Alemania

Europaco erdialdeco herrialdea

Alemania [1] ( alemanez : Deutschland ), icen officiala Alemaniaco Republica Federala [1] ( alemanez : Bundesrepublic Deutschland ), Erdialdeco eta Mendebaldeco Europaco statu burujabea da, Europar Batassuneco quide . Ipharraldean Iphar itsassoa , Danimarca eta Balticoa ditu, ekialdean Polonia eta Chequiar Republica , ipharraldea Suitza eta Austria , eta mendebaldean Herbehereac , Belgica , Luxemburgo eta Francia . 357.022 kilometro quadroco eremua harcen du, eta 83,1 millioi biztanle cituen 2019an . [2] Hiriburua Berlin da.

Alemania Republica Federala
Bundesrepublic Deutschland
Ereserquia : Das Lied der Deutschen
Flag of Germany.svg
Alemaniaco bandera
Coat of arms of Germany.svg
Alemania armarria
EU-Germany.svg
Germany map.gif
Geographia
Hiriburua Berlin
52°31′12″N 13°22′48″E
Açalera 357.587,77 cm²
Ura %2,3
Puncturic altuena Çugspitze
Puncturic saconena Neuendorf-Sachsembande (−4 m)
Continentea Europa
Mugaquideac Danimarca , Polonia , Suitza , Francia , Luxemburgo , Belgica , Herbehereac , Austria eta Chequia
Administrationea
Governu-systema Republica parlamentario federala
Alemaniaco presidentea Franc-Walter Steinmeier
Alemaniaco Canceller Federala Olhaf Scholz
Leguebilçarra Bundesrat
Ephai autoritatea Alemaniaco Constitutione Auciteguia
Harreman diplomaticoac Wikidata logo.svg Ikussi mappa Wikidatan
Ceren quide
Demographia
Biztanleria 83.149.300 (2019)
Green Arrow Up.svg 170.200 (2018)
Densitatea 232,53 bizt/cm²
Talde ethnicoac
Hizcunça officialac
Erabilitaco hizcunçac
Ezconceco adina genero guztiac : 18
Emancortassun-tasa 1,39 (2014)
Alphabetizationea % 99 (2003)
Derrigorrezco escolaratzea 5, 5, 5, 5, 6, 6, 6, 6, 5, 5, 6, 6, 6, 6, 5 eta 5-eceçaguna
Vici-itcharopena 80,8 (2017)
Guiça garapen indicea 0,942 (2021)
Economia
BPG nominala 3.677.439.129.776,6 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 199.642.855.279,8 (2016)
BPG per capita 44.665 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 2.222 (2016)
BPG erosqueta bothere paritarioa 4.345.630.753.849 nationearteco dolar (2017)
Green Arrow Up.svg 234.675.622.750 (2016)
BPG per capita EAPn 52.555,933 nationearteco dolar (2017)
Green Arrow Up.svg 2.634,602 (2016)
BPGaren hazcunça reala 1,8 % (2016)
Reservac 199.983.070.123 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg 15.951.759.876 (2016)
Inflationea 1,7 % (2016)
Green Arrow Up.svg 1,5 (2015)
Historia
843
1949 Mendebaldeco Alemania
1990 1990eco Alemaniaren bateratzea
Bercelaco informationea
Aurrecembaquia +49
ISO 3166-1 alpha-2 DE
ISO 3166-1 alpha-3 DEU
Ordu eremua
Electricitatea 230 V. 50 Hz. Schuco (en) Itzuli eta Europlug (en) Itzuli
Internet domeinua .de
verwaltung.bund.de

Ia bere historia guztian cehar, Alemania termino geographicoa içan da politicoa baino guehiago, Germaniaco Romatar Imperio Sanctua ossatze çuten statu anhitzei icena emaiteco erabilcen baitzen. 1871 - 1945 bitartean statu batua içan cen ( Alemaniar Imperioa , Weimarco Republica eta Hirurgarren Reicha ) baina, Bigarren Mundu Guerra amaitu eta guero, bitan çathitu çuten: Alemaniaco Republica Federala (AEF) edo Mendebaldeco Alemania eta Alemaniaco Republica Democraticoa (AED) edo Ekialdeco Alemania . 1990eco urriaren 3an, AEF eta AED batu ciren .

Icena Aldatu

Etymologiaren aldetic, Alemania hitzac « alamanen lurra» erran nahi du. Alamanec V. mendean cehar Rhin ibaia gurutzatu eta Galia romatarra invaditu çuten. Germania icena ere erabili ohi da, ancinaco romatarrec lurralde horri Germania ceritzotelaco.

Geographia Aldatu

Mugac Aldatu

Alemania erdi-mendebaldeco Europan dago, iphar latitudeco 47° eta 55° artean, eta ekialdeco longuitudeco 5° eta 16° artean. Mugaquide ditu ipharraldean Iphar itsassoa , Danimarca eta Balticoa ; ekialdean Polonia eta Chequia ; hegoaldean Austria eta Suitza ; eta mendebaldean Francia , Luxemburgo , Belgica eta Herbehereac .

Erliebea Aldatu

Erliebeari dagoquionez, laur escualde berheici ohi dira: [3]

 
Ipharraldeco Alemaniaco ordoquia: Ekialdeco Frisia
 
Erdialdeco Alemaniaco mendiguneac: Turinguiaco oihana
 
Bavieraco Alpeac: Çugspitze

Hydrographia Aldatu

Hirur arro hydrographico daude: [3]

Clima Aldatu

 
Alemaniaco climac ( Cöppen sailcapena )

Alemaniaco clima ephela da, oceanicoa ipha -mendebaldean eta continentala ekialdean eta hego-ekialdean. Escualderic ephelena mendebaldecoa da, Franciaco mugaren eta Oihan Belçaren artecoa, Carlsruhetic Suitzaco mugaraino (urtheco batez bercecoa: 11,4 °C). Mendiric garaienac alde batera utziric, hego-ekialdea da eremuric hotzena, Dresden eta Görlitzen ingurucoa berheciqui (urtheco batez bercecoa: 8,8 °C). [4] Ipharraldec escualdeetan, berriz, mendebaldeco haice heceac dira nagussi, eta temperatura leuncen dute ( Hamburgoco urthec batez bercecoa 9,5 °C). [5] [4]

Precipitationea handiagoa da mendebaldean ekialdean baino. Urtheco precipitationea 500-750 mm bitartecoa da Ipharraldeco Alemaniaco ordoquian; 750-1.500 mm bitartecoa Erdialdeco Alemaniaco mendiguneetan; eta 2.000 mm-tic goracoa Alpeetan. [5]

Parque Nationalac Aldatu

Hamasei Parque National daude. Honaco hauec dira garrancitsuenac:

Historia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Alemaniaco historia »

Alemaniaren historia germaniar herrien bilhacaerar lothuric aguercen da romatarren garaietatic. V. mendeco germaniarren invasioneec ekarri çuten Romaco Imperioaren sunsipena Galia aldera, Rhin ibaiaren bazterretan, Clovis I.arequin hedatu ciren merovinguiarren garaian, Austrasia , Rhin ibaiaren ezquerraldeco lurraldeez gainera, Turinguia , Suavia eta Baviera aldera cegoen hedaturic (VI-VII. mendeac). Carolinguiarrec Austria eta Bohemiaco lurraldeac hartu cituzten, eta saxoien aurka borrocatu ciren christautassunaren bandera aurretic ceramatela ( San Bonifacioren evangelizationa , VIII. mendean). Imperio Carolinguioaren çathiquetarn ondorioz eratu cen, IX. mendean , Ekialdeco Francia , campoaldeco mehatchuac eta barruco ecin componduac cirela medio ahul sorthu cena. Henrique Chori-ehiztariarequin batera, Saxoniaco etcheac reguetza hartu çuen 919an , eta 962an , Oton I.a Handiaren reguealdian Germaniaco Romatar Imperio Sanctua eraiqu cen.

Germaniaco Romatar Imperio Sanctua (X-XIII. mendeac) Aldatu

Muga aldacorrec, hizcunçac baicic lotzen ez cituen herrien batassun ahulac eta emperadorea aldian aldico auqueratu beharrac ecin sendo ceçaqueten hassieratic governu bikoitza, aita sanctuarena eta emperadorearena, escaini nahi içan çuen imperioa. Saxoniarren ondoren, saliar dynastiac ( 1024 - 1137 ) eta Hohenstaufenenac (1137- 1254 ) Mediterraneo aldeco Italiari beguira cegoen imperio batu, aguimpide bikoitz eta nagussi horren aldeco asmo vicia aguertu çuten, baina Imperioaren eta feudoen arteco gathazca ethengabeac cirela-eta, Imperioaren eta aitasantutzaren arteco gathazcac viciagotu ciren, azquen honen interessac imperioarenac berberac ez içaqui ascotan. Eslaviarren, Hungariaren eta Italiaren aurkaco garhaipenac ekarritaco orecac sorthu çuen aurrerapen eta sendotze garaiaren ondoren, Investiduren aucia phizt cen (XI-XII. mendeac).

 
Henrique VII.a emperadore auqueratu çuten Imperio Sanctuco çazpi hautesleac

Henrique IV.aren eta Henrique V.aren imperioac içugarri ahuldu ciren: jaun feudal handien aurkaco dynamican, Imperioari atchiquiz aguimpide berri batez hornitu cen feudalitate chiquia eta eliz gendea emperadorearengandic urrundu ciren. Berce haimberce guerthatu cen Güelfo eta Ghibellinoen arteco gathazcan (XII-XIII. mendeac): Conrado III.a emperadoreac, ghibellinoa (Hohenstaufen) eta imperio universalaren aldecoa baitzen, germaniarrac ekialdera eta ipharraldera heda citecen ceraucoten/ciotenen aurka jocatu çuen. Frederico Biçargorri Henrique Lehoiari nagussit citzaion baina, hura hil ondoan, berriz ere phiztu cen guerra. Frederico II.ac aurkariac garhaitu cituen arren, germaniarren araçoei buruz behar adinaco axolaric ez çuela-eta, bethico hautsi ciren Alemaniaren eta Italiaren arteco imperio harremanac.

Habsburgotarren ethorrera (XIII-XV. mendeac) Aldatu

Hohenstaufen etcheac behera eguin orduco, norc bere aldetic jo çuen garaia ethorri cen: Interregno Handia ( 1250 - 1308 ). Etche handien arteco lehiac sorraraci çuen guerran Habsburgo dynastia nagussitu cen, eta Rodolfo I.ac hartu çuen koroa. Çathiqueta saconagotu eta campoaldetic cethocen erassoen arriscua areagotu ciren hartan, hiriac garatuz eta beren buruaren jabe eguinez joan ciren, economia eta merkataritzaren hazcundeac bulçaturic ( Hansa ), eta XV. mendean erabateco çabalpena erdietsi çuten Alemaniaco civilizationeac eta arteac.

Luxemburgoco dynastiarequin (1308- 1437 ), Imperioa Romaco eraguinetic campo guelditu cen erabat ( Urrhezco Bulda , 1356 ), eta imperio universalaren asmoa alde batera gueratu. Erdi Aroaren bucaeran sorthu cen Germaniaco Romatar Imperio Sanctua erranbidea, aldaqueta hori adiarazteco hain çucen. Emperadorea bere aguimpideaz baicic ez cen valiatu governatu ahal içaiteco, eta aguinte economico horrec berac atchiqui cituen maila gorenean habsburgotarrac 1438tic ( Alberto I.aren hautapena) 1806 arte. Hutsean gueratu ciren Maximiliano I.ac Imperioa batzeco eta centralizatzeco 1508 - 1519 bitartean eguin cituen ahaleguinac.

Reforma eta ondorioac (XVI-XVII. mendeac) Aldatu

Martin Luteroren escutic ethorri cen Reforma protestanteac viciqu astindu çuen Carlos V.aren imperioa, jaun feudalen alchamenduaz batera ( Schmalcaldengo Liga ) matchinada socialac ere eraguinic ( Nekaçarien guerra ). Religione borroquec are borthizquiago jo çuten Alemania, Contrareformaren ondoren, Batassun Ebanjelicoa (protestanteac) eta Liga Catholicoa elkarren aurka jarriz ( Hogueita Hamar Urtheco Guerra ). Campoco escu-harceec areagotu eguin çuten egoera hori.

1648an signatutac Westfaliaco Baqueac 350 statutan banatu çuen Alemania, nahiz çorci (gueroago bederatzi) baicic ez ciren hautesle. Luçaroan Europaco berce potencien mendeco jostailu içan cen, eta XVIII. mendearen hassier arte ez çuen escuratu Alemaniac XV. eta XVI. mendeetan erdietsi çuen aguimpide maila. Franciaren escu-harcea aguericoa içan cen XVII. mendean ( Rhineco Liga , 1658 ), eta çaphalqueta itchura hartu çuen, Luis XIV.aren reguealdico annexione eta campainac cirela-eta, Palatinatuaren sunsipena eraguin çutenac. Ondorio çucena içan çuten: Brandemburgoco hautesleac hartu çuen aguintea.

Prussiaren aguimpidea eta Imperio Sanctuaren amaiera Aldatu

1701 . urthean, Frederico Brandemburgoco hautesleac, Prussiaco regue bihurturic, mende ossoan nagussi içan cen Prussiaren bothereari irequi cerauzquion atheac. Austria, Italia eta Balkanetaco lurraldeac Alemaniatic guero eta berheiciago agueri ciren bitartean, Prussia protestanteac Rhin aldera jo çuen. Baina Austriaco Ondorengotza Guerraren ( 1740 - 1748 ) eta Çazpi Urtheco Guerraren ( 1756 - 1763 ) ondorioz, eta haien aurreco reactione guisa, despotismo illustratuac eta Arguien Garaico cultura distiratsu eta cosmopolitac leku hartu çuten mendearen bucaeraco Alemanian, eta litteratura mundua berheciqui hunquitu çuen consciencia nationala berphiztu ( Sturm und Drang ).

Franciaco Iraulçac eta Napoleonen hassierac garhaipenec ( Austerlitzeco Gudua ) desaguerraraci çuten Germaniaco Romatar Imperio Sanctua: Napoleonec '"bere babespean" hartu çuen Rhineco Confederationea , hamasei statuc ossatua; Francisco I.a Austriacoa Francisco II.a emperadore bihurtu cen eta, Jenaco eta Auerstedteco guduac galdu ondoren, Franciaren interessen mende gueratu cen, gogoz contra bacen ere. Horrembercean, Prussian sorthu cen sentimendu antifransesac, gueroago Confederationera ere çabaldu cenac, gaineraco alemaniarren aurreco nagussitassuna ekarri cerauen/cien prussiarrei.

Germaniar Confederationea Aldatu

1815eco Vienaco Batzarrean 39 statu alemaniar bilcen cituen Germaniar Confederationea sorth cen, Austria buru eta Prussia buruorde icendaturic. Bi statu horiec ezquertiarren matchinadei eusteco alliatu guisa elkartu baciren ere, prussiarrec, Alemaniaco garapen economicoa bulçatu çutelaric, Austria Confederationetic guero eta baztertuago egon cedin lorthu çuten. 1848 . urthean, Paris eta Vienaco alchamenduen ondoren , Berlinen bulçatu nahi içan cen matchinadac porrot eguiteaz gainera, areagotu cituen alemaniarren sentimendu anti-austriarrac eta Alemaniaren batassunaren aldecoac.

Armada eta economia modernoen jabe, Guilen I.a regueac eta Otto von Bismarcc lehen ministro escuindarrac escumenean cituzten Alemaniaren batassuneraco bethebehar guztiac. Austria, berçalde, modernizatu gabe cegoen. 1866co Sadowaco guduan Francisco Joseph Austriaco emperadorea menderatu ostean, Main ibaiaren ipharraldeco statuac bildu cituen beregana Prussiaco regueac, eta Iphar Alemaniaco Confederationea sorthu. Iphar eta hegoaldeco statuen arteco batassuna gauçatu beharra cegoen: Bismarcquec bulçaturic, statu guztiac batu ciren Franciaren aurkaco guerran ( 1870 - 1871 ).

Alemaniar Imperioa (1871–1918) Aldatu

Saconceco, iracurri: « Alemaniaren bateratzea »

1870eco iraileco Sedango garhaipenaren ondoren, Alemaniaren bateratzea saihetsecina içan cen. 1871co urtharrilaren 18an, Guilen I.a Alemaniaco emperadore koroatua içan cen. Haren aguintaldian, socialisten eta Alsacia-Lorrenaco talde batzuen aldetic aurkaco jarrera içan çuen arren, Alemaniaren ahalmen economico, demographico eta colonial guero eta handiagoac ideologia panguermanistaren çabalcunça bizcortu çuen. Handinahi guiro horren aurrean, Europaco gaineraco herriac bakarcen saiatu ciren.

1914co ekainaren 28co Sarajevoco attentatuaren ondotic, Lehen Mundu Guerra phizt cen Europan, 1918co açaroan Compiègneco Armistitia signat arte iraun çuena. Laur urtheco guerla odolsuan, bi millioi alemaniar soldadu hil ciren eta 4,2 millioi çauritu. [6] 1919co Versaillesco Itunean , oss baldinça gogorrac eçarri citzaizquion Alemaniari. [7]

Weimarco Republica (1919–1933) eta Hirurgarren Reicha (1933–1945) Aldatu

Saconceco, iracurri: « Weimarco Republica » eta « Hirurgarren Reicha »

Guilen II.ac reguetza utzi eta republica aldarricatu çuen, 1918co açaroaren 9an. Socialista moderatuac nagussi ciren bilçar constitutioneguileac Friedrich Ebert hautatu çuen republicaco presidente, eta constitutione berria eçarri 1919co urtharrilean, Alchamendu Espartaquista birrindu ondoren. Regimen berriac, ordea, ecin aurre eguin cerauen/cien guerraondoac ekarritaco araço larriei: guerra cela causa, alemaniarrec ordainetan eman behar içan cituzten indemnizationeec sorraracirico inflationea , languil asaldatzea eta escuin muthurreco muguimendu nationalisten hazcundea. 1923tic aurrera, Dawes planari jarraituz, indemnizationeac ordainceco bideratu ciren laguncei esquer, egoerac neurri batean onera eguin baçuen ere, ecin gainditu içan çuen 1929co craxaren osteco crisi economicoa , eta lanic eça guztiz çabaldu cen herrialdean.

Langabecia eta miseria guiro hartan, escuin muthurreco Alderdi Nationalsocialistac gora eguin, eta 1933co urtharrilean aguimpidea hartu çuen Adolf Hitlerrec , hautescundeetan nagussi athera ondoan (vocen % 37,3). Nacien dictaduraren machina abiaracia cen: oppositionea guphidagabe sunsitu ondoren, jaun eta jabe bihurtu ciren, Guestapo policia politicoan oinharrituric: naciec berec eraguindaco Reichstagueco sutearen ondoan, communistac eta socialistac garbitu cituzten; juduen aurkaco esetsaldia içugarri areagotu cen; eta, azquenic, Alderdi Nationalsocialista barneco oppositionea deuseztu çuten Labana Luceen Gauean ( 1934co ekainac 30).

Führer bihurturic, guerraraco prestatu çuen Hitlerrec Alemania. Langabecia eçabatzeco lan publico handiei ekin cerauen/cien eta, Lebensraum ("vicitzeco thoquia") politicari jarraiqui, auço-herrien aurkaco ekinça militarrac bideratu cituen: Rhenaniaren militarizationa , Austriaren annexionea ( Anschluss ), Checoslovaquiaren çathiquea ( Sudeteen annexioea ) eta Poloniaren invasionea ( 1939co irailac 1), Bigarren Mundu Guerra phizt çuena. 1942 hassiera , ecin garhaituzcoac ciruditen Ardatzeco indarrec . Stalingradeco porrotac eta Iphar Africaco lehorreratzeac indarren arteco oreca hautsi, eta 1945eco maiatzaren 8an Alemaniac errenditu behar içan çuen.

Guda ossoan cehar, gutiengoac systematicoqui esetsi cituen Alemaniaco governuac, eta Europa ossoco concentratione eta sarrasqui-esparrutan sarth . Denera, 17 millioi lagun hilaraci cituzten, 6 millioi judu , 130.000 ijito , ahalmen urrico 275.000 persona, millaca Jehovaren lekuco , millac homosexual , eta ehunca milla aurkari politico eta religioso barne. [8] Occupatutac herrialdeetan, 2,7 millioi poloniar , 1,3 millioi ucrainiar , millio bat bielorrusiar , eta 3,5 millioi guerraco preso sovietarren heriotza eraguin çuten nacien politiquec. Alemaniar galerei dagoquienez, 5,3 millioi soldadu eta 900.000 civil hil ciren guerran. Guerra ostean, Ekialdeco Europaco 12 millioi alemaniar egotziac içan ciren beren herrialdeetatic; horietaco ehunca milla hil ciren. [9]

Çathiqueta eta bateratzea (1945–1990) Aldatu

Guerra ostean, deuseztatua eta lur joa, Alemania laur escualdetan banatu çuten AEB , Francia , Britainia Handia eta Sovietar Batassunaren artean; Pomerania eta Silesia , garranci handico lurraldeac, galdu cituen. Alliatuec buruçagu naciac ephaitzeco ( Nurembergueco ephaiquetac ) eta nacien ideologiaren arrastoen eçabapenari ekiteco elkarrequin jardun baçuten ere, ez çuten adostassunic lorthu escualde bakoitzeco orientabide politicoa cehazteracoan eta, Mendebaldeco potenciec erabaqui çuten diruaren reformari erançunez, sovietarrec Berlin itchi çuten 1948co ekainean. Urthebethe gueroago, mendebaldean constitutione berria onhart ondoren, Alemaniaco Republica Federala (AEF) eratu cen, britainiarren, statubatuarren eta franciarren occupatione eremuac elkartuz. Ekialdeco çathian, sovietarren occupatione eremuan, Alemaniaco Republica Democraticoa (AED) ossatu cen.

Norc bere systema politico-economicoaren eracusgarri, Alemaniaco bi aldeac berheiz abiatu ciren, ibilbide paralleloan, 1949tic aurrera. Sovietar Batassunaren guidaritza politico eta economicoari hersiqui lothua, Alemaniaco Republica Democraticoac socializationeari ekin ceraucon economia mailan (nekaçaritzaren reforma, industrien nationaliçacioa eta borz urtheco planac), alderdi bakarreco systema politicoa eçarriz ( Alemaniaco Alderdi Socialista Batua ). Alemaniaco Republica Federalac, ordea, statu capitalisten systema politico-economicoari lothu eta, merkatu libreco economia eta alderdi anhitzeco systema politicoa oinharri hartuz, Mendebaldeco potencien garapen politicari ekin ceraucon.

Bi Alemanien arteco liscarrac areagotu eguin ciren, munduco bi potencia nagussien arteco Guerra Hotzaren erdian, 1961ean Republica emocraticoac, ekialdeco biztanleen ihesa galaraztearren, Berlingo harresia eraiqu eta muga ossoa ixtea erabaqui çuenean. Bi Alemanien arteco harremanac haimbat urthez hutsean egon ondoan, 1972an bi aldeec burujabetassuna onhartu ceraucoten/cioten elkarri, nationeartean eta bere esparru politicotic campora, cituzten araçoac gaindituz.

1989co açaroaren 9an , Sovietar Batassunean abiaracirico Perestroicaren eraguine eta herri aguerraldi handien ondoren, Berlingo harresia eraitsi eta bi Alemanien arteco mugac ecereztu ciren. Bi egun gueroago, Republica Democraticoco governuac dimititu behar içan çuen, eta biharamunean ossatu cen governu berriac hautescunde libreetaraco deia eguin çuen. 1990eco marchoaren 18an Republica Democraticoan eguindaco hautescundeetan christau democratac nagussitu ciren, eta birbateratzearen aldeco pausoac bizcortu eguin ciren haien garhaipenari esquer. Governu berriac, Helmut Cohl Mendebaldeco Alemianaco cancellerarequin harreman estuetan, bateratze processua içugarri bizcortu çuen, eta 1990eco urriaren 3an içan cen bateratze officiala . Garai bateco alliatuec Alemania berriz bateratuari beregaintassuna itzulcea erabaqui çuten, eta Oder - Neisse mugaren ecin uquitua bermatzea.

Alemania batua (1990-egun) Aldatu

1991co ekainaren 20an, vozqueta estu batean, Alemania batuaren hiriburua Berlin içanen cela deliberatu çuen Bundestag -ec; [10] erabaqui 1994co aphirilean sarthu cen indarrean. 1992co otsailaren 7an, Europaco Batassun Hitzarmena signat çuen Alemaniac, Europaco Communitateco berce 11 statuequin batera. [11] 1994co maiatzean, Roman Herçog auquerat çuten Republicaco presidente, eta Helmut Cohl, urrico hautescundeetaco irabazlea, laurgarren aldiz icendatu çuten canceller.

1998co hautescundeetan, Guerhard Schröder socialdemocrata nagussit citzaion Helmut Cohli, votoen % 40,9 lorthuta. Içan ere, Helmut Cohlen politicaguinça, bateratzearen costu economico, politico eta affectivoaren arauera ephaitu cen: bateratzeac langabeciaren goracada ekarri çuen, hautesleec hobetsirico guiçarte eredua aucitan jarcea, eta hiritar asco "bigarren mailaco" sentitzea. Economiaren goraldi orocorraren lagunçaz, SPD-Verdeac alliançac, Bundestag -eco guehiengoa lorthuric, Europar Batassunaren guidaritza hartu çuen; Batassunaren Ekialderaco hedapena bulçatu çuen ( 2001eco Niçaco Ituna ), eta baita Nekaçaritza Politica Bateratuari buruzco hitzarmen bat ere, eta Romano Prodi eraman çuen Europaco Batzordearen lehendacaritzara. 2003an , Iraqueco Guerraren aurkaco jarrera irmoa aguertu çuen. [12]

2005eco hautescundeen ondoan, Angela Merkel hautagai christau-democrata auquerat çuten canceller, alderdi socialdemocratarequin governu accordioa hitzarturic. [13]

Governua eta administrationea Aldatu

Politica Aldatu

 
Reichstag eraiquin , Bundestag -en egoitza

Alemaniaco systema politicoac 1949co constitutiona , Grundguesetzen , du oinharri. Republica democraticoa, federala eta parlamentarioa da. Statuburua Bundespräsident -a, presidente federala, da, baina ordezcatze eta ceremonia cereguinac berceric ez daduca. Governuburua, berriz, Bundescanzler edo Canceller Federala da.

Parlamentuac bi gambera ditu: Bundestag (Bilçar Federala) eta Bundesrat (Conseilu Federala). Bundestag -a laur urthean behin hautatzen da, ordezcaritza çucena eta proportionala bateratzen dituen systema corapilatsu baten bidez. Bundesrat -en hamasei statu federatuec dute ordezcaritza dute; gambera honec, gaiaren arauera, Bundestag -ec baino garranci handiagoa içan deçaque.

Banaqueta administrativoa Aldatu

Saconceco, iracurri: « Alemaniaren banaqueta administrativoa »

16 statuc ( alemanez : Länder edo Bundesländer ) ossatzen dute Alemania. [14] Statu bakoitzac bere constitutionea daduca, [15] eta autonomia çabala barne-antholacunçan. 2017an herrialdea 401 barrutitan ( Creise ) banaturic cegoen; 294 landa barrutiac ciren ( Landcreise ) eta 107 hiri barrutiac ( Creisfreie Städte / Stadtcreise ).

Statua Hiriburua Eremua [16]
(cm 2 )
Biztanleria (2019) [16] Densitatea
Baden-Württemberg Stuttgart 35.748 11.100.394 310,5
Baviera Munichh 70.541 13.124.737 186,1
Berlin Berlin 891 3.669.491 4.118
Brandemburgo Potsdam 29.654 2.521.893 85,04
Bremen Bremen 419 681.202 1.624
Hamburgo Hamburgo 755 1.847.253 2.446
Hessen Wiesbaden 21.116 6.288.080 297,8
Mecclemburg-Aurrepomerania Schwerin 23.295 1.608.138 69,03
Saxonia Beherea Hannover 47.709 7.993.608 167,5
Iphar Rhenania-Westfalia Düsseldorf 34.112 17.947.221 526,1
Rhenania-Palatinatua Mainz 19.858 4.093.903 206,2
Sarre Saarbrücquen 2.571 986.887 383,8
Saxonia Dresden 18.450 4.071.971 220,7
Saxonia-Anhalt Magdeburg 20.454 2.194.782 107,3
Schleswig-Holstein Quiel 15.804 2.903.773 183,7
Turinguia Erfurt 16.202 2.133.378 131,7
Alemania Berlin 357.582 83.166.711 232,6

Armada Aldatu

Alemaniaco Armada edo Bundeswehr borz athaletan banaturic dago: Lurreco Armada ( Heer ), Itsassoco ( Bundesmarine ), Airecoa ( Luftwaffe ), Medicunça Cerbitzu Centralac eta ororen cerbitzuan aritzen diren commando taldeac. Baque garaian, Defensa ministroac eta Canceller Federalac çucencen dute Bundeswehr -a. Guda garaian, ordea, cancellerari berari dagoquio aguintea.

2020co uztailean, Alemaniaco Armadac 185.198 soldadu eta 79.821 civil cituen. [17] 2011 arte, bederatzi hilabetheco soldadutza derrigorrezcoa cen 18 urtheco guiçonezcoençat, baina egun vorondatezcoa da. [18] Governuac BPGaren % 1,2 inguru xahutzen du armadan. Alemaniaco industria militarrac guerra-gurdiac , ibilgailu coraçatuac, artilleria, itsaspecoac eta guda-onciac eguiten ditu. Arma guehienac Bundeswehr -rec berac edo NATOco alliatue erabilcen dituzte.

Demographia Aldatu

Biztanleria Aldatu

2016 amaieran 83,1 millioi biztanle cituen, [2] hau da, 232 biztanle kilometro quadroco. Biztanleriaren aldaqueta beguetatiboa negativoa da (‰ -1,86 2018an), [19] baina ethorquin asco harcen du (1,5 immigrante 1.000 biztanleco 2020an). [14] Adineca, honela dago banaturic biztanleria: 0-14 urthe bitartecoac % 12,9 dira, 15-24 urthe bitartecoac % 9,8, 25-54 urthe bitartecoac % 38,6, 55-64 urthe bitartecoac % 15,7 eta 65 urthetic goracoac % 22,9. Vici itcharopena 81,1 urthecoa da, 78,7 urthecoa guiçonezcoena eta 83,6 urthecoa emacumezcoena (2020co cembatespenac). [14]

Banaqueta ethnicoa Aldatu

Laur gutiengo national daude: danimarcarrac , ipharraldec Schleswig-Holstein statuan sorabiarrac , Lusacian ( Saxonia ) eta Brandemburgon ; romaniac eta sintiac , herrialde ossoan; eta frisiarrac , Schleswig-Holsteingo mendebaldeco costaldean eta Saxonia Behereco ipha -mendebaldean. [20] 2019an, 13,1 millioi ethorquin vici ciren Alemanian (biztanleriaren % 15,8); poloniarrac 1,7 millioi ciren, turkiarrac 1,5 millioi, russiarrac millio bat inguru, caçacstandarrac 940.000, siriarrac 589.000, italiarrac 578.000, rumaniarrac 545.000 eta chequiarrac 502.000. [21]

Hizcunçac Aldatu

Alemana da hizcunça nagussia. Daniera , frisiera , sorbiera eta romaniera gutiengoen hizcunça officialac dira. Regio edo gutiengoen Europaco Itunac escualde hizcunçatzat harcen ditu behe-alemana , daniera, ipharraldeco frisiera , ekialdeco frisiera , behe-sorbiera, goi-sorbiera era romaniera. [14]

Religionea Aldatu

Biztanleen % 27,7 catholicoac dira, eta batez ere Rhenanian eta Bavieran vici dira, % 25,5 protestanteac dira, lutheranoac guehiemba , eta ipharraldean daude bilduta. Musulmanac % 5,1 dira, christau orthodoxoac % 1,9, eta religioneric gabeac % 37,8. [14]

Hiri nagussiac Aldatu

Economia Aldatu

Saconceco, iracurri: « Alemaniaco economia »

Alemaniacoa munduco laurgarren economia da barne productu gordinari dagoquione , eta borzgarrena erosahalmenaren parecotassuna contuan harturic. [14] Merkatu systema capitalista du, baina onguiçatearen systemac orecatua, statuac guiçarte lagunça handiac emaiten baititu. Ustelqueria maila chiquia daduca, [23] eta berricunça maila handia. [24] Per capita renta EB-27co batez bercecoaren % 121 cen 2019an. [25] Nekaçaritzac BPGaren % 0,7 sorcen du, industriac % 30,7, eta cerbitzuec % 68,6 (2017co cembatespena). [14] Herrialdeac ahaleguin handiac eguin ditu Europan economia eta politica batassuna hedatzeco, eta bere economia eta merkataritza politiquetan guero eta eraguin handiagoa dute Europar Batassuneco quideen arteco hitzarmenec.

Exportationea da bertaco economiaren funsezco elementua; erraite bateraco, 2019co lehen erdian EBren exportatione guztien % 24 eguin cituen. [26] Ibilgailuac, machineria, gai chimicoac, tresna electronicoac, ekipamendu electricoa, boticac, garraio ekipamendua, oinharrizco metallac, elicagaiac, eta cauchua eta plasticoac dira exportatione gai nagussiac. [27] Munduco 500 empresa handienetaco 29c Alemanian dute egoitza; Mercedes-Benz , BMW , Volkswagen , Audi , Siemens , Allianz , Adidas , Porsche , Bosch eta Deutsche Telecom dira herrialdeco marca eçagun batzuc. [28]

1991ean , Elkartassu Cerga jarri cen indarrean, Alemaniaren bateratzearen gastuac pagatzeco. 1999co urtharrilaren 1ean, Alemaniac eta Europar Batassuneco berce 10 statuc, Europaco Diru Batassuna jarri çuten abian, truque valioac behin bethico fincatzeco, eta Europaco Bancu Central berriari aguimpidea eman ceraucoten/cioten escualde horretaco diru politicaren gainean. Europar diru berria, euroa , 2002an bereganatu çuten alemanec. 2005etic aurrera, aurrecontuetaco disciplina çorrotza eçarri çuten Angela Merkelen governuec, contu publicoei oreca emaiteco. 2012an lorthu çuten lehen aldiz contuac orecatzea, eta 2012tic 2018ra bitarteco superavitac çorra quittatzeco valiatu cituzten; superavitaren diruari eta hazcunde economico sendoari esquer, hoguei punctu chiquitu cen çorra ephe horretan, % 80,7tic % 60,9ra. [26]

Azpieguiturac Aldatu

Garraioac Aldatu

Autobideac Aldatu

1930eco hamarcadan , Hirurgarren Reicha munduco lehembicico autobide -sarea eguiten hassi cen, [29] eta 11.980 kilometro autobide ( autobahn ) daduzca gaur egun. Gainonceco errepideec 40.000 kilometroco sarea ossatzen dute. Ondorioz, errepide densitateric handiena duen herrialdea da. Autobide guztiac doacoac dira ibilgailu privatuençat; baina, 2005etic , camioiec satellite bidez controlatzen den bidesaria ordaindu behar içaiten dute (ordainqueta kilometroen araueracoa da).

Ubideac Aldatu

Ubideac eraiquitze ere munduco lehembicietacoa da Alemania. XIX. mendetic aurrera, canalec indar handia hartu çuten. Quielgo ubidea , Balticoa eta Iphar itsassoa lotzen dituena, osso garrancitsua da. Rhin-Main-Danubio ubidea , Dortmund -Emsecoa eta Elba-Lübecc Canala ere aiphagarriac dira.

Aeroportuac Aldatu

See source Wikidata kery and sources .

Energia Aldatu

Energia ithurri berriztagarriac guer eta importanteagoac dira herrialdearen garapenean, batez ere Bündnis 90 / Deraue Grünen partidu ecologista governu federalean sarthu cenetic. Friburgoco Vauban ecoauçoac, erraite bateraco, eguzqui-energia valiatzeco installatione modernoac ditu. 2011co maiatzean, Fucushimaco hondamendiaren ostean, herrialdeco central nuclear guztiac 2022raco ixtea erabaqui çuen Angela Merkelen governuac. [30]

Sciencia eta technologia Aldatu

Alemaniac osso sciencilari handiac eman ditu. XVI. mendean, Johannes Keplerrec planeten muguimenduac describatu cituen. XIX. mendean, Theodor Schwann eta Jacob Schleidenec Theoria cellularra formulatu çuten, eta nehoizco mathematicariric handienetacoa içan den Carl Friedrich Gaussec bere legueac eçarri cituen. XX. mendean Nobel Sariac banatzen hassi ciren, eta lehenengo hamarcadetan alemaniarrec sari ugari escuratu cituzten. Horiez gain, badaude sciencilari aiphagarriac ere, hala nola Continenteen jitoa describatu çuen Alfred Weguener geologoa.

Alemaniar asmaquiçunec munduco technologiaren garapenean cererran handia içan dute, eta oraindic ere osso erabiliac dira:

Cultura Aldatu

Saconceco, iracurri: « Alemanierazco litteratura »

Contaecinac dira Alemaniaren ekarpenac munduco culturari: Beethoven , Bach , Brahms eta Wagner compositoreac; Goethe , Lessing eta Schiller poetac; Günter Grass elheberriguila ; Cant , Heguel , Marx edo Nietzsche philosophoc ; Robert Wiene , F.W. Murnau , Werner Herçog eta Wim Wenders cinemaguilea ; eta Humboldt , Einstein , Plancc eta Gauss sciencialariac.

Alemana Erdialdeco Europaco lingua franca içan cen. Hori dela-eta, Europaco persona ospetsu batzuc, alemanac ez içan arren, Alemaniaco culturaren barnean daude: Wolfgang Amadeus Moçart , Franz Kafka edo Nicolas Copernico adibidez.

Quirolac Aldatu

 
Alemaniaco Football selectionea

Alemaniaco Quirol Federacundeac (DSB) ia 27 millioi quide ditu. Haren datuen arauera, biztanleriaren herenac quirola eguiten du, herrialdean diren 127.000 installationeetan. Azquen urtheotan, DSBc quirol paralimpicoençaco valiabideac guehitu eguin ditu. Bethidanic nabarmendu da Alemaniaren parte-harcea Olympiar Jocoetan . Bitan antholatu cituen Udaco Olympiar Jocoac: 1936an Berlinen eta 1972an Munichhen .

Alemaniaco Football Federationeac (DFB) 26.000 club baino guehiago ditu, 6 millioi quiderequin (munduan quide guehien dituen federationea). Alemaniaco Football Selectioneac lau aldiz lorthu du Munduco Football Chapelqueta irabaztea ( 1954 , 1974 , 1990 eta 2014 ). Berçalde, bitan antholatu du Alemaniac Munduco Football Chapelqueta: 1974an eta 2006an . Club mailan FC Bayern München da talderic handiena, sei aldiz irabaci baitu UEFAco Chapeldunen Liga eta birritan Continente arteco Football Copa . Herrialdeco football chapelqueta nagussiac Bundesliga eta Alemaniaco Copa dira. Emacumezcoen selectionea bitan nagussitu da Munduco Football Chapelquetan : 2003an eta 2007an.

Escuballoina da Alemaniaco bigarren quirola. Guiçonezcoen selectioneac hirur aldiz lorthu du urrhezco domina Munduco Chapelquetan ( 1938 , 1978 eta 2007 ), eta laur aldiz emacumezcoen selectioneac ( 1971 , 1975 , 1978, 1993 ). Club mailan ere emaitza onac içan ditu, 18 aldiz irabaci baitute guiçonezcoen EHF Chapeldunen Liga , eta laur aldiz emacumezcoena . VfL Gummersbach , SC Magdeburg eta THW Quiel dira talderic onenac.

Michael Schumacher da chapelqueta guehien irabaci dituen 1 Formulaco pilotua, 7 hain çucen ere. Sebastian Vettelec , berriz, laur chapelqueta irabaci ditu. Hamaica garhaipen horiequin, munduco bigarren herrialdea da garhaipen copuruan Resuma Batuaren ondoren.

Chirrindularitzan, Jan Ullrichec Franciaco Tourra (1997), Espainiaco Vuelta (1999) eta Munduco Erlojupeco Chapelqueta birritan (1999 eta 2001) irabaci cituen.(Joco Olympicoen dominac apparte. Historiaco chirrindulariric honenetaricoa içan cen.) Eric Çabelec sei aldiz irabaci çuen Franciaco Tourreco Regulartassunaren Saria, eta berce hirur aldiz Espainiaco Vueltacoa . Tony Martin lau aldiz nagussitu cen Munduco Erlojupeco Chapelquetan (2011, 2012, 2013 eta 2016). Rolf Wolfshohlec hirutan irabaci çuen Cyclo-croseco Munduco Chapelqueta 1960co hamarcadaren hassieran, eta Claus-Peter Thalerrec bi aldiz 1980co hamarcadan.

Tennisean, Steffi Grafec Grand Slameco 22 chapelqueta irabaci cituen eta Boris Becquerrec sei. 1980co hamarcada arracastatsua içan cen alemaniarrençat, garhaipen individualez gain selectioneac hirur aldiz irabaci baitzuen Davis Copa (1988, 1989 eta 1993) eta bitan emacumezcoen Fed copa (1987 eta 1992).

Referenciac Aldatu

  1. a b 38. araua - Munduco statu-icenac, herritarren icenac, hizcunça officialac eta hiriburuac. Euscalçaindia (Noiz consultatua: 2020-8-29) .
  2. a b Aiphuaren errorea: Compondu beharreco referencia codea dago orri honetan: ez da texturic eman cembatespen iceneco referenciaraco
  3. a b c d e f g Solsten, Eric. Geography. Germany: A Country Study . Washington: GPO for the Library of Congresss, 1995, countrystudies.us (Noiz consultatua: 2020-8-30) .
  4. a b Temperatur: vieljährigue Mittelwerte 1981 - 2010. dwd.de (Noiz consultatua: 2020-9-1) .
  5. a b Leyser C. J., Elquins, Thomas Henry and others. Germany. Encyclopædia Britannnica, inc, britannnica.com (Noiz consultatua: 2020-9-1) .
  6. Crossland, David. Last German World War I Veteran Believed to Have Died. Spiegue Online, 2008co urtharrilac 22, web.archive.org (Noiz consultatua: 2020-9-4) .
  7. Marirrodriga, Jorge. Last German World War I Veteran Believed to Have Died. El Pais, 2010eco urriac 3, elpais.com (Noiz consultatua: 2020-9-4) .
  8. Niewyc, Donald L.; Nicosia, Francis R.. The Columbia Güide to the Holocaust. Columbia University Press, archive.org (Noiz consultatua: 2020-9-4) .
  9. Cohen, Gary B.. The Expulsions of Ethnic Germans from East-Central Europe at the End of World War. University of Minnesota, Center for Austrian Studies, conservancy.umn.edu (Noiz consultatua: 2020-9-4) .
  10. Laur urtheco ephean Berlin bilhacatuco da Alemaniaco hiriburu eta bihotz. Euscaldunon Eguncaria , 1991co ekainac 21, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz consultatua: 2020-9-17) .
  11. EC-co hamabi statuec atzo signatu çuten Europaco Batassun Hitzarmena. Euscaldunon Eguncaria , 1992co otsailac 8, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz consultatua: 2020-9-17) .
  12. One Year Later, Germany Anything But Smug Over Iraq War. .dw.com (Noiz consultatua: 2020-9-17) .
  13. Governu accordioa hitzartu dute Alemaniaco christau-democratec eta socialdemocratec. Berria eguncaria, 2005eco açaroac 11, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz consultatua: 2020-9-17) .
  14. a b c d e f g Aiphuaren errorea: Compondu beharreco referencia codea dago orri honetan: ez da texturic eman CIA iceneco referenciaraco
  15. Constitution of the Land of North Rhine-Westphalia. Landtag (state assembly) of North Rhine-Westphalia, web.archive.org (Noiz consultatua: 2020-9-5) .
  16. a b Germany: Administrative Division. citypopulation.de (Noiz consultatua: 2020co irailac 6) .
  17. Personalçahlen der Bundeswehr. bundeswehr.de (Noiz consultatua: 2020-9-11) .
  18. Connolly, Cate. Germany to abolish compulsory military service. The Guardian, 2010eco açaroac 22, theguardian.com (Noiz consultatua: 2020-9-11) .
  19. Alemania - Tasa de incremento natural. cnoema.es (Noiz consultatua: 2020-9-11) .
  20. National Minorities in Germany. Federal Ministry of the Interior, web.archive.org (Noiz consultatua: 2020-9-11) .
  21. Alemania - Immigración. datosmacro.expansion.com (Noiz consultatua: 2020-9-11) .
  22. Germany: States and Major Cities. citypopulation.de (Noiz consultatua: 2020-9-11) .
  23. Corruption Perceptions Index 2019. transparency.org (Noiz consultatua: 2020-9-16) .
  24. Schwab, Claus. The Global Competitiveness Report 2018. weforum.org (Noiz consultatua: 2020-9-16) .
  25. GDP per capita in PPS. ec.europa.eu (Noiz consultatua: 2020-9-16) .
  26. a b Aramburu, Iker. Alemania, agur dogmari. Berria eguncaria, 2019co abuztuac 24, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz consultatua: 2020-9-16) .
  27. Foreign trade. Statistiches Bundesamt web.archive.org (Noiz consultatua: 2020-9-16) .
  28. Brand value of the leading 10 most valuable German brands in 2018. Statista web.archive.org (Noiz consultatua: 2020-9-16) .
  29. Germany's Autobahn Turns 75. dw.com (Noiz consultatua: 2020-10-6) .
  30. Mujica, Amagoia. Central nuclearrac 2022raco itchico dituzte Alemanian. Berria eguncaria, 2011co maiatzac 31, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz consultatua: 2020-9-16) .

Campo estecac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Alemania