dauden cembait nabe aurki daitezque bakarric, hurbileneco industriaguneac Barasoain eta Tafallacoac içanic.

Parque eolicoac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Naffarroaco parque eolicoac »

Artaxoan Naffarroaco governuac eraiquitaco bi parque eolico daude, "Caraquidoia" eta "Egastiaga" icenecoac. Lehenac 15,00 megawatteco potencia daduca eta airesorgailuac Artaxoa eta Barasoain bitartean hedatzen dira, bigarrenac 6,00 megawatteco potencia daduca eta parqueco airesorgailuac Artaxoaco muguen barruan bakarric hedatzen dira.

Demographia Aldatu

XX. mende ossoa cehar biztanleriaren heren bat baino guehiago galdu çuen Artaxoac. Biztanle guehienac Iruña eta inguruco herrietara jo çuten vicimodu hobe baten bilha. Joera hori 1990eco hamarcadararte mantendu da. Dena den, autobide berrien eraiquitzeac eta Naffarroaco hiriburuarequic duen hurbiltassun relativoac, vicilagun berriac eracarri ditu Artaxoara. Horrez gain, etchevicitza berriac eraiqui dira.


Artaxoaco biztanleria

Naffarroaco governuac 2003 . urthean arguitaraturico datuen arauera Artaxoan 1.699 biztanle ceuden, 896 guiçon eta 803 emacume. Udalerrico biztanleen batez berceco adina 43 urthecoa cen. 2008co erroldaren arauera, Espainiaz campoco 77 ethorquin vici ciren herrian, biztanleriaren %4,50a ( Naffarroaco batezbercecoaren azpitic).

Politica Aldatu

Udal hautescundeac Aldatu

Azquen aguintaldietan alcatetza AIA ( "Aggruppacin de Independientes de Artajona ) taldearen escu egon da. 2003tic 2011ra Pedro María Eguea Ortiz içan cen alcate. 2007co maiatzeco hautescundeetan cerrenda horrec votoen %48,96a eta borz cinegotzi lorthu cituen, guehiengo absolutua escuratuz. UPNc votoen %32,55a eta hirur cinegotzi lorthu cituen eta PSNc votoen %16,67a eta cinegotzi bakarra.

2011n ere AIAc (5 cinegotzi) escuratu çuen alcatetza, Beatriz Mendia Velacençat hain çucen. Orduan berce cerrenda independente bat (AGD, Artajona Gestión y Desarrollo , 4 hautetsi) berceric ez çuen aurrean içan.

2015ean, berriz, AGD taldeac sei cinegotzi lorthu cituen eta Artaxoa taldeac hirur.

Artaxoaco udalbatza

Alderdia

2015eco maiatzaren 24a

Cinegotziac Voto copurua
Artajona Gestión y Desarrollo
6 / 9
616 (%   58,33)
Artaxoa
3 / 9
344 (%   32,58)
Datuen ithurria: Hautescundeen emaitzac interior.es webgunean

Alcateen cerrenda Aldatu

1999-2003 Jesús Çabalegui Jimeno ( UPN )
2003-2007 Pedro María Eguea Ortiz AIA
2007-2011 Pedro María Eguea Ortiz AIA
2011-2015 Beatriz Mendia Belatz AIA
2015-2019 Adolfo Vélez Ganuça AGD
2019-2023 Juan Ramon Elorz AGD

Udaletchea Aldatu

Udaletchea 1959 . urthean eraiquitaco harrizco eraiquina da, eta San Pedro eliçaren ondoan dago. Udaletche berria çaharra cegoen thoqui berdinean eraiqui cen eta beheco solairu eta gainean eraiquitaco berce bi solairu daduzca. Fachada nagussiac malda handico bi caleen elkargunean dago.

  • HELBIDEA: Eugenio Mendiorotz calea, 3

Cultura Aldatu

Euscara Aldatu

Naffarroaco governuac onhartutaco Euscararen Foru Leguearen arauera Artaxoa eremu ez-euscalduneco udalerria da, eta hori dela eta, hizcunça official bakarra gaztelania da. 2001eco erroldaren arauera, herritarren %1,46c cequien euscaraz hitz eguiten.

Gaur egun officialtassunic ez içan arren, euscara içan cen artaxoarren ama hizcunça XIX. mendeco azquen herenera arte, eta hizcunçaren arrastoac guelditzen dira oraindic ere herrico leku icenetan, hala nola "Casquiturria", "Çumadia", "Andiuz", "Farangortea" edo "Cherriturria" icenetan. Bertaco euscalquia hegoaldeco goi naffarrera cen, Iruñean solhastatze cen euscalqui berbera.

2009an Artaxoa , Mendigorria eta Larragaco gurhaso batzuec Biderra taldea sorthu çuten, hirur herri horietaco umeec iracascunça publicoan euscaraz -hau da, D ereduan - ikass ahal içaiteco beharrezcoac diren neurriac lorthu nahian.

Jaiac eta ospaquiçunac Aldatu

Jaietan haimbat ekitaldi antholatzen dira, jota emanaldiac, concertuac, eta herrico behecaldetic guneric altueneraco laia lasterquet . Lasterquetan parte harcen dutenec, laien gainean ibilcen dira, Artaxoaco caleric aldapatsuenetan.

Quirolac Aldatu

Herriac bi football elkarte daduzca, C.A. Artajones eta C.D. El Cerco . Biac herrico La Alameda belha naturaleco football celhaiean jocatzen dira, entrenamenduac ondoco legarrezco celhaiean eguinez. Bi cluben eta udalaren arteco harremanac eztabaidatsuac içan dira, liscarrac auciteguietaraino iritsiz.

Herrian udal iguerilekuac aurki daitezque, baita pilotaleku bat.

Cerbitzuac Aldatu

Artaxoa "Içarbeibarco Mancommunitateco" quidea da. Garesen egoitzan duen eracunde hau, çaborra bilceaz eta ur-hornidura bermatzeaz arduratzen da.

Baseliça eta herriaren artean Iruñera joan errepidetic guerthu "El Chorro" iceneco pasealekua dago. Bertan, mahaiac, jarceco thoquiac, janharia eguiteco erretegui chiquiac, eta ithurria daude. Horrez gain, Cale Nagussian, umeençaco jolastia dago.

Ondassun nabarmenac Aldatu

 
San Saturnino eliça.
 
Jerusalemgo Andre Mariaren baseliça eta commentua.

San Saturnino eliça Aldatu

Saconceco, iracurri: « San Saturnino eliça (Artaxoa) »

San Saturnino eliça herrigunearen puncturic garaienean dago, harresien eremu barruan. 1085 . urthean jathorrizco eraicunçarequin hassi cen romanicoa alchatu çuten, 1103 . urthean lanac amaituz. XIII. mendearen lehen erdian, gaur egungo templu gothicoaren eraicunça hassi cen, lehenic aurrealdea eraiquiz. Ondorengo mendeetan cehar, eguitura berriztu eta eliçac gaur egun duen itchura gothicoa lorth çuen.

Jerusalemgo Andre Mariaren basilica Aldatu

Saconceco, iracurri: « Jerusalemgo Andre Mariaren basilica »

Baseliça barrocoa non Jerusalemgo Andre Mariaren irudi romanicoa gurcen den.

San Pedro eliça Aldatu

San Saturnino eliçatic guerthu, San Pedroren omenezco eliça dago. 1959an eraiqu çuten, ancinaco San Pedro eliçaren aztarnen gainean. Fachada nagussia, plaça chiqui baten aurrean, dago, eta bertara helceco malda handico bi cale hartu behar dira, Artaxoaco guneric garaienean.

Baseliçac Aldatu

Tafallaraco bidearen ondoan, San Bartolome baseliça dago, XIX. mendean eraiqu arren, jathorrizco baseliçaren içaiteari buruzco lehen documentua 1235ecoa da. Baseliça barruan, San Bartolomeren XIX. mendeco egurrezco irudia dago. Herrian bercelaco baseliçac içan ciren, San Miguel, Sancta Catalina eta San Guilen omenezcoac, baina çoritcharrez ez dira existitzen gaur egun.

Gaztelua eta harresiac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Artaxoaco Cercoa »

1085ean Occitaniaco Tolosaco elizguiçonec, hamalau dorredun Artaxoaco Cercoa deritzon gothorlekua eraiquitzen hassi ciren [5] . Jathorrizco harresia, componduz eta hobetuz joan ciren hurrengo hamarcada eta mendetan, batez ere XIV. mendean ). 1280an Cerco aren alcate edo burua Pedro Ruiz Argaitz cen, eta cargu horretan egoiteagatic çorci liberaco soldata jassotzen çuen. XIV. mendearen hassiera Diego Sanchez Garces içan cen gothorlekuco burua. 1464ean Leonor Andreac artaxoarrac saritu cituen Beaumondarren aurka eracutsitaco kemenagatic.

XVI. mendearen hassiera Leringo conteac herria erasso eta bertaco jaun moduan onhartua içaitea exigitu çuen. 1513an conteac herria eta harresiac occupatu çuen eta çazpi urthe beranduago, 1520an Carlos V.ac condearen herriarequico jabego eta escubideac berretsi cituen. Cercoac sarrera edo athari desberdinac daduzca, Remaguacoa, Rabalgo athari çaharra, San Miguelgoa, eta Aitzaidea icenecoa.

Artaxoarren erranetan, Cercoco campaiac contraco alderanz jotzen diren munduco campai bakarrac dira, gaur egun laur conservatzen dira, horietatic bi romatarrac. Çaharrena 1735ecoa da eta handienac 1.801 kilo pisatzen ditu. 1896ean eçarritaco traditionearen arauera, Naffarroaco eliça guztietaco campaijoleec Artaxoaco cercoco campaiac behin jo behar dituzte.

Artaxoar eçagunac Aldatu

Referenciac Aldatu

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa