Akitania [1] [2] [3] ( francesez : Akitaine ; occitanieraz : Akitània ) Franciaco hego-mendebaldeco escualdea içan cen. Iphar Euscal Herriaren escualde administrativoa cen eta Occitaniaco lurraldea ere bada. Borz departamenduc ossatzen dute eta prefectura Bordelen dago. 41.308 cm²-co açalera daduca eta 3.049.000 biztanle (70 biz./cm², 2004 ). 2016tic Akitania Berria escualdeco çathi da.

Akitania
Akitaine
Flag of Aquitaine.svg
Flag of Akitaine (en) Itzuli
Bandera Regió Aquitània.png
Rimex-France location Akitaine.svg
Geographia
Hiriburua Bordele
44°50′16″N 0°34′46″W
Açalera 41.308
Mugaquideac Poitou-Charentes , Limousin , Midi-Pyrénées eta Naffarroa Garaia
Administrationea
Demographia
Biztanleria 3.316.889 (2013)
Densitatea 80,29 bizt/cm²
Erabilitaco hizcunçac
Bercelaco informationea
Ordu eremua
akitaine.fr

Icenaren jathorria Akitania romatarretic dathorquo ( latinez : Akitania ), Romatar Imperioco provincia Guti gorabehera oraingo Akitania ancinaco Akitaniaco mendebaldea da.

Departamenduac Aldatu

  1. Dordoina (24): 407.000 biztanle ( 2008 ).
  2. Guironda (33): 1.417.000 bz.
  3. Landac (40): 364.000 bz.
  4. Lot eta Garona (47): 322.000 bz.
  5. Pyreneo Atlanticoac (64): 638.000 bz.

Hiri nagussiac Aldatu

  1. Bordele : 235.178 biztanle ( 2007 ).
  2. Paue : 84.978 bz.
  3. Mérignac : 66.002 bz.
  4. Pessac : 57.851 bz.
  5. Baiona : 44.498 bz.
  6. Talence : 40.940 bz.
  7. Angelu : 37.934 bz.
  8. Aguen : 33.863 bz.
  9. Mont-de-Marsan : 30.212 bz.
  10. Périgüeux : 29.416 bz.
  11. Villenave-d'Ornon : 29.339 bz.
  12. Berguerac : 27.601 bz.
  13. Saint-Médard-en-Jalles : 27.243 bz.
  14. Biarritz : 26.828 bz.
  15. La Teste-de-Buch : 24.616 bz.
  16. Libourne : 23.471 bz.
  17. Villeneuve-sur-Lot : 23.436 bz.
  18. Le Bouscat : 23.334 bz.
  19. Gradignan : 23.096 bz.
  20. Cenon : 22.732 bz.
  21. Akice : 20.860 bz.
  22. Lormont : 20.636 bz.
  23. Arcachon : 11.679 bz.

Hizcunçac Aldatu

Hizcunça official bakarra francesa da, baina euscara eta occitaniera ( gascoia ) ere minçatzen dira.

Historia Aldatu

Romatar Imperioco Akitania Aldatu

 
Romatar imperioco provinciatzat ceducaten Akitania

Romatarrec , Augustoc hain çuen, Galia banatu çuten laur lurraldeetaric bat Akitania içan cen. Lurralde haren mugac hauec ciren: Poitou , ipharraldea ; Garona ibaia, ekialdean; Pyreneoac , hegoaldean eta Bizcaico golkoa , mendebaldean. Romatarren colonizatione garaian honaco tribuac aiphatzen ciren lurralde çabal hartaco biztanleen artean: ausci (Auch), tarusates (Tartas), tarbelii (Akice), sibuçates (Saubusse), benearnenses (Biarno), biguerriones (Tarbe), elusates (Eauce), boates (Bordele), garites (Garona), onessii (Louchon), convenae (Saint-Bertrand-de-Commingües), consorani (Cousserans), tarusci (Ariègu ), aturienses (Aire), vasates (Basadois), sotiates (Soz), cocosates (Cocosa), lactorales (Lectoure) eta tolosates (Tolosa).

Aurkitu diren hizcunz aztarnen arauera, akitaniarren hizcunça euscararen ahaide hurbila bide cen. Honembercean, euscarac gorde dituen aztarna çaharrenac, latinez idatzirico Akitaniaco hilarrietan aurkiturico haimbat idazqui içan litezque, euscarac neke handiric gabe argui ditzaqueenac berçalde ( Coldo Mitchelenaren arauera). Romatarrec berec ( Estrabon , Cesar ) akitaniarrac galiarrengandic berheizten dituzte, hizcunça, eracunde eta legueac desberdinac dituztela erranez eta Pyreneoez berçaldeco herriequin dituzten ancecotassunac eta harremanac azpimarratuz.

Novempopulania Aldatu

Saconceco, iracurri: « Novempopulania »

Galiaco guerran Cesarren generalec Akitania conquistatu ondoan, Augustoren garaico Imperioaren antholacunça berriac Loira ibaiaren erceraino eraman cituen Akitaniaren mugac, akitaniarrac eta galiarrac provincia berean sarthuz. Bi herri desberdin hauen arteco gatazquec ethenic eçagutzen ez çutenez, Romaco aguimpideac hirutan banatzea onhartu çuen IV. mendearen hassieran:

  • Akitania prima ( Avaricum : Bourgue ).
  • Akitania segunda ( Burdigala : Bordele).
  • Akitania tertia edo Novempopulania ( Lugdunum Convenarum : Saint-Bertrand-de-Commingües. Ausci : Auch, guero), jathorrizco lurraldea harcen çuena, aleguia.

Romatarren indar militarra arras gutitu cen garai horretan, cohorte bakarra cegoen Akitania tertiaco lurralde ossoan, Laphurdum hirian ( Baiona ), hain çucen.

406. urthetic aurrera, Hispaniaco bidean cihoacela, Novempopulaniatic igaro ciren suebiar , alhano eta bandaloen invasionen ondotic, visigothoac açaldu ciren Imperioaren ordenaren çainçaile, Akitaniaco Tolosa eta Bordele hartuz. 419. urthean Tolosan egoquitu eta regnu godo berria sorthu çuten. Novempopulania hassiera regnu honetatic campora gueratu bacen ere, 461. urthean conquistatu çuten.

Garai honetatic aurrera, Akitania prima eta secundari Akitania deithu ceraucoten/cioten orduco chronicariec eta jathorrizco Akitaniari, berriz, Novempopulania hassieran eta 626. urthetic aurrera batez ere, Vasconia, guero Gascoinia bihurcecoa.

Visigothoen aguintea 507. urthean bucatu cen, Clovis buru çuten francoac Alaricoren osteei nagussitu ondoan. Galera honen ondoan Toledo aldera bildu ciren visigotho guztiac, romatarren garaico Galia francoen escuetan utziz, eta bat eguinda aguercen diren bi aldeetaco eusco-akitaniarrec beregaintassunari eutsi ceraucoten/cioten, godoec eta francoec, ipharralde eta hegoaldetic batera nahiz banaca erasso cituzten arren. 581ean eta gueroago erasso horietan vascoien berri dugu, lehenago bagaudaen alchamenduac aiphatzen baitira soilic.

Vasconia eta Akitania Aldatu

 
Akitaniaco eta Vasconiaco duquerriec haimbat erasso jassan cituzten 732tic 736ra, nola hegoaldetic hala ipharraldetic

602. urthean Vasconiaco duquerria sorth çuten francoec, eta Pyreneoez ipharraldeco eusco-akitaniarrac duque franco baten mende guelditu ciren. Akitania bere baithaco dynamica independente bat hartu çuen, Rhin inguruco francoen erdigunetic urruti baitzegoen; gainera, demographicoqui francoac osso guti ciren. Akitania beregain gueratu cen, baita Vasconia ere. Orduco croniquec Akitania eta Vasconia berheiz aiphatzen dituzte, duquerri banatan.

660. urthean Tolosa Occitaniaco Felix galo-romatar jaunchoa Akitania eta Vasconiaco duque bihurtu cen, eta bere ondoren ethorri ciren independente governatu çuten berce borz: Lupo (Lope), Oto I.a Handia , Hunald eta Waifer, azquen hirurac familia-embor berecoac. Oto I.aren garaian akitaniarren eta francoen arteco gathazcac micaztu eguin ciren, eta Otoc tentu handiz çaindu behar içan çuen bere ipharraldeco muga Carlos Martell buruçagu francoac cer eguin, berarequin baque-itun bat signatu çuen arren. 721ean, berriz, Narbonaco omeiatarrec Tolosa Akitaniaco hiriburua erasso çuten, baita porrot itzela ere pairatu.

Hala ere, 732an omeiatarrec Otoren armada menderatu çuten Bordeletic hurbil, eta eusco-akitaniarrec francoen lagunça escatu berce auqueraric ez çuten ikussi. Francoec, Carlos Martell guidar , musulmanac guibeleraraci cituzten Poitiersco gudua irabaci ondoan (732). Hala ere, Otoc ecin berceco garrancia içan çuen gudu horretan eta, formalqui francoei men eguin arren, Akitaniac cein Vasconiac burujabe jarraitu çuten funsean. 768an Pepin Laburrac acabera eman ceraucon burujabetza horri guerra odolsu eta guphidagabe baten ondoren (759-768).

Carolinguiarren mendeco Akitania Aldatu

Euscaldunec, Carlomagnoren gudarostearen aurka, irabaci çuten Orreagaco gudua (778co abuztuaren 15ean) textuinguru honetan ulertu behar da.

824. urthetic aurrera bi çathi berheici ciren Akitaniaco lurraldean: Duquerria, Garona eta Aturri ibaien artean, eta Contherria, Aturri ibai ercetic Pyreneoetara. Pepin I.a Akitaniaco regueac francoen imperio ossoaren alde eguindaco liscarrec Akitanian sorthurico egonecinaz valiatuta, euscaldunec erabateco ascatassuna lorthu çuten eta akitaniar eta francoengandic erabat locabe gueratu ciren.

Behe Erdi Aroco Akitania Aldatu

Akitaniac, francoen elkarren arteco tirabirez valiatuta, regnuaren anceco botherea hartu çuen X. mendean, Vasconia edo Gasconiaco Duquerria ere hartuz (1058). 1154. urthetic aurrera, Anglaterraco reguea Akitaniaco duquea (Laphurdi eta Çuberoaco duquea, Iphar Euscal Herriari dagoquionez) ere içan cen, Henrique II.a Plantaguenet eta Akitaniaco Leonor ezcondu ondoan. Anglaterraco eta Franciaco koroac guthiciatu çuten lurraldea içanic, Akitanian jabego gathazca ugari içan ciren: Carlos VII.ac conquistatu çuen azqueneco aldiz Franciarençat, Castillongo gudua irabaci ondoan (1453).

Referenciac Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo estecac Aldatu