Arberoa

Naffarroa Behereco escualdea

Arberoa [1] edo Naffarroa Behereco escualde bat da. Arberoaco ibarra eta Orçaiceco ibarren çath bat harcen ditu.

Arberoa
  Euscal Herria
Izturitze herrico ikuspeguia, Gaztelu mendixcatic
Geographia
Herrialdea   Naffarroa Beherea
Escualdeburua Aiherra
Herri handiena Aiherra
Açalera 195 cm²
Garaiera Max: 842 metro
Min: 7 metro
Demographia
Biztanleria data11 =
Densitatea 29,91 bizt/cm²
Escualdetarra arberotar

Escualdea 10 udalerric ossatzen dute eta lurraldearen ipharraldean dago, Amicüce , Oztibarre , Garaci , Baigorri-Orçaice eta Laphurdi Ekialdea escualdetarequi muguitzen.

Bere hiriburua Aiherra da.

Icena Aldatu

Escualdeco euscarazco icena haimbat modutara documentatu da: Arberoa , Arbela eta Saraspe .

Toponimoaren francesezco versione Arberoue ("Arberu" ahoscatua) da, sarritan pays d'Arberoue eran. Aragoieraz , Arberoa eta tierra de Arberoa version homologoac dago.

Baionaco capituluco guthun batec, escualde hau, Erberua icenarequi icendatzen du, 980 inguruan; Duchesne bildumac, Arberoe , 1080an , eta Alberoa , 1120an , eta Urbano II.a aita sanctuaren bulda bat, Arberoa .

Geographia Aldatu

Mugaquideac Aldatu

Fisionomia Aldatu

Arberoaco ibarra Arberoaco errecac ossatze du. Ibaia Heletan jaiotzen da eta Donoztiri , Donamartiri , Izturitze , Aiherra eta Bastida udalerriac ceharcatzen ditu. Ondoren, Lihuri ibaira bota/votatze/votatzen da, Oragarre eta Bardoce artean. Sacontassun chiquico ibar çabala da, altuera aphaleco mendiz inguraturic. Horra mendi horietaric cembait adibide : Abarratea (345 m), Elçarruce (421 m), Garralda (470 m), Hoxahandia (577 m) eta Baigura (897 m).

Historia Aldatu

XI. mendearen hassiera , Tolosaco condeac , Guilen Sanchitz Gascoiniacoa , Anso III.a Garceitz Naffarroaco reguearen escu utzi çuen Arberoaco lurraldea. [2]

Haimbat urthez, bertaco biztanleac elkarren artean guerran egon ciren: bailara ossoa Bastidaren aurka cen. Araçoa Garrareguico oihaneco terminoez goçatzea cen, eta, alde batetic cein bercetic haimbat heriotza eta calte eguin ondoren, Ponz Morentaina Naffarroaco governadoreac cehaztassunera eracarri cituen Donibane Garacin , 1321ean . Ibarraren aldetic, Aiherra , Izturitze , Donamartiri eta Donoztiri parochianoac bertaratu ciren, eta Bastidaren aldetic, Bernardo Arremonte Monjolose . Bastidarrec Garrareguic basoa bastida gendeztatzeagatic eman cerauetela argudiatzen çuten. Ibarrecoec, ordea, basoa çaindu eta aprovechatzen çuten Naffarroaco reguearen icenean, haren jabe legitimoa baitzen. Emaitza içan cen, casua aztertu ondoren, reguearen procuradoreac Bastidacoec Garraregui terminoarequin gueratzea erabaqui çuela, çura ecin salduz guero. Are guehiago, norberaren erabileraraco bakarric içan liteque, bethiere Bastidan egur guehiago ez badago. [3]

1368an , Aberoa, Baigorri eta Orçaiceco biztanleec reguearen cerga berri bat salhatu çuten, ehun libracoa. Azquenean regueac amore eman çuen eta salvuespen bat eman cerauen/cien.

1379an , Carlos II.a Naffarroacoa regueac Izturitzeco Rocafort gaztelua eta Arberoaco lurraldea opharitu cerauzten Bertrucat Labritecoari eta bere oinordecoei, Gaztelaren aurkaco guerran emandaco lagunçagatic esquer on guisa. Opharituec, nahi içanez guero, lurrac eta gaztelua saldu ahal içanen lituzquete, baina Naffarroaco orguinarioe bakarric. Regueac lurraldearen soveranotassuna beretzat gorde çuen, escubide real, appellatione eta lagunça berheci guztiequin. [4]

Arberoaco lurraldea bizconderri bihurtu cen 1455ean Bianaco princearen bitartez eta bere lehengusu Joan Beaumonteri esque . [5]

Baionan 1577an eguindac synodoan behatutaco ordenaren arauera, Arberoaco arçapezpicutzac Aiherra , Izturitze , Donoztiri , Iholdi , Armendaritze , Donamartiri , Heleta eta Mehaine parochiac harcen cituen. Bastida ere Arberoaco ibarrecoa cen, eta arlo religiosoan arciprestazgoa ossatzen çuen. Baionaco synodo horretan, parochia horretaco rectoreari «Rector Bastidae Clarensis et officialís praebendaris reguis Navarrae» titulua eman citzaion. Bi arçapezpicuac Baionaco aphezpicutzaren mende ceuden. [6]

Ossaqueta Aldatu

10 udalerrietan 10 herriac ossatzen dute escualdea: 5 833 biztanle eta 194,51 kilometro quadro .

Herria Udalerria INSEE codea Herritarra Açalera
(cm²)
Biztanleria
(2018)
Densitatea
(bizt/cm²)
Aiherra Aiherra 64086 aihertar 27,65 1068 36,38
Armendaritze Armendaritze 64046 armendariztar 17,27 402 22,93
Bastida Bastida 64289 bastidar 23,39 970 44,08
Donamartiri Donamartiri 64489 donamartiritar 14,69 324 22,12
Donoztiri Donoztiri 64476 donoztiritar 13,71 409 34,65
Heleta Heleta 64259 heletar 23,45 724 12,83
Iholdi Iholdi 64271 iholdiar 21,63 545 26,54
Irisarri Irisarri 64273 irisartar 26,39 597 32,82
Izturitze Izturitze 64277 izturiztar 13,60 518 34,93
Mehaine Mehaine 64375 mehaindar 12,73 276 20,50

Armendaritze , Bastida , Iholdi eta Irisarri ez dira bethi integratuac içan Arberoari. Berce sei udalarriec dute Arberoaco bizconterria ossatzen, bainan berce laur herri horiec gaur egun Arberoarrac beçala consideratzen dira raçoin geographicoengatic nagussiqui.

Garraioa Aldatu

Euscal Hirigune Elkargoaren escu dagoco Car Express hiriarteco autobus sareac cerbitzatzen du escualdea. Guztira, 2 linec escaincen dute cerbitzua 8 udalerritan: Aiherra , Bastida , Izturitze , Donamartiri , Donoztiri , Heleta , Irisarri eta Iholdi . [7]

Economia Aldatu

Pyreneoetaco ekoizpen traditionalean oinharritutaco economia. Nekaçaritza urria. Hazcunça extensivoa ardi-aciendaren mendialdeco larreetan ( ardixuri eta latcha ), Pyreneoetaco raçaco behi nahassia eta çalduna. Cherri guti. Tiro-çaldia (bretoiera) eta aulki-çaldia (angloarabiera).

Euscara Aldatu

Luis Luciano Bonapartec , 1869an , Arberoaco herri guztiac sailcatu cituen, Bastida içan ecic, mendebaldeco behe-naffarrera euscalquia , Arberoa, Orçaice eta Aldude ibarretan hitz eguiten cena. Bastida eremu ez-euscaldunean cegoen, han hizcunça nagussia occitaniera baitzen, versione gascoiarrean . [8]

Coldo Çuaçoc , 2010ean , bere herri guztiac, Bastida içan ecic, naffar-laphurtera euscalquia sailcatu cituen. Bastida eremu ez-euscaldunean cegoen, han hizcunça minoritario nagussia occitaniera baita, versione gascoiarrean . [9]

Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindia . 122. araua: Naffarroa Behereco herri icendeguia. .
  2. Aimoin. Vita Abbonis, abbatis Floriacensis . Arguitaratzailea: J. Mabillon "Acta sanctorum ordinis sancti Benedicti" . Paris , 1668 1701
  3. (Anglesez «ARBEROA, País de - Auñamendi Eusco Encyclopedia» aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2021-05-14) .
  4. Gran Encyclopedia de Navarra | ROCAFORT. (Noiz consultatua: 2021-05-14) .
  5. Lur encyclopedietatic hartua .
  6. (Gaztelaniaz) Goñi Gaztambide, Jose. Los obispos de Pamplona del siglo XIV. .
  7. (Francesez «Ipha Euscal Herrico CHIC CHAC sarea: garraio publicoaren goracada handia hilabethean.» France Bleu 2019-10-21 (Noiz consultatua: 2021-04-22) .
  8. Luis Luciano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés , 1863 .
  9. Coldo Çuaço. El eusquera y sus dialectos . Alberdania, 2010.

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu