Andorra , [1] icen officiala Andorraco Princerria ( catalanez Principat d'Andorra ), Iberiar peninsulaco statu burujabe chiquia da, ekialdeco Pyreneoetan dagoena, Francia eta Espainiaren artean. 468 kilometro quadroco eremua harcen du, Guipuzcoacoaren laurdena guti gorabehera, eta 77.281 biztanle cituen 2016an . [2] Hiriburua Andorra la Vella da.

Andorraco Princerria
Principat d'Andorra
Ereserquia : El gran Carlemany
Flag of Andorra.svg
Andorraco bandera
Coat of arms of Andorra.svg
Andorraco armarria
Location Andorra Europe.png
Geographia
Hiriburua Andorra la Vella
42°30′0″N 1°30′0″E
Açalera 468 cm²
Ura %0
Puncturic altuena Coma Pedrosa (2.942 m)
Puncturic saconena Valira (840 m)
Continentea Europa
Mugaquideac Francia , Espainia , Europar Batassuna , Catalunia eta Occitania
Administrationea
Governu-systema parliamentary coprincipality (en) Itzuli
Andorraco Princequide Francesa eta Andorraco co-prince episcopala Joan Henric Vives Sicília (en) Itzuli
Emmanuel Macron
Andorraco Governuburuen cerrenda Xavier Espot Çamora (en) Itzuli
Leguebilçarra Andorraco Conseilu Nagussia
Harreman diplomaticoac Wikidata logo.svg Ikussi mappa Wikidatan
Ceren quide
Demographia
Biztanleria 78.151 (2021)
Green Arrow Up.svg 1.974 (2018)
Densitatea 166,99 bizt/cm²
Talde ethnicoac
Hizcunça officialac
Erabilitaco hizcunçac
Ezconceco adina genero guztiac : 16
Emancortassun-tasa 1,27 (2010)
Alphabetizationea % 100 (2018)
Guiça garapen indicea 0,858 (2017)
Economia
BPG nominala 3.012.914.131,1697 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 135.602.184,26706 (2016)
BPG per capita 39.146 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 1.915 (2016)
Historia
Sorrera data : 1278
Bercelaco informationea
Aurrecembaquia +376
ISO 3166-1 alpha-2 AD
ISO 3166-1 alpha-3 AND
Ordu eremua
Electricitatea 220 V. 50 Hz. Schuco (en) Itzuli eta Europlug (en) Itzuli
Internet domeinua .ad
govern.ad

Lurralde isolatua eta beharsua içan cen historian cehar, baina ospea lorthu çuen Bigarren Mundu Guerratic aurrera, eta economia asco haci cen, guehiembat tourismoaren eta paradisu fiscal içaiteare ondorioz. Ez du indar armaturic , ezta armadaric ere. Hori dela eta, bertaco defensa Espainia eta Franciaco indar armatuen escu dago.

Geographia Aldatu

Mugac Aldatu

Andorra Ekialdeco Pyreneoetan dago cocatuta, ipharraldean Francia ( Ekialdeco Pyreneoac eta Ariègue departamenduac) eta hegoaldean Espainia ( Catalunia ) dituelaric.

Hegoaldean Alt Urguell , hego-ekialdean Cerdanya , ekialdean Alta Cerdanya ( Iphar Catalunia ) eta mendebaldean Pallars Sobirà escualde mugaquide ditu.

Erliebe eta hydrographia Aldatu

Osso herrialde menditsua da; 2.500 metrotic goraco 65 gailur ditu eta. Coma Pedrosa (2.942 metro) da mendiric garaiena.

Ur valiabide garrancitsuac ditu. Ipharraldeco Valira , Ekialdeco Valira , Valira Handia eta Madriu dira ibai nagussiac. Scaldes-Engordany parochian ur thermalac daude.

Clima Aldatu

Hiriburuac mendialdeco clima oceanicoa daduc ( Cfb ) Cöppen sailcapenaren arauera. Negu gogorrac dira, elhur-jasa ascorequin, eta uda ephelac baina laburrac. Precipitationeac ongui banaturic daude urthe ossoan.

      Datu climaticoac (Andorra la Vella, 1.075 metro, 1971-2000, muthurrecoac 1934-egun)      
Hila   Urt     Ots     Mar     Api     Mai     Eca     Uzt     Abu     Ira     Urr     Aça     Abe   Urtecoa
Registraturico temperatura maximoa (°C) 18.0 20.0 24.8 29.0 29.2 36.0 39.0 35.9 32.0 31.0 21.2 19.0 39.0
Batez berceco temperatura maximoa (°C) 6.9 8.9 11.7 13.3 17.6 21.9 26.2 25.4 21.4 16.0 10.7 7.5 15.6
Batez berceco temperatura (ºC) 2.2 3.5 5.8 7.5 11.5 15.4 18.8 18.5 14.9 10.3 5.7 3.0 9.8
Batez berceco temperatura minimoa (°C) -2.5 -1.8 -0.2 1.7 5.3 8.8 11.4 11.4 8.5 4.7 0.6 -1.4 3.9
Registraturico temperatura minimoa (°C) −15.0 −16.0 −11.0 −7.0 −2.0 0.0 3.0 2.0 0.0 −6.0 −19.5 −13.0 −19.5
Pilatutaco precipitationea (mm) 53.1 37.9 40.5 71.2 89.8 84.2 60.7 85.6 80.9 72.4 68.4 67.9 812.3
Ithurria (1): ACDA [3]
Ithurria (2): Meteo Climat (muthurrecoac) [4]

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Andorraco historia »

1278an independencia lorthu çuenetic, Foixco condea (guer Franciaco reguea, eta azquenic republicaco lehendacaria) eta La Seu d'Urguelleco aphezpicu içan dira Andorraco princequideac edo statuburuac. Barne araçoen ardura auqueratutaco conseilu nagussi baten escu uzten cen. Justicia araçoac, campo harremanac eta defensacoac princequideen controlpecoac içaiten ciren. Emacumezcoec 1970ean lorth çuten votoa emaiteco escubidea.

1982co urtharrilea berheici eguin ciren legueguinça eta eraguiletza functioneac, eta conseilu nagussiac (28 quidez ossatua) conseilu eraguile edo governu bat icendatu çuen, lehendacaria buru çuela. 1993co marchoaren 14an, andorratarrec, referendum bidez, indarrean çuten systema erdi feudala baztertu eta constitutione berri bat onhartu çuten, eta gueroztic, statu burujabe eta democraticoa eçarri da.

Constitutione horrec bide emaiten derauco/dio Andorrari justicia aguimpide burujabea içaiteco, bere campo politica proprioa garatzeco eta nationearteco eracundeetan parte harceco. 1993an onhartu çuten Natione Batuetan. Gainera, alderdi politicoac eratu ahal içan dituzte eta baita syndicatuac ere, lehenago ez baitzen ez alderdiric eta ez syndicaturic. Grevaraco escubidea ere legueztatua içan da.

Bi princequideec seguitzen dute statuburu içaiten, baina orain, herrialdeco muguei buruzco legueen gainean dute soilic veto escubidea . Franciac eta Espainiac lehengo ardurequin jarraitzen dute princerriaren defensa eta diru araçoei dagoquien guztian. Constitutione berria onhetsi ondorengo 1993co abenduan eguin ciren lehen hautescundeac, eta 1994co urtharrilea Oscar Ribas Reig hautatu çuten Andorraco lehen governu burujabeco presidente. 2004co açaroaren 15ean, lanquidetza hitzarmena signatu çuen Europar Batassunarequin .

Governua eta administrationea Aldatu

Politica Aldatu

1993co marchoaren 14an onhartutaco constitutionearen arauera, Andorra princerri parlamentarioa da. Bi statuburu ditu ( princequideac ): Franciaco Republicaco statuburua (eta La Seu d'Urguelleco aphezpicua . Hala ere, benetaco botherea andorratarrec auqueratutaco Conseilu Nagussiac daduc (28 quide, laur urtheraco hautatuac). Conseiluac bothere legueguilea daduca eta bertatic atheratzen da governua, bothere bethearazlea duena.

Justiciaco Conseilu Gorena da bothere judicialaren gorengo organoa. Els Communs deithuric eracundeec — udal eraco institutioneac dira— escudunça handia dute.

Banaqueta administrativoa Aldatu

 
Andorraco çazpi parochiac
Saconceco, iracurri: « Andorraren banaqueta administrativoa »

Andorra 7 parochiatan dago banatuta:

  1. Canillo (Soldeu)
  2. Encamp
  3. Ordino (El Serrat)
  4. La Massana
  5. Andorra la Vella (Hiriburua)
  6. Sant Julià de Lòria
  7. Scaldes-Engordany

Demographia Aldatu

Biztanleria Aldatu

2016an 77.281 biztanle cituen Andorrac. [2] Adineca, honela dago banaturic biztanleria: 0-14 urthe bitartecoac %14,4 dira, 15-24 urthe bitartecoac %9,6, 25-54 urthe bitartecoac %46,2, 55-64 urthe bitartecoac %14,2 eta 65 urthetic goracoac %15,6. Vici itcharopena 82,9 urthecoa da; 80,7 urthecoa guiçonezcoena eta 85,2 urthecoa emacumezcoena (2017co cembatespenac). [5]

Banaqueta ethnicoa Aldatu

Jathorrizco andorratarrac —catalanac, culturaz eta hizcunçaz— biztanleen herena baino gutiago dira, gaur egun. Gaineraco biztanleac ethorquin espainiarrac (biztanle guztien %60 inguru) eta francesac dira, guehiembat. Ethorquin horiei cupo systema çorrotz baten arauera eman citzaien egoitza baimena. Biztanle guztien % 36,65ec baino ez du andorratar hiritartassuna. Gaineracoac espainiarrac , portugaldarrac edo francesac dira nagussiqui.

Hizcunçac Aldatu

Catalana hizcunça nationala eta officiala den arren, gaztelania eta francesa ere asco erabilcen dira. Andorratar guehienec catalanarequin batere berce hizcunça bat gutienez badaquite.

Religionea Aldatu

Andorratarren %85 catholicoac dira. Meritchelleco Andre Maria da haien çaindaria.

Economia Aldatu

Andorraco economia, traditionez, abere hazcunçan ( ardiac , batic bat), tabacoaren languinçan eta basoetan oinharritzen cen. Nekaçaritzac lur guti ditu, lur guztietaco %2 baino ez, eta nagussiqui tabacoa ekoizteco erabilcen da. Arçainça , ordea, garrancitsua da.

 
Pas de la Casa, Grandvalira esqui stationea.

Hala ere, 1950etic aurrera, tourismoac içugarrizco goracada içan çuen eta, gaur egun, princerrico jarduera nagussia da, urthean 8 millioi visitari inguru jassotzen baititu. [6] Esqui stationee , neguan, udaco clima eta mendi ikuspegui ederrec, eta orobat cergaric gabeco productuen escuragarritassunac tourista asco eracarcen dituzte. Tourismoan oinharritutac economia da nagussiqui, eta hirurgarren sectoreac BPGaren %80 harcen du. [5] Dena dela, azquen urtheetan inguruco herrialdeen garapen touristicoac eracargarritassuna cerchobait motheldu derauco/dio; nolanahi ere, valiabide guehiago ere ditu: energia electricoa ekoizteco ur-jauciac, ur minerala, burdin meac eta beruna, berceac berce.

1990etic aurrera, finança cerbitzu berriac jarri ciren abian eta indar handia hartuz joan ciren, bancu-secretuaren legue çorrotzari eta cerga aphalei esquer. Andorraco governuaren sarrera bakarrac cerga guti batzuc eta ciguiluen salmentac uzten derauzquion irabaciac dira. Bancu eta finança contuetan ere garrancia daduca herrialdeac. Europar Batassuneco quid ez den arren, itun berheciac signatu ditu merkataritza asquea bulçatzeco, eta nationeartean bere productuac salceco Europar Batassuneco berce herrialdeec dituzten erraztassun berberac ditu. Andorrac ez du nehoiz diru propriori içan, bethi espainiar peceta eta franciar liberarequin aritu içan da eta, 2002az guerozti , euroa erabilcen da.

Cultura Aldatu

Ondare romanicoa Aldatu

 
Sancta Coloma eliça.

Stylo romanicoco 40 eliça baino guehiago daude Andorran. Eraiquin chiqui eta aphaindura guticoac içaiten dira. Hauec dira aiphagarrienac: [7]

  • Sant Serni de Nagol (XI. mendea)
  • Sant Climent de Pal (XI-XII. mendeac)
  • Sant Miquel d'Engolasters (XII. mendea)
  • Sant Romà de les Bons (XI-XIII. mendeac)
  • Sant Joan de Caselles (XI-XII. mendeac)
  • Sant Martí de la Cortinada (XII. mendea)
  • Sancta Coloma (IX-X. mendeac). Campandorre borobila du, laur solairutacoa eta teilatu conicoa.

Quirolac Aldatu

Esquia da quirol nationala. 2010eco Neguco Olympiar Jocoen antholatzailea içaiteco hautagaitza aurkeztu çuen, baina ez çuen lorthu. [8] BC Andorra sasquiballin taldea ACB ligan dago.

Jaiac Aldatu

Andorraco jai nagussiac bi dira: marchoaren 14a (constitutiona onhartu cen eguna) eta irailaren 8a ( Meritchelleco Andre Mariaren eguna, Andorraco çaindari religiosoa).

Persona eçagunac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Referenciac Aldatu

  1. Euscalçaindia . 38. araua: Munduco statu-icenac, herritarren icenac, hizcunça officialac eta hiriburuac. .
  2. a b World Population Prospects 2017 , United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, population.un.org
  3. Andorra La Vella 1971-2000 averagues. opengui .uab.es (Noiz consultatua: 2016-01-03) .
  4. Station Andorra la Vella. meteo-climat-bzh.dyndns.org .
  5. a b Andorra. cia.gov (Noiz consultatua: 2018-10-27) .
  6. La cifra de visitantes en Andorra volvió a aumentar en 2016 y superó los 8 millones. actua.ad (Noiz consultatua: 2018-10-28) .
  7. Itineraris culturals. visitandorra.com (Noiz consultatua: 2010-10-29) .
  8. Ivan M. Reactiones tras la desestimación de Jaca y Andorra la Vella por parte del COI. nevasport.com (Noiz consultatua: 2010-10-29) .

Campo estecac Aldatu