Naffarroaco Resuma

gaur egungo Euscal Herrian eta inguruco lurretan aguindu çuen herrialdea, ardatza Iruñean çuena eta Naffarroaco reguearen mendecoa içan cena

Naffarroaco Resuma ( latinez : Regnum Navarrae , gaztelaniaz : Reino de Navarra , francesez : Royaume de Navarre ) Euscal Herrico eguitur politico independentea içan cen, IX. mendean sorth eta, formalqui, XIX. mendera arte iraun çuena. Hassieraco garaian Iruñeco Resuma icena hartu çuen, hiri hartatic hassi baitzen hedatzen.

Naffarroaco Resuma
Regnum Navarrae
1158 1789
Oinordetzaco monarchia
Nafarroako bandera

Nafarroako armarria

Map Iberian Peninsula 1030-eu.svg
Iruñeco Resuma (laranjaz) 1030ean
Geographia
Hiriburua Iruñea (824-1522)
Donapaleu [1] (1522-1789)
Açalera 1234 1463 : 12.100 cm²
Cultura
Hizcunça(c) euscara , naffar-aragoiera , latina eta gascoia
Religionea guehiengo catholicoa
gutiengo juduac , musulman sunitac eta higanotac
Historia
Iruñeco Resumaren eçarpena 824
Naffarroa Garaiaren invasiona eta conquista 1522
Paueco edictua 1620
Franciaco Iraulçaht 1789
Naffarroaco Foruac Eraldatzeco Leguea 1841
Aurrecoa
Sign of Sancho VII of Navarre.svg Iruñeco Resuma
(824-1158)
Ondorengoac
Franciaco Monarchia Constitutionala (1791) Flag of French-Navy-Revolution.svg
Espainiaco Resuma (1522) Flag of New Spain.svg

“Naffa ” hitza VIII. mendearen amaieran aguertu cen lehenengoz, francoen aguirieta . IX. mendean, Iruñeco Resuma sorthu cen. Hedaduraric handiena Anso III.a regue cela lorthu çuen, egungo Euscal Herrico lurralde guztiac batzeaz gain, mendebalderanz eta Ebro ibaitic hegoalderanz ere çabaldu baitzen. XII. mendetic aurrera, lurraldeac galduz joan cen.

1512tic aurrera, Naffarroa Garaia Gaztelaco Resumaren mende gueratu cen, eta 1620an Franciaco Koroac Naffarroa Beherea , Biarnorequin batera, Franciaco Resuma ri lothu ceraucon. Resuma icena 1789 . urthean galdu çuen Naffarroa Behereac, Franciaco Iraulçarequin batera, eta 1841ean, berriz, Naffarroa Garaiac, Lehen Carlistaldia amaitu ondoren eta Foruac Eraldatzeco Leguearen bidez.

Historia Aldatu

Urthe ilhunac Aldatu

Saconceco, iracurri: « Vasconiaco duquerria » eta « Orreagaco gudua »

Iruñeco Resuma vascoien lurraldean sorthu cen. Içan ere, Iruñea , Erdi Aroco resumaren iriburua, Pompeio general romatarrac gothortutac hiria cen ( Pompaelus latinez ). Romatarrec guztiz memperatuta ceducaten lurraldea C. a. 74raco . Bethi ere, romatarcea , romatarren ultura elementu material eta spiritualen onharce eta beretzea den aldetic, saconagoa içan cen aguerean saltusean baino, viciagoa classe aberatsen artean nekaçarien artean baino. [2] IV. mende amaieran hassitaco migratione muguimendue ondorioz, ethen eguin ciren administratione lothurac Romarequico. Badirudi ancinaco germaniarrec Pyreneoac gurutzatu nahi içan cituztenean, bertaco noble mulço batec aurre eguin cerauela. Urthe batzuc gueroago, bagauda iceneco gendetza matchinatu cen vascoien lurraldean.

Edonola ere, romatarren aguintea desaguertuta, visigothoac bilhacat ciren Iberiar peninsulaco bother nagussia. Haimbat regue godoc vascoien aurka eguin çuten borroca. Gueroagoco cembait croniquetan iracur daiteque regue horietaco ascoc vascoiac menderatu cituztela ( domuit vascones ), baina behin eta berriro menderatu beharrac erran nahi du, ciurrenez, ez cituztela nehoiz menderatzen. Datuac urriac içanda, ez dago garbi noraino menderatu çuten visigothoec vascoien lurraldea. Iruñean visigothoen hilherria aguertu da, eta Iruñeco haimbat aphezpicu içan ciren Toledoco concilioetan Ipharraldeari dagoquionez, datu guti ditugu. VII. mendean regue francoec gascoien (ipharraldeco vascoien) lurraldea occupatu nahi içan çuten. Badirudi francoec aguintea galdu ahala nagussitu cirela bertacoac, eta Akitanian cehar hedatu.

714tic aurrera, gudaroste musulmanac bertan içaiteac, agueriagoan jarri cituen ipharraldeco (saltus) eta hegoaldeco (aguer) vascoien arteco cultura ezberdintassunac. Ebroco haraneco jaun handiqui batec, Cassius condeac , califarequi elkar hartu eta bere aguimpidea sendotu çuen, eta hurrengo laur mendeetan Ribera governatu çuen banucasitar dynastiaren buru bilhacatu cen. Mendecotassun politicoarequin batera, culturaren islamiçatzea ethorri cen. [2]

VIII. mendean eta hurrengoaren lehen laurdenean, prince christauen eta musulmanen arteco adisquidetassunezco hitzarmena içan cen Naffarroan politicaren eçaugarria, odol lothurac eta interes economico berac baitzituzten. Ama berberaren semeac içan ciren, adibidez, Enneco Arista eta Musa ibn Musa , banucasitarren buruçagui ospetsua. Quidetassun horrec, eta Naffarroa Pyreneoen hegoaldeco muthurrean cocatua egoiteac eraguin berhecia içan çuten Iruñeco Resuma sorthu eta fincatzecoan. Vascoiec hitzarmenac hautsi ondoren, ordea, Iruñea erasso çuten Uqba eta Yusuf valiec . [2]

Iruñeco ahaideen eta banucasitarren arteco harreman on horiec VIII. mendearen azquen herenean ere eman cituzten beren emaitzac. Carlomagnoc accordi bat eguin çuen Zaragozaco buruçagu musulmanarequin, harc hiria eman cieçon, baina gudaroste francoa hirira iristean, iruçur eguin ceraucotela/ciotela conturatu cen. Horren ondoren, Carlomagnoren tropec Iruñea sunsitu çuten, baina vascoiec mendecu hartu çuten Pyreneoetan, Orreagan cehazqu , 778co abuztuaren 15ean armada francoa ustecabean harrapatu baitzuten segada batean. Errolan , Carlomagnoren lotinanta, hil cen gudu hartan . Guerthacari haietan oinharrituric, francoec Errolanen cantua idatzi çuten, lehen guesta canta . Canta horrec francoen ikuspunctua adiaraci çuen: francoen aurkari vascoiac armada musulman guisa aguertu ciren, eta Errolan princea borroca eguinez hil cen heroi moduan gudu odolsu batean, eta ez segada batean harrapatua.

781ean , Abd ar-Rahman I.ac erassoald bat eguin çuen Iruñeco lurraldeetan. 799an Mutarrif ibn Musa Iruñeco valia hil çutenean, alliatuec Tuteraco gothorlekuar erasso, Yusuf ibn Amrus hango valia atchilotu eta preso eraman çuten Qaysco Harcaitzera ( 803 ). Guero, bata bercearen ondotic ethorri ciren gudaldiac: Iruñea menderatzeco Ludovico Piorenac ( 812 ), carolinguiarren aldeco Belascoren aurka emirrac eguin cituenac ( 816 ) eta Akitaniaco regueac Eblo eta Aznar condeen guidaritzapean antholatua ( 824 ); bi buruçaguioc arras çori desberdina içan çuten preso hartu cituztelaric. Euloguio Cordobacoac visita eguin çuen Iruñera eta Leireco , Igarico , Urdaspalgo eta Siresaco monasterioetara. 851an Wilesindo aphezpicuar bidalitaco guthunean, aguerian ipincen du Pyreneoetaco commentu horietan religioneac eta litteraturac çuten indarra. [2]

Iruñeco Resuma Aldatu

Saconceco, iracurri: « Iruñeco Resuma »
 
Iruñeco Resuma 910ean Peninsularen textuinguruan.
 
Anso III.aren Naffarroa heriotzaren unean (1035)

Carolinguiarren eta cordobarren erassoen aurrean Naffarroaco lurrac eta interessac çainceco, indarrac coordinatuco cituen buruçagui militar baten pean jarri ciren bertaco handiquiac. 842 - 850 bitartean, Abd ar-Rahman II.ac Musa ibn Musaren aurka burutu cituen cigor gudaldiac, eta baita haren sabelquide eta alliatua cen Enneco Aristaren aurka ere. Haren seme Garcia Ennecoitz , aitaren politica aldaturic, bere ahaide musulmanengandic aldendu eta Asturietaco Ordoño reguearequin elkartu cen. [2]

Anso I.a Garceitzequin ( 905 - 925 ) resumaren barne eguituraqueta fincatu eta lurraldez hedatu cen. Ordura arte Iruñeco aguintariec içan çuten ia defensa hutsezco jarrera alde batera utziric, inguruco lurraldeez jabetzeari ekin ceraucon, hassi Deierritic eta Calahorra , Arnedo , Vigüera eta Naiararaino . Abd ar-Rahman III.a bere gudarosteequin ethorri cen Iruñea aldera; Iruñea eta Oviedoco regueac garhaitu cituen Valdejunqueraco guduan ( Muetz , 921 ), eta 924co Iruñeco gudaldian berriro azpiratu çuen Anso reguea, hurrengo urthean hil cena. X. mendean , Anso reguearen ondorengoac Cordobaco califen aurrean mendecotassunaren eta ethengabeco jaçarraldien artean ibili içan ciren eta, egoera horren eraguinez, sarritan eguin cituen Iruñea aldera udaco ibilaldi militarrac (“aceifac”) Almançorrec , Hixam II.aren lehen ministro ahalsuac; hari eman ceraucon Anso Abarcac bere alabetaco bat, gueroago Abderraman Ansoren ama içan cena. [2]

Anso Nagussia ( 1004 - 1035 ) garranci handicoa içan cen Naffarroaco, Euscal Herrico eta Iberiar peninsulaco politicaren historian. Haren aguintaldian barne cohesione eta ospe handiac lorthu cituen Iruñeco Resumac, eta regue eta handiqui christauec eta musulmanec haren aguintaritza eta handitassuna aithortu çuten. Berceac berce, Islamarequico hegoaldeco muga fincatu, Sobrarbe eta Ribagorçaco lurraldeac bereganatu, Barcelonaco Berenguer Erramun eta Gascoiniaco Anso Guilen condeequi hitzarmenac icempetu, Garcea infantea hil ostean Gaztelaco Contherria bere gain hartu, eta Leongo Resuma governatu çuen. Politicoqui hain desberdinac ciren lurraldeetan aguinceac ez çuen berequin ekarri resuma bateratu bat sorceco projecturic; Anso regueac çaindu eta respectatu eguin cituen regnu eta jaurerri bakoitzeco status juridicoac eta politicoac. Reguealdi horren alde aiphagarrienetaco bat içan cen Leire, Donemiliaga Cucula , San Juan de la Peña eta Oñaco San Salvador monasterioei emanico bulçada. [2]

Regueac ez cituen bere mendeco lurrac semeen artean banatu; Garcea leguezc seme nagussiaren escu utzi cituen ondare lurrac, eta Ramiro , Onçalu eta Errando haren anaien gaineco aguimpide nagussia ere bai; Ramiro Aragoico reguea cen, Onçalu Sobrarbe eta Ribagorçaco condea (hura hilcean, bi lurralde horiec Ramiroren escura aldatu ciren), eta Errando, berriz, Gaztelaco reguea Laster sorthu ciren liscarrac eta gathazcac anaien artean. 1043an , Ramiro I.a garhaitu çuten Tafallaco erassoaldian. Gaztelaco Errandoc, aldiz, Bermudo reguea hilcean ( 1037 ) Leongo Resuma oinordetu çuen, eta 1054an Burgosco Atapuercaco celhaietan aurre eguin ceraucon bere anaia Garciari; Gaztelaco armada nagussitu cen gudu horretan, eta Garcia reguea hil cen. Seme nagussiaren heriotzac galaraci eguin çuen Anso Nagussiac regnu christauen indarrac Iruñeco reguearen guidaritzapean batzeco cituen asmoac bethetzea. Aitzitic, Naffarroaco lurraldearen alboetan Aragoico eta Gaztela-Leongo resumac sorthu ciren mehatchagarri, behin eta berriro Anso IV.a Peñalengoaren eta haren oinordecoen lurrac erdibanatzeco prest. [2]

Goi Erdi Aroan , economia nekaçaritza eta abelçainçan oinharritzen cen batez ere. Maizterrec edo jopuec lancen cerauzteten lurrac ekoiztutacotic eta nekaçari lurjabeec urthero ordaincen cituzten petcha eta berce cerguetatic escuratzen cituzten irabaci guehienac regueec, eliçac eta handiquiec. Garai hartan diru ithurri garrancitsua cen regueen ondassunetaraco mairuei cobratzen citzaizten paria edo prince sariac. Ez dirudi merkataritza osso garatua cegoenic, nahiz eta jaquin badaquigun Europatic larruac, metalla, ehunac eta bolia importatu içan cirela, eta Andaluciatic, berriz, oihalac, speciac eta artelanac. [2]

Naffarroa eta Aragoi (1076-1134) Aldatu

Anso IV.a Raimundo anaiac hil çuen 1076an , Peñalengo amildeguia , Funesen . Harrezquero, Naffarroaco politicac une latzac vici cituen, Gaztelaren eta Aragoiren hedapen nahiac mehatchatzen baitzuen. Iruñeco handiquiec, governua Anso Ramiritz Aragoico reguearen escu uztea auqueratu çuten. Lope Ennecoitzec , Bizcaico jaunac , Alfonso VI.a Gaztelacoarequin bat eguin çuen, eta Araba, Bizcaia, Durangaldea eta Guipuzcoaco çathi bat Gaztelaren eraguimpean gueratu ciren. Horreçaz gainera, Lope Ennecoitzen lagunçarequin, gaztelarrac Burebaz eta Rioxaz jabetu ciren. [3] Ondorioz, Ega ibaia bilhacat cen Iruñeco Resumaren hego-mendebaldeco muga. Anso Ramiritzec bulçada handia eman ceraucon Islamaren mendean ceuden lurrac berrescuratzeari; Ayerbe ( 1083 ), Argüedas ( 1084 ) eta berce leku asco atzeman cituen, eta Huescaco setioan hil cen 1094an .

 
Iruñeco Resumaren banaqueta, 1076an Anso IV.a hil ondoan      Naffarroaco Contherria, Anso Ramiritzen escu      Anso Ramiritzec hartutaco eremua        Alfonso VI.a Gaztelacoac hartutaco eremua .

Petri I.a ( 1094 - 1104 ) eta Alfonso I.a (1104- 1134 ) içan ciren Anso Ramiritzen ondorengoac, eta aurrera jarraitu çuten musulmanen aurkaco gudaldiequin. Alfonsoc eman cerauen/cien buru Ebroco harana bereganaturic: Zaragoza 1118an , Tutera eta inguruco lurrac 1119an . Conquista horiec ez çuten ekarri communitate musulmanen eta juduen desaguerpena; aitzitic, horien ossotassuna, nortassuna eta araudi social eta religiosoac foru berhecien bidez çainduric eta babesturic jarraitu çuten, nahiz eta auço eta aljametan bazterturic vici, christauengandic berheiciric. Naffarroaco judu jaquinsuenetaco bat Benjamin Tuteracoa içan cen, 1166 aldera Asia Chiquian cehar eguin çuen bidaiaren berri emaiten duen Séfer Massaot liburuaren eguilea. [2]

Hiribilduen sorrerac ondorio saconac içan cituen resumaren eguitura socio-economicoan; horietaco asco Donejacue bidean sorth ciren, garai haietan guero eta ugariago baitziren Europaco herrialde guztietatic Compostelaranz cihoacen erromesac. Anso Ramiritz hassi cen horretan, Jaca gendeztatzera joanac cirenei foruac escainiz. Horrec arracasta içan çuenez, hiriac sorceco campaina bati ekin ceraucon, gendeztatzaileei franquicia, salvuespen eta abantailac emanez, eta Pyreneoez berçaldeco haimbat gende eracarri çuen. Era horretan sorthu ciren Liçarra ( 1090 ), Çangoça-Berria , Rocaforte edo Çangoça-Çaharretic guerthu, Gares , Murugarren hiri çaharraren ondoan, eta San Cernin eta San Nicolas hiriac, guerora Nabarreria deith den Iruñea çaharretic hurbil. Hiri hauetaco biztanleac, Iruñeco San Cerningoac erraite bateraco, Pyreneoen ipharraldetic cethocen batic bat. Dena dela, “franco” qualificatzaileac ez du adiera ethnicoric, juridico-economicoa baicic, “asque” içaitearena, aleguia. [2] [4]

Hiritarren oinharrizco jarduera merkataritza cenez, San Cerningo casuan gainera eta erromesei cegoquienez jarduera hori monopolisticoa içanic, hautsi eguin cen economiaren ohico schema sociala; ordura arte ia nekaçaritzan eta abelçainçan soilic oinharritzen baitzen economia, eta jarduera horiec içan baitziren ordura arte oinharrizco irabazpideac reguerençat, eliçarençat eta handiquiençat. Burguesec erdietsi çuten bothere economicoac gathazcac eraguin cituen burgues horien eta aithoren semeen artean. Bethi ere, nekaçaritza eta abelçainça aberatseco herriac cituenez, Ebroco haraneco Riberaz jabetzeac eta, horrequin batera, hiribilduetaco francoen lanac, Compostelaraco erromesaldien goraldiac eta merkataritzaren garapenac, hedapen economicoa bulçatu çuten. [2]

Bai orduan, bai guerora, resuman eraguin handia içan çuen personetaco bat Petri Rodezcoa içan cen, Iruñeco aphezpicu icendatu çuten fraide francesa; elizbarrutia eraberritzeco aguinduz ethorriric, cathedraleco aphecetatic hassi çuen eraberritze hori. Leireco monasterio çaharraren escubideac baztertu eta çaphaldu cituen bitartean, Franciaco monasterioei eta Aragoico Montearagongoari escaini cerauzten Naffarroaco haimbat renta eta eliça, eta musulmanei atzemandaco Riberaco herrietaco eliçac, berriz, Taraçonaco elizbarrutiari atchiqi cerauzquion. [2]

Berreçarcea (1134-1194) Aldatu

1134an Alfonso Borrocalariac bere hilburucoan adiaracitacoac nahasmena sorthu çuen naffarren artean, resuma Templuco Ordenaren , Maltaco Ordenaren eta Hilhobi Sanctuaren Ordenaren escu uztea nahi baitzuen. Baina testamentua ez cen onhartua içan. Aragoico aithoren semeec Ramiro Monjea , regue cendu berriaren anaia, hautatu çuten regue, [5] eta Naffarroaco handiquiec eta elizburuec, eta Ladron Ennecoitz condeac, Bizcaico eta Guipuzcoaco jaunac, Garcea Remiritzen alde eguin çuten; içan ere, Garcea Remiritz sasi-jathorriz Garcea III.aren ondorengoa cen. Berreçarlea ecicena eman citzaion, Naffarroaco Koroa Aragoicotic berheici celaco. [2] Aita Sanctuac ez çuen icendapen hori onçat hartu eta ukatu eguin ceraucon regue titulua Garcea Remiritzi. 1196 arte ez cen egoera hori çucendu, eta Naffarroan bitarte horretan aguindu çuten regueec dux Pampilonensium edo dux Navarrorum (“Iruñeco edo Naffarroaco duque”) titulua jasso çuten Romatic. [5] [6]

Resuma osso egoera çailean cegoen, Gaztelac eta Aragoic mendean harceco asmoa baitzuten. Gaztelarrec erassoa jo çuten, eta Rioxa ossoa hartu çuten controlpean, Logroño içan ecic. 1135eco urtharrilea , Vadoluengoco Ituna signat çuten Garcea Remiritzec eta Ramiro Monjeac. Aragoico Resuma guthiciatuz, Garceac aithortu çuen Aragoico reguearenganaco basailutza, hura hil ondoan resuma bere escuetara igaroco celacoan. [6] Baina accordioac osso iraupen laburra içan çuen, eta urthe bereco maiatzean naffar regueac basailu cina eguin ceraucon Alfonso VII.a Gaztelacoari ; honec Zaragozaco Resuma eman ceraucon Garciari encomiendan. [5] Alliança hori 1136an hautsi cen, Alfonso VII.a Ramiro Monjearengana guerthuratu baitzen; horren ondoren Ramiroc Zaragoza berrescuratu çuen [5]

Harrezquero, Garcea Remiritzec diplomacia eta guerra-aldiac tartecatu behar içan cituen Naffarroa ossoric atchiquitzeco. 1136an bertan, mendebaldeco Euscal Herrico lurraldeac bereganatzeco asmoz, Alfonso VII.ac gathibu hartu çuen Ladron Ennecoitz , eta honec basailutza aithortu behar içan ceraucon. [7] Haren seme Beila Ladron , berriz, bethi içan cen Garcearen aldecoa. 1137co urrian signatu cen Gaztelaren eta Naffarroaren arteco baquea, baina Naffarroaren eta Aragoiren arteco liscarrec ez çuten ethenic içan ( Jacaco setioac 1137 eta 1141ean, Malón , Pedrola eta Sauseren occupationac 1137-1138an). [8] 1140an , Carrióngo Ituna signat çuten Erramun Berenguer IV.ac , Ramiro Monjearen suhi eta Barcelonaco condeac, eta Alfonso VII.a Gaztelacoac Iruñeco Resuma invaditzeco eta banatzeco. [5] Arriscu horren aurrean, Garcea Remiritz Gaztelaco monarcharengana hurbildu, eta bien arteco lothurac ezconcen bitartez sendotu cituzten: batetic, Garcearen alaba Çuria eta Alfonsoren seme Ansoren arteco ezconça hitzartu çuten eta, bercetic, Garcea bera Alfonsoren sasico alaba Urracarequin ezcondu cen 1144an . [9] Naffarroa eta Aragoic, aldiz, 1146co açaroan signatu çuten baquea San Esteban de Gormacen . [10]

 
Naffarroaco Resuma Anso Jaquitunaren garaian (1150-1194)

Anso VI.a Jaquitunac 1150ean jass çuen Naffarroaco koroa, 15 urthe cituela. Reguealdiaren hassiera çaila içan çuen, 1151co urtharrilare 27an, Alfonso VII.a Gaztelacoac eta Erramun Berenguer IV.a Barcelonaco condeac Tudejengo Ituna signat baitzuten Iberiar peninsulaco lurrac banatzeco, Naffarroacoac barne. 1153an , ostera, Anso Jaquituna eta Alfonso VII.a Gaztelacoa Sorian batzartu ciren, eta naffar reguearen eta Ansa Gaztelacoaren arteco ezconça hitzartu. Baquearen truque, naffar regueac onhartu çuen Alfonsoren basailu içaite eta lurralde batzuc ( Artaxona , Larraga eta Cebror ) Anso Gaztelaco oinordecoari emaitea (Anso Gaztelacoa Çuria Naffarroacoarequin ezconduric cegoen, aleguia Anso Jaquitunaren arrebarequin). 1157an , Alfonso VII.a hil cenean, Anso III.a eguin çuten Leon eta Gaztelaco regue, eta Anso Jaquitunac mendecotassuna aithortu baceraucon ere, Artaxona, Larraga eta Cebror berrescuratu cituen. [11] [12]

Anso III.aren reguealdiac urthebethe inguru iraun çuen, 1158co abuztuan hil baitzen; beraz, haren seme Alfonsoc , hiru urthe berceric ez çuenac, oinordetu çuen Gaztelaco Resuma (Alfonso Çuria Naffarroacoaren semea eta Anso Jaquitunaren iloba cen). Horren ondorioz, Naffarroaco regueac utzi ceraucon Gaztelacoaren mendeco içaiteari, [11] eta Naffarroaco regue ( rex Navarre ) titulua erabilcen hassi cen (1162), lehengo Pampilonensium rex bazterturic. [13] Aragoiri dagoquionez, 1162an hil cen Erramun Berenguer IV.a , eta Alfonso Castoa , artean borz urthe cituena, jarri cen Aragoico thronuan. Urthe bereco abenduaren 19an, Naffarroac eta Aragoic baque accordioa signatu çuten Vadoluengon , hamahiru urtheco baquealdia ekarri çuena, [13] eta Valenciaco regueari kendurico lurralde guztiac banatzea erabaqui çuten. [12]

Alfonso Gaztelacoaren adin chiquiaz valiaturic, 1162 - 1163 bitartean Logroño , Naffarrate , Cereço , Briviesca , Miranda Ebro eta Añana hartu cituen Anso Jaquitunac, eta Montes de Ocaco ancinaco muga gainditu; Naiarac eta Calahorrac , aldiz, erassoari eutsi ceraucoten/cioten. Beila leinua naffa regueari içan citzaion leial, eta Haro leinua gaztelarrari. 1167an , Gaztelaco reguearen tutoreec hamar urtheco su-ethena escatu çuten, baina 1173an , Alfonso VIII.a Gudulariac, regue harrezquero, erasso gogorra jo çuen eta, hamar urthe lehenago galdutaco lurraldeac berrescuratzeaz gain, Artaxonaraino iritsi cen. 1174co udaberrian, Naffarroan eguindaco berce sarraldi batean, ossaba setiatu çuen Leguingo gothorlekua ( Urrotzetic hurbil) eta Iruñeraino erasso ceraucon. 1175ean , gaztelarrac Bizcaian sarthu, Encarterrietan cehar, eta Nervioico ibarraz, Ibaiçabal Barrenaz eta costaldeaz jabetu ciren. [14] 1176co uztailean, Gaztelaco tropac berriz barneratu ciren Naffarroaco lurretan, eta Leguineraino iritsi. [11] Anso Jaquitunac hala escaturic, negociationea eta Henrique II.a Anglaterraco reguearen bitartecaritza onhartu cituen gaztelar regueac. 1177co marchoan emandaco laudoan , Rioxa ta Bureba Gaztelaco Koroari cegozquiola erabaqui çuen Anglaterraco regueac, baina erabaquiac ez çuen nehor gogobete: Naffarroac ez çuen Rioxa galdu nahi, eta Gaztela mendebaldeco Euscal Herria escuratzeco irricaz cegoen. Naffar reguea hersatzeco asmoz, Alfonso Gaztelacoac Caçolaco Ituna icempetu çuen Aragoico reguearequin. Azquenic, 1179co aphirilaren 15ean Naffarroac eta Gaztelac baquea adostu çuten: Bizcaico Jaurerria , mendebaldeco Arabaco escualde batzuc, Rioxa eta Bureba Gaztelarençat içanen ciren; Arabaco gaineraco escualdeac, Durangaldea eta Guipuzcoa Naffarroarençat. [14]

Anso Jaquitunac, berçalde, berebicico garrancia hartu çuen Euscal Herri barnean, hiribilduen gendeztatze eta forutze berriac bulçatu baitzituen Naffarroan ( Atarrabia ), Guipuzcoa ( Donostia ) eta Araban ( Biasteri , Gasteiz , Antoñana , Bernedo ). [2] 1170ean, Tuteraco juduen forua berretsi çuen, eta 1171n Funeseco juduena onhartu. [11] 1190eco irailaren 7an, Anso Jaquitunac eta Alfonso Castoac Gaztelaco reguearen aurkaco alliança erabaqui çuten. Alfonso IX.a Leongoac eta Anso I.a Portugalgoac ere itun hori onhartu çuten. [11] [12] 1191co maiatzean, berriz, Ansoren alaba Berenguela Ricardo Lehoi Bihotzarequin ezcondu cen; Ricardo, Anglaterraco reguea içaitea gain, Akitaniaco duquea ere cen. Urthe haietan Anso Jaquitunac Donibane Garacico gazteluçainça sorthu çuen, eta handic harat Baigorri-Orçaice , Arberoa eta Garaci Naffarroac Resumaren eraguimpean sarthu ciren, Ricardo Lehoi Bihotzaren onhespenarequin. [15] [16]

Mendebaldeco Naffarroaren galera (1194-1234) Aldatu

 
1199-1200eco Naffarroaco Resumaren invasionea

1194an , Anso Jaquituna hil celaric, haren ondorengoa, Anso Azcarra , Lochestic hurbil cebilen ( Indre eta Loira ) Ricardo Lehoi Bihotzaren alde borrocatzen. Beraz, Iruñera itzuli behar içan çuen regue icendatua içaiteco. Naffarroren eta Gaztelaren arteco egoera osso tirabiratsua cen, eta 1195eco neguan naffarrec raçoiric gabeco erassoac eguin cituztela salhatu çuten gaztelarrec. Celestino III.a aita sanctua saiatu cen Iberiar peninsulaco resuma christau guztiac elkarcen musulmanen contra borrocatzeco. Alabaina, 1195eco udan almohadeac peninsula hegoaldetic aurrera eguin ahala, Alfonso VIII.a Gaztelacoa c aurrea hartu cerauen/cien bere cabuz naffar eta leondarrei, beharbada garhaipenaren loria guztia bereganatzeco; aldiz, garhaitua içan cen Alarcosco guduan . Horreçaz gain, Naffarroac eta Leonec hitzarmenac signatu cituzten almohadeequin, eta Anso Azcarrac erasso baten aurrean neutral jocatuco çuela aguindu cerauen/cien almohadeei. 1196co otsailean edo marchoan, Anso Naffarroacoa, Alfonso VII.a Gaztelacoa eta Alfonso II.a Aragoicoa batzartu ciren, baina ez çuten accordioric lorthu. [14] Berehala azcartu çuen aita sanctuac erassoaldi diplomaticoa, eta bi bulda ather cituen osso dembora gutian. Bietan christautassunaren etsaiequin bat eguin içana aurpeguiratzen ceraucon Anso Azcarrari, eta Hispaniaco berce regue christauequin alliança eguitea proposatzen; bigarren buldan regue titulua onhartu ceraucon Ansori ( 1134tic duqu titulua berceric ez ceraueten aithorcen aita sanctuec naffar reguei). [17]

Aita sanctuaren diplomaciac, osso neketan, eçarritaco baque hauscorra 1197an aphurt cen. Gaztelac Naffarroari egotzi ceraucon su-ethena hautsi içana, eta aita sanctuaren ordezcariac, Gregorio cardinalac, Anso Azcarra escumicatu çuen. 1198an , Innocencio III.a aita sanctu icendatu berriac berce ordezcari bat bidali çuen Anso Azcarraren aurkaco accusationeac aztercera; alabaina, luce gabe Alfonso VIII.a Gaztelacoac alde batera utzi cituen religionezco aitzaquiac, eta Naffarroa erassotzeco alliatuac bilhatzen hassi cen. [14] 1198co maiatzean, Calatayudeco Ituna signat çuen Petri II.a Aragoicoarequin naffa resuma çathitzeco eta banatzeco. [17] Erassoaldi udaberri hartan bertan jo çuten: gaztelarrec Arabatic sarthu eta Miranda Arga eta Inçura hartu cituzten; aragoiarrec, Çangoçaco merindadean barneraturic, Oibar eta Burgui berenganatu cituzten. [16] Campaina uztailean amaitu arren, aguerian guelditu cen Naffarroaco Resumaren ahulecia. Petri Aragoicoac onhartu çuen Anso Azcarrarequin negociatzea, baina Alfonso Gaztelacoa mendebaldeco Euscal Herrico lurren invasionea prestatzen hassi cen. Horiec horrela, guerra finançatzeco valiabideac bilceaz gain, Anso Azcarrac Donostiaco tenencia sorthu çuen, Guipuzcoaren defensa hobetzeco. [14]

1199co udaberrian, Gaztelac berriz ere erasso eguin ceraucon Naffarroaco Resumaren hego-mendebaldeco mugari. Pancorbotic Miranda Ebrora jo çuen, eta handic Arabara, Durangaldera era Guipuzcoara. Arabaco lautadan , Trebiñuco eta Çabalateco gazteluec gogor eguin ceraueten aurre. Ekain hassieran, gaztelarrec Gasteiz setiatu çuten ; gasteiztarrec, Martin Chipia buru, suharqui defenditu çuten hiria, eta çorci hilabethez eutsi ceraucoten/cioten Alfonso VIII.aren armadari. [14] Bizquitartea , Anso Azcarrac musulmanen lurraldera bidaiatu çuen, almohadeen lagunça escatzera, baina ez çuen lorthu. [14] Artean Naffarroara itzuli gabe cegoela, Iruñeco aphezpicu Garcea Errandoitz harengana joan cen, gasteiztarren egoera negargarriaren berri emaitera. Regueac Gasteiz errenditzeco aguindua eman çuen, eta 1200eco urtharrilare amaieran gaztelarrac hirian sarthu ciren. [14] Orduraco Araba, Durangaldea eta Guipuzcoa gaztelarren escuetan ceuden, Arabaco Rioxaco lur batzuc içan ecic ( Guardia , Labraça , Bernedo ); ezbaian dago resistenciaric içan cen edo ez mendebaldeco Euscal Herrico lurralde horietan. [17] 1201eco marchoa baino lehen, su-ethena signatu cen; Naffarroac Trebiñuco eta Çabalateco gothorlekuac eman cerauzquion Gaztelari, Miranda eta Inçuraren truque. [14]

 
Orreagaco Sancta Maria eliça , Anso Azcarrac eraiquiaracia

1199-1200eco campainan, lurraldearen % 30 galdu çuen Naffarroaco Resumac, eta baita itsassoraco irteera ere. [18] Hurrengo urtheetan, ecimbercecoa guerthatu cen Naffarroaco mendebaldeco muga berrico gaztelu-lerroa gothorcea eta aduana postuac eçarcea. Gaztelaren aurkaco gathazca ez cen erabat baquetua, eta 1201ean berphizt ciren borrocac, Didaco II.a Lopitz Harocoa , Bizcaico jauna, Alfonso VIII.a Gaztelacoarequin etsaitu eta Liçarran erbesteratu celaric. [19] 1202co irailean Gaztelaco eta Leongo regueec Liçarra setiatu arren, ecin içan çuten hartu. Urthe hartan bertan elkartu ciren Alpharon Gaztela, Leon, Naffarroa eta Aragoico regueac Naffarroaren eta Gaztelaren arteco su-ethena berreçarceco. 1207an , berce su-ethen bat signat cen Guadalajaran . Naffarroac ez çuen onhartu mendebaldeco lurraldeen galera, baina dembora igaro ahala gaztelar occupationea egoncortu cen. [14]

Ipharraldeco mugari dagoquionez, Anso Azcarra Naffarroa Beherean bere aguintea sendotzen saiatu cen; 1196an, Arnaud Raymondec, Tartasco bizconde eta Amicuce eta Oztibarreco jaunac, leialtassun cina eguina ceraucon, eta handic laster inguruco berce cembait jaunec gauça bera eguin çuten: Bibian Agaramontecoac 1203an , eta Arnaud Lucucecoac 1227an . [20] Berçalde, Anso Azcarrac Petri II.a Aragoicoari 1209an eta 1212an mailegu handiac eman cerauzquion; Aragoico monarchac ez ceraucon dirua itzuli eta, ordainetan, Escó , Peña , Petilla , Gallur eta Trasmoz herriac bereganatu cituen naffarrac. [21] 1212an, Anso Azcarrac lagunça erabaquigarria eman ceraucon Gaztelaco regueari almohadeen aurkaco Navas de Tolosaco guduan . Horren ostean, 1198-1200 bitartean hartutaco gothorleku batzuc itzuli cerauzquion Alfonso Gaztelacoac Ansori, hala nola Buradon , Toloño (Labastida), Toro (Laguardia) eta Marañón . [14] 1213-1223 bitartean, Anso Azcarra bere finança-ahalmenaz valiatu cen herri guehiago escuratzeco, bai Tuteraldean ( Buñuel , Cintruénigo , Cadreita , Urçante ), bai resumaren muguetan ( Laçagurria , Xabier , Cárcar , Resa ). [22]

Champagneaco dynastia (1234-1274) Aldatu

1231co otsailaren 2an Tuteran eguindaco bilkura batean, Anso Azcarrac eta Jacue I.a Aragoicoac elkar umeordetzea erabaqui çuten. [16] Horren arauera, bi signatzaileetaco bat hilco baliz, berceac hartuco cituen oinordetzan hildacoac utzitaco lurralde guztiac. [23] 1234an, Anso hil cenean, Naffarroaco Gortheec ez çuten horrelacoric onhartu, eta Tibalt Champagneacoa auquerat çuten regue, Çuria Naffarroacoaren semea eta Anso Jaquitunaren biloba, 1234co aphirilean koroatua içan cena. Jacue Aragoicoac berehala occupatu cituen Gallur , Escó , Çalatamor eta Trasmozco gazteluac, baina Tibaltec confrontationea saihestu eta aragoiarraren escu cituen gothorleku horiec; Fernando III.a Gaztelacoarequin ere adisquidança accordio bat signatu çuen. [24]

Tibalt I.a laster itzuli cen Champagneaco lurretara, eta han igaro çuen dembora guehiena, Naffarroaco governua senescalen gain utziric. Tibaltençat arrotzac ciren bere mendecoen hizcunça eta ohiturac, eta horrec ecinegona eraguin çuen jaunchoen eta elizguiçonen artean; Obanosco Infançoien Bilçarrac nabarmendu ciren berheciqui legue çaharren defensan. Hori cela-eta, reguea infançoien bilçarrac deseguiten saiatu cen. [25] Tensione baretzeco, Foru Çaharra deithuricoa idatzaraci çuen 1238an , resumaco inharri constitutionalac fincatu cituena, [24] eta Anso Fernandez Monteagudocoa naffarr icendatu çuen senescal 1244an . Tibaltec harreman onac içan cituen hiribilduequin, hango francoequin batez ere, Tuteraco biztanleequin araço batzuc içan cituen arren, eta auci luce bat içan çuen Petri Ximenez Gatzolatzecoa Iruñeco aphezpicuarequin (1242-1253), eliçac beretzat nahi baitzuen Iruñeco hiriaren governua. [26] Borthuz berçaldeco merindadean indartu cen Naffarroaren indarra, Çuberoaco bizcondeac eta Laphurdico jaun batzuec basailu cina eguin baitzeraucoten/baitzioten. Berce alhor batzuei dagoquienez, governua eta cerga systema berrantolatu cituen, resuma merindadetan banatu çuen, [24] eta Leireco monasterioan cistertar reforma eçarcen saiatu cen. [27]

Tibalt I.a 1253co uztailaren 8an hil cen. Semea, Tibalt II.a , artean 14 urthe berceric ez çuena, içan çuen ondorengo; adinez nagussi içan arte, ama, Margarita Borboicoa , içan cen regueordea. Aitaren ancera, Tibalt II.a Champagneaco lurretan vici içan cen, borz alditan bakarric joan cen Naffarroara, eta Champagneaco bi senescalen escu utzi çuen governua: Geofroi de Bourlemont , 1255-1257 bitartean, eta Clement de Launay , 1258-1269 bitartean. [28] Saiatu cen reguearen escumena handiagotzen, baina aurka jarri citzaizquion Infançoien Bilçarreco cappareac. Naffarroaco hirietaco burguesec begui onez ikussi cituzten administrationean bideratu cituen aldaquetac, eta 1255ean hitzarmen bat signatu çuen Iruñeco aphezpicuarequin, Iruñeco governuari buruz, baina aita sanctuac ez çuen onhartu hiriaren governua reguearen escu uztea. Campo araçoetan, Franciaco Koroari estu lothuric ibili cen bethi, eta harreman onac içan cituen aldameneco resumequin (Gaztela, Aragoi, Anglaterra); ez cen arduratu Naffarroaco Resumac mendebaldean galduta cituen lurraldeez. 1266an , araço batzuc içan cituen Anglaterraco Koroarequin, Bigorraco Contherria Naffarroac Resumaren eraguimpean gueratu ondoren. [28] [29]

Tibalt II.a Sicilian hil cen 1270eco abenduaren 4an, içurriac joa, Çorcigarren Gurutzadatic itzulcean Seme-alabaric ez çuenez, anaia Henrique I.a içan çuen ondorengo. Harc ere egonaldi luceac eguin cituen Franciaco jabegoetan, Naffarroan Petri Anso Monteagudocoa ordezcari utziric. Resuma baquean egon cedin ahaleguindu cen, eta Philippe Gaztelaco princeac Alfonso X.aren aurka eguin nahi içan çuen saioan ez ceraucon lagundu. [29] Garaico chronicaguileen arauera, haren erruz hautsi cen Iruñeco Nabarreria eta San Cernin auçoen arteco batassun hitzarmena. 1274co uztailaren 22an hil cen, 25 urthe berceric ez çuela. [30]

Cappetar dynastia (1274-1328) Aldatu

Articulu nagussia: « Nabarreriaco Guerra »

Henrique I.a Naffarroacoa 1274co uztailaren 22an hil cen, alaba Joana oinordeco utziric. Joanac 18 hilabethe berceric ez çuenez, Çuria Arthoiscoac bere gain hartu çuen alabaren reguinordetza. Çuriac deithuric eguindaco bilkura batean, aithoren semeec eta hiribilduen ordezcariec Petri Anso Monteagudocoa hautatu çuten governadore. Egoeraz valiaturic, Gaztelac eta Aragoic beren eraguimpean eçarri nahi çuten Naffarroa, eta alliatuac ere bacituzten resuman: Petri Anso Monteagudocoa eta Naffarroaco Gortheac Jacue I.a Aragoicoaren aldecoac ciren; Garcea Almoravit , Armingot aphezpicu , calonjeac eta Nabarreriaco biztanleac, berriz, Alfonso X.a Gaztelacoaren aldecoac. Horiec horrela, irailean gaztelarrec Viana setiatu çuten eta Mendavia hartu. Erasso horren ondorioz, Gaztelaren aurkaco jarrera çabaldu cen Naffarroan. [31] Reguina alhargunac Franciaco gorthera eraman çuen Joana, eta han Naffarroaco reguinagaiaren eta Philippe infantearen arteco ezconça hitzartu çuen; era horretan, Naffarroaco Koroa eta Cappetar dynastia bateratu ciren. [2]

 
Iruñeco burguac, hiriaren batassunaren aurretic.

Lehendic asqui charra bacen ere, Iruñeco burgüen arteco guiroa gaiztotuz joan cen 1275eco hassieratic aurrera. Nabarreriacoec guerra-tresnac eraiqui eta San Cernin eta San Nicolasen aurka çucendu cituzten. Governadorea saiatu cen egoera bideratzen, baina alferric içan cen, eta dimissionea eman behar içan çuen. Içan ere, Nabarreriacoac indarsu sentitzen ciren, Garcea Almoraviten eta gaztelarren sostengua çutelaco. 1276co udaberrian, governadore berriac, Eustache de Beaumarchaisec , guerr -tresna eta gothorleku guztiac eraisteco aguindu çuen, bai Nabarreriacoac, bai burgüetacoac. Nabarreriacoec ez çuten aguindua onhartu eta erasso eguin ceraueten berce burgüei. Bere burua osso egoera larrian ikussiric, Beaumarchaisec lagunça escatu ceraucon Franciaco regueari. Philippe III.a Franciacoa bidalitaco armada 1276co irailean iritsi cen Iruñera. Egun gutiren buruan amaiera tragicoa içan çuen Nabarreriaco Guerrac : franciar tropec Nabarreria sunsitu eta arpilatu çuten, eta bertaco biztanleac sakailatu. Gaztelaco regueac bidalitaco indarrac, berriz, Erreniegan gueldit ciren, Iruñera hurbildu gabe. [31]

Nabarreria ecereztu ondoren, gaineraco erresitencia guneac ere azpiratu cituen franciar armadac: San Christobalgo gaztelua , Mendavia, Punicastro , Liçarra eta Garaño . [32] Franciac eta Gaztelac su-ethena signatu baçuten ere, Gaztelaren aldeco naffar nobleen ondassunac confiscatuac içan ciren. Nabarreriari dagoquionez, 1324 arte ez çuen Franciaco regueac onhartu etchevicitzac eraiqui citecen. [31] Joana reguina 1284an ezcondu cen Philippe Ederrarequin . Parisen vici cen, eta ordezcari batzuez valiatu cen Naffarroa governatzeco. Governadoreen utziqueria eta aguimpide desmasiac areagotu cirenez guero, infançoien eta hiribilduen bilkurac berphiztu ciren. [2] [31]

Joana reguina 1304an hil cen. Naffarroaco hiribilduec, aithoren semeec eta elizguiçonec Luis infantea lehen baino lehen reguetzeco galdatu çuen, baina Philippe Ederra luçamendutan ibili cen. Naffarrec osso jarrera irmoa aguertu çuten, eta Luisec foruac cin eguin arte ez çutela governadoreric onhartuco jaquinaraci ceraucoten/cioten Franciaco regueari. Naffarroatic iristen ciren berriec asaldatu çuten Franciaco gorthea; içan ere, naffarrec Fortun Almoravid regue icendatzecotan ceudelaco hotsa çabaldu cen. Azquenic, 1307co urrian koroatu çuten Luis Hutin Iruñeco cathedralean. Luis Hutinec laster desaguerraraci cituen naffarren itcharopenac: confiançazco guiçonac eçarri cituen resumaco cargu nagussietan, francesac guztiac, eta resistenciaco quideac atchilotu eta gogorqui cigortu cituen; horren ondoren, ez cen Naffarroara itzuli, 1316an hil cen arte. [31] Philippe II.a (1316-1322) içan cen haren ondorengoa, Joana ilobari reguetza usurpatu baitzeraucon; Parisen koroatua içan cen, eta harc ere governadoreen bitartez erreinatu çuen, resuma çaphaldu gabe. [33] Egonecinac Carlos Burusoilarequin (1322-1328) eguin çuen gainezca, foruei cinic ere eguin gabe, “gogo onez baino guehiago indarrez” naffarrac mendean hartuta eduqui baitzituen. [2]

Evreuxco dynastia (1328-1425) Aldatu

Joana II.a Aldatu

Carlos I.a Naffarroacoa hil cenean, frances governaria bere cargutic bota/vota eta handiquiec eta Hiri Onen ordezcariec, Garesen elkarturic, Luis Hutinen alaba Joanari eman ceraucoten/cioten koroa; Joana Philippe Evreuxcoarequin ezconduric cegoenez, dynastia berri bati eman citzaion hassiera. 1329an koroatu cituzten regue-reguina berriac, Iruñeco cathedralean , Naffarroac Gortheequin Larrasoañan elkartu ondoren; foruac “hobetzeco erabaquiac” hartu eta beren jathorrico lurraldeetara itzuli ciren.

Carlos II.a Gaiztoa eta Içurri Belçaren aroa Aldatu

 
Carlos II.a Naffarroacoa

Carlos II.a Gaiztoaren reguealdian ( 1349 - 1387 ), nahasmendu politicoac eta guerrac içan ciren nagussi; horrec guztiac gaimbehera amildu çuen economia. Içurri belçaren hassier eta berehalaxe hartu çuen oinordetzan reguetza. Calculuen arauera, içurri belçaren aurreco urtheetan 200.000 persona inguru vici ciren Naffarroan, XIX. mendera arte berriro lorthuco ez cen copurua. 1347tic 1349raco tartean biztanleen erdia galdu cela calculatzen da, içurriaren eraguinez, batic-bat; migrationeen eta gossearen eraguinez berce asco [34] . Cergaren oinharrian ceuden petcheroac , etch copuruaren arauera neurthu ohi cirenac, asco murriztu cituen içurriaren hurrengo olatuec, baina cergac ez ciren murriztu: gutiagoc guehiago ordain behar çuten. Honela, protesta guiroa nagussi cen, ascoc ecin çutelaco ordaindu eta nahiago çutelaco etchea utzi eta scale vicitza hartu [35] . Naffarroaco Gortheec koroaren alde aguindutaco lagunça economicoengatic protestan ari ciren handiqui eta nekaçariac gogorqui cigortuz hassi çuen aguintaldia. Iruñeco Ibarreco eta Araquilgo jaunen ordezcariac eta Infançoien Bilçarreco berce buruçagui batzuc hilaraci cituen; Infançoien Bilçarra handic aurrera ez cen guehiago bildu. [2]

1360co hamarcada lehorte handiarequin hassi cen, gossetea phiztuz. Urthe batzuc lehenago, 1355an , Carlos II.ac Franciara alde eguin çuen, eta erabaqui çuen champonec euren balerauco/valio nominalarequin jarraituco çutela, baina cilhar eta urrhe copurua murriztuz. Honec inflationea handitu çuen, eta herritarrac pobretu. Oinharrizco elicagaien precioa bikoiztu cen 1360 eta 1363 artean, eta tarte horretan berriro ere itzuli cen içurri belça [36] .

Berçalde, Normandia , Francia eta Gaztelaco haimbat guerratan ere nahassi çuen Naffarroa, herritarren egoera are guehiago okertuz. Normandiaco guerrari eusteco, Naffarroaco haimbat eta haimbat oste eraman cituen itsassoz lurralde haietara; han ordea garhaitu eguin çuten 1364co Cocherelgo guduan . Gaztelaco reguetza cela-eta Enrique Trastamaracoac eta Petri I.a Anquerrac içan cituzten gatazquetan, honi lagunduco ceraucola aguindu ceraucon, Bizcaia, Guipuzcoa eta Arabaco lurraldeac eta Rioxaco berce cembait herri itzulcen bacerauzquion; aguinçac ez ciren bethe, ordea, Petri 1369an hil baitzen, eta lur haiec bereganatzen saiatu cenean ecer guti eta dembora gutiraco lorthu çuen. Guerra finançatu ahal içaiteco cerga berheciac jarri citzaizten nekaçariei, baina hauec ecin cituzten ordaindu. Naffarroaren egoera economicoa quinca-larrian cegoen [37] .

Carlos II.ac baquea signatu çuen Henrique II.a Gaztelacoarequin, eta hori berresteco Carlos premua eta Leonor Trastamaracoa ezcondu ciren. Horren ondoren, alabaina, Carlos Naffarroacoac azpiqueriaz jabetu nahi içan çuen Logroñoz ; horren ondorioz, Gaztelac Naffarroaco Resuma invaditu eta Iruñea setiatu çuen; 1379an naffa regueac Brionesco itun lotsagarria signat eta garranci handico hiriac eman behar içan cerauzquion ordainez Gaztelacoari. Garai hartan Luis infantea buru çuen naffar gudaroste bat abiatu cen Albaniaranz . Luis infantea, reguearen anaia, Joana Siciliacoa Durazçoco Duquerrico oinordecoarequin ezconduric cegoen; naffarrac Durazço hiriaz jabetu ciren 1375ean . Infantea hil cenean, Greciaco lurraldeetan cehar jarraitu çuten Jerusalemgo San Joan Ordenaren buruçagu nagussiaren cerbitzuan. [2]

Carlos III.a Noblea , Resuma aimbeheran Aldatu

 
Carlos III.a

Carlos III.a Noblearen reguealdiac ( 1387 - 1425 ) funsezco aldaquetac ekarri cituen politican. Regue baqueçale eta escuçabala içan cen, harreman onac içan cituena berce regueequin, eta baita bere mendecoequin ere; inguruan cortesano talde bat içan çuen, horietaco asco borthuez berçaldecoac . Iruñeco hirur udaletaco biztanleac baquetu cituen 1423an emandaco Batassun Privilegioaren bitartez. Barruti eta handiqui titulu berriac sorthu cituen, horietaco batzuc regue familiaco sasi-oinordecoençat: Muruçabal eta Erroibarreco bizconderriac bere anaiorde Leonel Naffarroacoarençat ( 1407 ) eta Beltran Ezpeletacoarençat ( 1408 ), Cortesco Contherrico Godofre sasico semearençat ( 1412 ), eta Leringo Contherria Joana alabarençat hau Luis Beaumontecoarequin 1424an ezcondu cenean. Goratutaco leinu hauetaco batzuec garranci handico eguinquiçunac bethe cituzten regnuaren ethorquiçun politicoan. [2]

Hiri On tituluac ere eman cerauzten mendebaldeco mugan ceuden Burunda - Araquil , Agüilar eta Borcirietaco haimbat herriri. Herritar guztien capparetassuna aithorcea, cerga salvuespenac içaitea eta merkatu eta açoquez valiatzeco ahalmena ekarri ohi çuten titulu horiec. Aldi berean, nekaçaritzac gaimbehera nabarmena içan çuen reguealdian, eta crisialdi demographico larria ere içan cen guerthatu cen. Franciaren eraguina nabarmena içan cen architecturan, sculpturan, picturan eta arte xumeagoetan; aiphamen berhecia mereci dute Iruñeco cathedraleco claustroac , Carlos Noblea eta Leonor regue-reguinen hilhobiac, eta Erriberrico Regue Jaureguiac , Tafallacoarequi batera Regue Noblearen sorce lanic aiphagarrienac. Franciaren eraguina berce bide batetic ere iritsi cen, batez ere Parisco , Tolosaco eta Montpellierco universitateetan ikasten aritutaco haimbat naffarren bidez, aleguia. [2]

Guerra civila eta barealdia (1425-1511) Aldatu

Saconceco, iracurri: « Naffarroaco Guerra Civila » eta « Naffarroaco conquista »

Carlos III.a hil cenean, haren alaba Çuriari egoquit citzaion koroa; Çuria Aragoico Joan infantearen emaztea eta Carlos , Çuria eta Leonorren ama cen. Joan Aragoicoac, regue ezcontideac, Naffarroa nahassi çuen Gaztelaco barne gatazquetan; horren ondorioa içan cen 1430ean Biasteri galcea 1441ean , reguina hilcean, Joanec reguetza ostu ceraucon Carlos premuari, batez ere, 1447an Joana Enriquecequin bigarren aldicoz ezconcean reguetzaren goçamen escubidea galdu ondoren. Carlos Vianaco princearequin batera Joana Enriquez reguina quide icendatu çutenean, guerra phiztu cen Carlosen escubideen aldeco beaumontarren eta thronu usurpatzailearen aldeco agaramontarren artean. Borroca hauetaco taldeac ez ciren banatu eremu geographicoen arauera. Hala ere, agaramontarrac nagussi içan ciren Riberan , Liçarran eta Erroncarin , eta beaumondarrac, aldiz, Iruñean eta Iruñeco merindadean , Erriberrin eta Leringo Contherrico hirietan. Batzuen eta berceen arteco etsaigoac XVII. mendera arte iraun çuen. [2]

Erassoac hassi cirenean, Vianaco princea garhaitu eta preso hartu çuten Oibarco guduan ( 1451 ). Hura preso cegoela jaio cen Sausen haren anaiorde Fernando , guer “Regue Catholicoa” içan cena. Ascatu çutenean, Italiara joan cen. 1460an , Zaragozara itzuli cenean, osso abegui ona eguin ceraucoten/cioten, eta gendearen berotassun horretaz inguraturic hil cen 1463an . Haren arreba Çuria, Orthecen atchilotu , hurrengo urthean hil cen poçoituta, reguetzaraco oinordecotza Gaston Foixcoarequin ezconduric cegoen Leonor princessari utziric. Agaramontarrec eta beaumondarrec, noiz batzuec, noiz berceec, lagundu ceraucoten/cioten Leonorri, eta Iruñeco aphezpicu Nicolas Etchabarriren lagunça ere içan çuen, baina hura Tafallan hil çuten 1468an Pierres Peraltacoaren guiçone . Joan regueac heriotzera arte gorde çuen reguetza; orduan Leonorrec hartu çuen cargua: 1479co urtharrilare 19an Gortheetan reguin cina eguin, eta urthe bereco otsailaren 12an hil cen. Anarchian nahassiric eta talde batzuen eta berceen arteco gatazquec ahulduric eta odolusturic utzi cerauen/cien regnua Francisco eta Catalina bilobei. [2]

1486an , Catalina Johannes Albretecoarequin ezcondu cen eta, Pyreneoez ipharraldean jaraunsitaco lurralde çabalac gorde ahal içaiteco, Luis XI.a Franciacoarequin baquea egoitera beharturic aurkitu cen. Bien bitartean, Aragoi eta Gaztela baturic ceuden Regue-reguina Catholicoen ezconçaren bitartez, eta resuma chiquia Fernando II.a Aragoicoaren hedapen asmoen mehatchupean cegoen. Catalina eta Joan saiatu ciren beren herria çucencen eta governatzen, baina Fernando, bere coinatu Luis Beaumontecoaren bitartez, barne liscarrac phizten eta conquista militarra prestatzen jarraitu çuen. [2] 1507an, Luis Beaumontecoa regue-reguinen aurka alcha cen Vianan eta berce herri hurbil batzuetan; oraingoan, baina, Naffarroaco koroac irmo jocatu çuen, revolta çaphalduz. Barne liscarguileac baztertuta, ia laur urtheco barealdia hassi cen resuma barnean; ez, ordea, campoan.

Naffarroaren conquista eta Pyreneoez ipharraldeco Naffarroa (1512-1789) Aldatu

Saconceco, iracurri: « Naffarroaco conquista »

Naffarrec, 1512co uztailaren 18an Luis XII.arequin Bloisco Ituna signatu , neutral jarraitzeco vorondate sendoa açaldu çuten. Baina egun horretaraco mugan çain ceuden Albaco duquearen gaztelar gudarosteec eta aragoiarrec erasso eguin, eta urthe erdia baino lehen, Naffarroaco Resuma menderatu çuten. 1512co udazquenean bertan, Naffarroaco regue-reguina legitimoec contraerasoa jo çuten; hala ere, porrot eguin çuten. 1515ean , Gaztelaco Koroari atchiqui eta harequin batu çuten. 1516an , berriz oldartu ciren Pyreneoez hegoaldera Naffarroa Beheretic eta ingurutic, Biarnoco tropac lagun cituztela. Çuthabe nagussia, Petri Naffarroaco mariscala buru çuela, Erroncarira jaitsi cen, baina gaztelarrec inguratu eta amore eman berce auqueraric ez çuten içan. Mariscala atchilotua içan cen.

Birconquistaraco hurrengo expeditione handia 1521ean guerthau cen. Naffar-gascoiec, Henrique II.a buruçagu çutela, aurreracada handia jo çuten, Gaztelaco indarrac sacabanatuta eta politicoqui banatuta baitzeuden. Naffarrac beren regue-reguinen alde alcha ciren, baina communeroen revolta çaphaldut , gaztelarrec indarrez jo çuten atzera. Logroñotic , Iruñera aurreratu çuten, eta baita mendean hartu ere, Noaingo battalia erabaquigarriare ondoren.

 
Tableau de la Constitution du Royaume de Navarre , 1789.an Naffarroaco Resumaco Statu Orocorren aguindu arguitaratua eta Parisen Étienne Polverel resumaco yndicoac defendatutacoa.

Hurrengo contraerasoa 1522co udazquenea eman çuen regue naffarrac, eta Naffarroa Garaico ipharraldearen eta Hondarribiaren controla hartu çuen. Aldi berean, Henrique II.ac Naffarroaco Gortheac deithu cituen Donapaleun . Naffar legitimistec gogor eguin ceraueten espainiarrei Amaiurco gazteluan , baina amore eman behar içan çuten. Harrezquero, Hondarribia setiatuac bakarric iraun çuen naffarrec eta francesec controlatuta; 1524co aphiriler arte defendatu çuten hiribildua. Carlos V.ac barkamen partialac eman cituen naffa eliteac otzandu eta espainiar ordena imperial berrian cherthatzeco.

1589az gueroztic, Naffarroaco Henrique III .a Franciaco Henrique IV.a bihurtu cen, eta bi resumoc lothura personal bitartez elkartu cituen. Harrezquero, regueec jarraiqui "Francia eta Naffarroaco Regue" titulua eraman çuten. Hala ere resuma biac ez cituzten uztartu 1620co urriaren 20an Luis II .ac aldebakarrez "Franciaco koroari Naffarroa, Bearno Andorra eta Doneçanen batze aguiria" [38] plaçaratu çuen arte. Aldiz, Naffarroaco Statu Orocorrec ez çuten bi resumen batassuna onhetsi regnuco funsezco legueei buruzco erabaquiac aurretic Naffarroaco Statu Orocorren ecimberceco onharpen officiala içan behar çutela argudiatuz [39] . Hala eta guztiz ere, Naffarroaco Resumaco foruac, institutioneac, moneta eta regueen soveranotassuna eraguincor içaiten jarraitu çuten [40] .

1700.ean Espainian phiztutac Ondorengotza Guerraren ondorioz Naffarroa eta Franciaco Luis III.aren (Franciaco XIV.aren) reguearen biloba, Felipe Anjouseco duquea , Borboi etchearen lehembicico Espainiaco reguea bilhacatu cen.

1789tic aurrera, Franciaco Iraulçac Nafarroaco Luis V.aren (Franciaco XVI.aren) monarchi  memperatu eta 1790eco marchoaren 4an iraulçaileec Naffarroa Pyreneo Aphalac iceneco departamenduan barneratu çuten, haren resuma statusa eceztatuz [41] .

Naffarroaco Resumaco eracundeen eguituraqueta Aldatu

Naffarroaco Resumaco eracundeac Erdi Aroan Aldatu

Erdi Aroco institutioe molde feudalac nagussit ciren Naffarroan berce euscal herrialdeetan ez beçala. Berhecitassun handiac cituzten, ordea, Naffarroaco institutioneec, berce resuma feudal ascoren aldera. Regueac edo reguinac Foruari cin eguin behar ceraucon aldez aurretic, naffarren escubideac respectatuco cituelaco berme guisa. Regueaz gainera, Naffarroaco Gortheac ciren institutione nagussia. Politica eta guiçarte araçoez arduratzen ciren Gortheac batez ere, eta bertara bilcen ciren hirur statuac (besso derauco/dio Naffarroaco terminologiac): [42]

  • aitonen semeac edo goi nobleac, lehen statua;
  • eliçaco hierarchiaren ordezcariac, bigarren statua,
  • burguesac eta laborari asqueac, hirurgarren statua, hirietaco biztanle naffarren eta francoen ordezcariac nagussiqui.

Cappareen edo behe mailaco aithoren semeen ordezcariac, nobleen eta, baita ere, hirurgarren statuco burguesen artean egoiten ciren. Hirur statu hauetatic campora ceuden laborari petcheroac , eta ordenamendu hartatic berheiz ceuden mairuac eta juduac. Hamabi ciren Iruñeco Resumaren hassieran aithoren semeen ordezcariac, ancinateco hamabi clanen ordezcariac, baina IX. mendetic aurrera sarrera eguin citzaien çaldun militarrei ere. Nolanahi ere, XIV. mendera arte ez ciren erabat fincatu Naffarroaco Gortheac. [42]

Hiri bakoitzac, eta cembaitetan hiri bakar bateco auçoec (Iruñean adibidez), bere alcatea çuen eta haren mendeco cinegotzi eta almiranteac . Administratione eta justicia alhorreco aguimpide maila çuten alcateec. Hirietatic campo, ibarrac ossatzen cituzten herri chiquiec eta etcheec, eta batzarretara bilcen ciren etcheco nagussi guztiac beren cargudunac auqueratzeco. Naffarroaco Regue Conseilua cen institutione gorena administratione eta justicia mailan. Regue Gorthea cen justicia eguiteco çuceneco institutionea Naffarroa ossoan; alcateec, notarioec, fiscalac eta Gortheco functionarioec ossatzen çuten. [42]

Naffarroaco lurraldea merindadeetan banatu cen, sei guztira. Merioac regue guiçonac ciren eta cergac bilceaz, administratione mailaco cereguinez eta gaizquileen repressioneaz arduratzen ciren. Baileac , probestuac eta almiranteac cituen aguindupeco merioac bere eguitecoac eguiteco. 1364 . urthean sorthu cen Contuen Gambera , Naffarroac Resumaco ogassun institutione nagussia. Politica fiscalaz eta cerguen jassotzeaz arduratzen cen eta contu-harçaile bana çuen merindadeetan. [42]

Naffarroaco Resumaren eguituraqueta institutionala Aro Modernoan Aldatu

Gortheen jarraipena Aldatu

Gaztelaren mempeco Naffarroa Garaian, Gortheec functionatzen jarraitu çuten, eta resuma titulua ere gorde çuen lurraldeac, bethiere monarcha Gaztela edo Espainiacoa içanen celaco derrigortassunarequin.

Erdi Aroco compositiona bere essencian mantenduz, Fernando Catholicoac eta bere ondorengoec Gortheen hirur stamentuac nabarmen birmoldatzeari ekin ceraucoten/cioten. Eliçaco stamentua murriztu eguin cen Iruñeco calonjeac eta atzerrico prelatuac desaguertu cirenean ( Calahorra , Taraçona , Baiona eta Akiceco gotzainac; eta Montearagongo abadea): controla ere estutu çuen Gaztelac horrela. Eliçaco quideen copuruaren murrizqueta hein batean orecatuta gueratu cen Naffarroaco Vicario Nagussiaren presencia handiagoarequin, Marcillaco administratzailearen ondorengo integrationearequin (1626) [43] .

Universitateen stamentua ere aldatu eguin cen cembait hiribilduren guehicunçaren ondorioz: 1513 eta 1572 artean Urrotz , Doneztebe , Etcharri Aranatz , Lesaca , Çuñiga , Valtierra , Espronceda , Atarrabia , Lacunça , Oibar eta Cascante sarth ciren. Cintruenigoc 1572an eguin çuen lehen aldiz, Argüedasec 1608an, Etchalarrec 1630ean eta Millagroc 1687an. Guztira 38 universitate Los Arcosen sarrera contatzen bada, 1753an Naffarroara itzuli ondoren. Guztiaren, lurralde ordezcapena mugatua cen, eta hala gueratu cen aguerian 1565ean, escaera eguin çutenean Iruñea, Liçarra eta Çangoçaco merindadeetaco ibar bakoitzac eserlekua içaiteco Gortheetan. Stamentu honetaraco ordezcari edo procuradoreac, oro har, conceju irequietan hautatzen cituzten, edo herri handieagoetan errejimentuac icendatzen cituzten (Çangoçan, adibidez, 1642 arte, governu-officioetan egondacoec çuten hautatzecom escubideac). Nahiz eta procuradore bat baino guehiago bidali herri bakoitzac (nehoiz sei lagun ere) hiribildu edo hiri bakoitzac voto bakarra çuen [43] .

Stamentu militar edo noblean, Gaztelaco regueec controla indartu çuten halaber. Gortheetan eta bothere eguituretan, nobleciaren privilegio eta bothereac garrancia içaiten jarraitu çuen, eta berheciqui oinetche jaureguien institutiona handitu cen copuruan. Orube edo oinetche jaquin bati lothutaco titulu hau, jada fincatua Resuma independentearen garaian, seguitu çuen hazten, Gaztelaco Koroari dirua ordainduz lorcen celaric titulua [44] .

Oinetche jaureguien jarraipena Aldatu

 
Bobadilla jaureguia , Cascanten, Naffarroaco oinetche jaureguietaco bat.

Oinetche jaureguien jabeec privilegioac cituzten, bai ohorezcoac, bai fiscalac , eta berce onura ugari ere bai, erraite bateraco Gortheetan eserlekua, baina ez hau ez celaric jabetza personala, baicic eta jauregui edo jabetzari lothua [45] .

1500. urthe inguruan 119 oinetche jauregui ceuden, horietaric 26 Borthuez berçaldeco merindadean . Foru institutioneac eta Gortheac 19. mendean desaguertu aurretic, bikoiztua cegoen copurua Naffarroa Garaian, non eta Naffarroa Beherean institutioneac erranahia ascoz lehenago galdua çuen. 1799. urtheco datuac açalcen du parenthesi artean orduan cembatutaco jauregui copuru ossoac, horietaric batzuc bakarric çutelaric oinetche jauregui qualitatea [44] .


Oinetche jaureguien copurua [44]
Merindadea 1500 1637 1723 1799
Iruñea 50 72 70 83 (128)
Çangoça 40 72 46 58 (79)
Liçarra 15 33 24 31 (46)
Erriberri 10 16 14 14 (23)
Tutera 4 4 -- 6 (9)
Borthuez berçaldecoa 31
Guztira 119 197 154 192 (285)

Naffarroaco Resumaco hizcunçac Erdi Aroan Aldatu

 
Naffarroaco hizcunçac eta gutiengo religiosoac XIII. mendean. [46]

Erdi Aroan erabilcen ciren hizcuncei dagoquionez, euscara içan cen hedatuena. Biztanle guehienec euscaraz hitz eguiten çuten, Iruñeco Elizbarrutian batez ere; nekaçarien artean, hiriburucoac barne, ez cen berceric hitz eguiten. Elhebitassuna edo elhe anhiztassuna handiquien, burguesen eta elizguiçonen gauça içan cen, nahiz eta herritarrequin ama hizcunça erabili, Rodrigo Semenez Arradacoa arçapezpicuac edota Luis Beaumontecoa, Leringo condeac berac euscaraz hitz eguiten baitzuten. [2]

Baina euscara idazqueraric gabeco hizcunça cenez, aguiri officialetan hizcunça “landuac” ( latina , arabiera , hebreera ) erabili ciren, Pyreneoez berçaldeco hiritarrac cituzten hirietan occitaniera , eta Leire , Aragoi ibai eta Ribera n, berriz, naffar-aragoiera cen hizcunça nagussia. Erdi Aroaren bucaeratic, gaztelerac hartu çuen horien guztien lekua. [2] XV. mendetic, buhame edo ijitoac aiphatzen dira Naffarroan, Euscal Herrico berce haimbat bazterretan beçala. Buhameec euscarazco hizcunça escuratu çuten, baina beren hizcunçarequin nahastu eta errominchela sorth çuten. [47]

Referenciac Aldatu

  1. (Francesez Dr. Pierre L. Thillaud «Les maladies et la médecine en Pays Basque Nord: à la fin de l'Ancien Réguime (1690-1789)» , Librairie Droz, S.A., Guenova, 67. orrialdea, 1983
  2. a b c d e f g h i j c l m n o p q r s t u v w x y z aa Jimeno Jurío, José María. Naffarroaco regnua. Lur Encyclopedia Thematicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-1-21) .
  3. Estornés Lasa, Bernardo. Lope Íñigüez. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-1-27) .
  4. Martinena, Ricardo Cierbide. (1992). «La lengua de los francos de Stellla: intento de interpretación» Archivo de philología aragonesa (48): 9–46. ISSN 0210-5624 . (Noiz consultatua: 2021-09-18) .
  5. a b c d e Aroçamena Ayala, Ainhoa. Garcia V.a Ramirez "Berreçarlea". Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-1-27) .
  6. a b Garcea Va Ramirez. Lur Hiztegui Encyclopedicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-1-28) .
  7. Estornés Lasa, Bernardo. Ladrón Íñigüez de Güevara. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-2-29) .
  8. García Ramirez. Grán Encyclopedia de Navarra, encyclopedianavarra.com (Noiz consultatua: 2020-2-29) .
  9. Fernández Conde, Francisco Javier. La reina Urraca "La Asturiana". Asturiensia medievalia, ISSN 0301-889X, Nº 2, 1975, págs. 65-94, dialnet.unirioja.es (Noiz consultatua: 2020-2-29) .
  10. Arrechea Silvestre, Horacio. Un vassalllo del rey García Ramírez en la frontera aragonesa. Príncipe de Viana. Anejo, ISSN 1137-7054, Nº. 8, 1988, dialnet.unirioja.es (Noiz consultatua: 2020-2-29) .
  11. a b c d e Estornés Lasa, Bernerdo. Anso VI.a Garcea. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-1-27) .
  12. a b c Anso VI.a Jaquituna. Lur Hiztegui Encyclopedicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-2-27) .
  13. a b Martín Duque, Ánguel J.. Sancho VI el Sabio y el Fuero de Vitoria. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Año nº 63, Nº 227, 2002, (Noiz consultatua: 2020-2-27) .
  14. a b c d e f g h i j c Fortún Pérez de Ciriça, Luis Javier. La quiebra de la soberanía navarra en Álava, Güipúzcoa y el Durangüesado (1199-1200). Revista international de estududios vascos, 45, 2, 2000, 439-494, hedatuz.euscomedia.org (Noiz consultatua: 2020-2-29) .
  15. Estornés Çubiçarreta, Idoia. Naffarroa Beherea. Historia. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-3-1) .
  16. a b c Estornés Lasa, Bernardo. Anso VII.a Azcarra. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-3-1) .
  17. a b c Petcharroman, Iñaqui. Naffarroa: iragana eta gueroa. 28-31 orrialdeac, Chalaparta, 2000, boocs.google.es (Noiz consultatua: 2020-3-4) .
  18. Eliçari Huarte, Juan Francisco. Tiempos de ruptura, tiempos de sosiego. Historia Illustrada de Navarra , 1993, Diario de Navarra. ISBN 84-604-7413-5 . (Noiz consultatua: 2020-3-4) .
  19. Asarta Ephença, Urbano. Haro, Diego López II de. Auñamendi Encyclopedia [on line], aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-3-10) .
  20. Laphurdi, Çuberoa eta Naffarroa Beherearen eraqueta. Lur Encyclopedia Thematicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-3-1) .
  21. Martín Duque, Ánguel J.; Fortún Pérez de Ciriça, Luis Javier. Relationes financieras entre Sancho el Fuerte de Navarra y los monarchas de la Corona de Aragón. Príncipe de Viana, 227, culturanavarra.es (Noiz consultatua: 2020-3-14) .
  22. Fortún Pérez de Ciriça, Luis Javier; Jusué Simonena, Carmen. Historia de Navarra. Volumen I: Antigüedad y Alta Edad Media. Gobierno de Navarra, 1993 (Noiz consultatua: 2020-3-15) .
  23. Anso VII.a Azcarra. Lur Hiztegui Encyclopedicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-3-16) .
  24. a b c Martínez Arthola, Alberto. Teobaldo I. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-3-16) .
  25. García Arancón, María Raquel. La Junta de Infançones de Obanos hasta 1281. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Año nº 45, Nº 173, 1984, págs. 527-560, dialnet.unirioja.es (Noiz consultatua: 2020-3-16) .
  26. Teodebaldo Ia. Lur Hiztegui Encyclopedicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-3-16) .
  27. Moral, Tomás. El monasterio de Leyre en el último período de vida cisterciense (1800-1836). Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Año nº 31, Nº 118-119, 1970, págs. 77-100, dialnet.unirioja.es (Noiz consultatua: 2020-3-16) .
  28. a b Martínez Arthola, Alberto. Tibalt II. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-3-17) .
  29. a b Teodebaldo IIa. Lur Hiztegui Encyclopedicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-3-16) .
  30. Enrique I. encyclopedianavarra.com (Noiz consultatua: 2020-3-19) .
  31. a b c d e Lacarra, Jose María. Historia Política del Reino de Navarra. Desde sus oríguenes hasta su incorporación a Castilla. Pamplona: Caja de Ahorros de Navarra, fundationencajanavarra.es (Noiz consultatua: 2020-3-21) .
  32. Sagredo Garde, Iñaqui. Interventiones archeológuicas en los castillos roqueros de Irurita, Aitzita y Orçorrotz. Systema defensivo de la merindad de las Montañas. Trabajos de Archeología Navarra (TAN), 30, 2018, 93-150, culturanavarra.es (Noiz consultatua: 2020-3-25) .
  33. Aroçamena Ayala, Ainhoa. Felipe II de Navarra el Luengo y V de Francia. Auñamendi Encyclopedia [on line], 2020, aunamendi.eusco-ikascunça.eus (Noiz consultatua: 2020-3-28) .
  34. Monteano 2020 , 33 orr. .
  35. Monteano 2020 , 64 orr. .
  36. Monteano 2020 , 62-63 orr. .
  37. Monteano 2020 , 64-65 orr. .
  38. (Francesez Pierre Tucoo-Chala «La Vicomté de Béarn et le problème de sa souveraineté: (des origines à 1620)» , Editions des Réguionalismes, Cressé, 198-200 orrialdeac, 2019
  39. (Francesez Manex Goyhenetche «Histoire générale du Pays Basque (Tome II): évolution politique et institutionnelle du XVIe au XVIIIe siècle» , Elkarlanean, Donostia, 181. orrialdea, 1999
  40. (Francesez «Tableau de la constitution du royaume de Navarre, et de ses rappors avec la France ; imprimé par ordre des États-généraux de Navarre» , Paris, LXXVIII orrialdea, 1789
  41. (Francesez «Lettres-patentes du Roi sur décrets de l'Assemblée nationale des 15 janvier, 16 et 26 février 1790, qui ordonnent la division de la France en quatre-vingt-trois départemens» , Paris, 12. orrialdea, 1790eco marchoaren 4a
  42. a b c d Naffarroa. Lur Hiztegui Encyclopedicoa, CC-BY 3.0, euscara.euscadi.eus (Noiz consultatua: 2020-1-24) .
  43. a b Gran Encyclopedia de Navarra | CORTES. (Noiz consultatua: 2021-10-09) .
  44. a b c (Gaztelaniaz) Martinena Ruiz, Juan José. (2009). Palatios Cabo de Armería, una peculiaridad de Navarra. Cátedra de Patrimonio y Arte Navarro, Universidad de Navarra., 47-75 or. (Noiz consultatua: 2021-10-09) .
  45. Gran Encyclopedia de Navarra | CABO DE LINAJE. (Noiz consultatua: 2021-10-09) .
  46. Condaira. (Noiz consultatua: 2017-11-21) .
  47. «Errominchela, euscal ijitoen hizquera» Arguia (Noiz consultatua: 2020-10-24) .

Bibliographia Aldatu

Ikus, gainera Aldatu

Campo lothurac Aldatu

Euscarazco Wikipedian bada athari bat, gai hau duena:
Naffarroa